a) leer, ledig, synonym mit inanis (← sub a), der Gegensatz zu plenus: dicitur terra inanis et vacua, th. I. 66. 1 ad 1.
- Vacuum bezeichnet den leeren Raum: ad rationem vacui non sufficit in quo nihil est, sed requiritur, quod sit spatium capax corporis, in quo non sit corpus, th. I. 46. 1 ad 4; oportet ergo addere, quod vacuum sit locus, in quo non sit corpus tangibile, sed sit ibi spatium susceptivum corporis tangibilis, sicut caecum dicitur, quod caret visu, natum (←) autem habere, 4 phys. 10 c; vgl. ib. 1 g; vacuum, quod ponitur quoddam spatium dimensionatum sine corpore sensibili, ib. 13 a; vgl. 3 phys. 7 a; 1 cael. 21 c; 2 cael. 6 a; 1 gener. 12 b; vacuum enim non est tantum negatio, sed privatio, unde ad positionem vacui oportet ponere locum vel dimensiones separatas, 2 sent. 1. 1. 5 ad 4.
- Arten des vacuum im Sinne des leeren Raumes sind: vacuum corporibus inditum & v. separatum (4 phys. 11 a & 14 a-m; 3 cael. 8 a & b) = der in den Körpern befindliche und der von ihnen getrennte leere Raum (vacuum autem separatum dicitur locus, qui non est repletus aliquo corpore, possibilis repleri, 3 cael. 8 a).
b) unnütz, vergeblich, synonym mit frustra (←), inanis (← sub b) und vanus (← sub c), der Gegensatz zu efficax: orationes iustorum non sunt vacuae, sed efficaces, th. I. II. 114. 6 ob. 2.
a) gehaltlos, eitel, nichtig: quandoque enim accipitur vanum pro eo, quod non habet subsistentiam (Dasein), secundum quod res falsae dicuntur vanae, mal. 9. 1 c; aliquando enim (vanum) dicitur falsum, praec. 2.
b) bestandlos, keinen festen Bestand habend: quandoque vero accipitur vanum pro eo, quod non habet soliditatem vel firmitatem, secundum quod dicitur Vanitas vanitatum et omnia vanitas, quod dicitur propter mutabilitatem rerum, mal. 9. 1 c.
c) fruchtlos, eitel, unnütz, vergeblich, synonym mit frustra (←), inanis und vacuus (← sub b): quandoque vero dicitur vanum, quod aliquid non consequitur finem debitum, sicut dicitur aliquis in vanum medicinam sumpsisse, qui non est consecutus sanitatem, mal. 9. 1 c; vanum enim est, quod est ad finem, quem non potest consequi, cg. III. 44; aliquando dicitur vanum inutile, praec. 2; vgl. 1 sent. 2. 1. 4 ad 3; 2 phys. 10 f; 7 met. 6 a.
- Per se vanum (2 phys. 10 f; 7 met. 6 a; 12 met. 3 c), das aristotelische αὐτόματον, synonym mit per se frustra (←) = das an sich Vergebliche oder das Vergebliche als solches, unter welchem bald das Zufällige überhaupt (utrumque [sc. fortuna et casus] sub automato id est sub per se vano comprehenditur, 7 met. 6 a), bald eine Art desselben, nämlich das blinde Ungefähr oder das Zufällige in dem Wirken der Natur (aut a fortuna aut automato id est casu id est per se vano, 12 met. 3 c) verstanden wird. Quamvis autem casus et (per se) vanum conveniant in hoc, quod utrumque est in his, quae sunt propter aliquid, differunt tamen, quia vanum dicitur ex hoc, quod non consequitur illud, quod intendebatur, casus autem dicitur ex hoc, quod consequitur aliquid aliud, quod non intendebatur. Unde quandoque est vanum et casus simul, puta (nämlich) cum non accidit illud, quod intendebatur, sed accidit aliquid aliud; quandoque autem est casus, sed non vanum, cum accidit et illud, quod intendebatur, et aliud; quandoque autem est vanum et non casus, quando non accidit illud, quod intendebatur neque aliquid aliud, 2 phys. 10 f.
- Impossibile est, naturae appetitum vanum esse (cg. II. 33) = es ist unmöglich, dass das Verlangen der Natur oder das natürliche Verlangen eines Dinges vergeblich sei, insofern nämlich, als es das Ziel seines Verlangens nicht erreicht; vgl. desiderium sub a.
d) sündhaft: aliquando autem dicitur vanum peccatum vel iniustitia, praec. 2.
lebend, belebend, pflanzlich, synonym mit nutritivus (← sub b) und vegetativus (←): vegetabilia id est plantae participant, 2 anim. 3 g.
- Zu anima vegetabilis → anima sub a; zu forma v. → forma sub b; zu pars v. → pars sub a.
- Inter tres operationes animae vegetabilis est quidam ordo. Nam prima eius operatio est nutritio, per quam salvatur aliquid, ut est. Secunda autem perfectior est augmentum, quo aliquid proficit in maiorem perfectionem et secundum quantitatem et secundum virtutem. Tertia autem perfectissima et finalis est generatio, per quam aliquid iam quasi in seipso perfectum existens alteri esse et perfectionem tradit; tum enim unumquodque maxime perfectum est, cum potest facere alterum tale, quale ipsum est, 2 anim. 9 k.
lebend, belebend, pflanzlich, synonym mit nutritivus (← sub b) und vegetabilis (←) .
- Vegetativum sc. genus potentiarum animae (th. I. 78. 1 a & c & 2 c; 1 anim. 1 e; 2 anim. 3 g & h, 4 b & 5 a), synonym mit nutritivum (← sub b), das aristotelische θρεπτικόν (De anima II. 3, 414. a. 31) = die Gattung der pflanzlichen Seelenvermögen: Vegetativum enim . . . habet pro obiecto ipsum corpus vivens per animam. Ad quod quidem corpus triplex animae operatio est necessaria. Una quidem, per quam esse adquirit; et ad hoc ordinatur potentia generativa. Alia vero, per quam corpus vivum adquirit debitam quantitatem; et ad hoc ordinatur vis augmentativa. Alia vero, per quam corpus viventis salvatur et in esse et in quantitate debita; et ad hoc ordinatur vis nutritiva, th. I. 78. 2 c.
a) wollen im weitern Sinne des Wortes, d. i. jedwede Tätigkeit des Willens, synonym mit voluntas (← sub c). Über den Unterschied zwischen non velle & nolle heißt es: Differt nolo et non volo, quia, cum dicitur Non volo, negatur actus, et ideo opponitur sicut negatio ad affirmationem, sed in hoc Nolo et in toto condeclinio (Abwandlung) eius remanet actus voluntatis affirmatus, et negatio fertur (zielt) ad nolitum, unde sensus est Nolo hoc id est volo hoc non esse, 1 sent. 6. exp.; vgl. 3 eth. 3 a.
- Als Arten des velle gehören hierher: 1. velle absolute sive simpliciter & v. secundum quid sive ex suppositione sive sub condicione (th. I. 19. 3 ad 1 & 6 ad 1; 23. 4 ad 3; III. 21. 4 c; cg. I. 76; III. 6; 1 sent. 47. 1. 1 c; 3 sent. 17. 1. 2. 1 c & 3 c & 3. 4 c; verit. 22. 14 c) = etwas beziehungslos oder unbedingt oder einfachhin oder schlechtweg (simpliciter volumus aliquid, secundum quod volumus illud consideratis omnibus circumstantiis particularibus, th. I. 19. 6 ad 1; hoc autem dicitur aliquis simpliciter vel absolute velle, in quo ultimus eius consensus stat, 3 sent. 17. 1. 3. 4 c) und etwas beziehungsweise oder in gewisser Hinsicht oder bedingungsweise wollen. 2. v. actu (th. I. II. 6. 8 c) = etwas in Wirklichkeit oder nach Weise einer Tätigkeit wollen. 3. v. antecedenter & v. consequenter (ib. I. 19. 6 ad 1) = etwas vorher und etwas nachher wollen, bevor ein bestimmter Umstand desselben in Betracht gezogen worden ist (potest dici, quod iudex iustus antecedenter vult omnem hominem vivere, sed consequenter vult homicidam suspendi. Similiter Deus antecedenter vult omnem hominem salvari, sed consequenter vult quosdam damnari secundum exigentiam suae iustitiae, ib.). 4. v. appetitu naturali sive naturali instincto sive naturaliter sive necessario sive ex necessitate & v. per electionem (ib. 3 c & 10 c; 82. 1 ad 2 & 2 c; II. II. 30. 1 c) = mit natürlichem Verlangen oder aus natürlichem Antriebe oder mit Notwendigkeit und mit freier Wahl etwas wollen. 5. v. consequenter, → v. antecedenter. 6. v. directe & v. indirecte (ib. I. II. 19. 6 c; mal. 3. 8 c) = direkt oder unmittelbar und indirekt oder mittelbar etwas wollen. 7. v. ex necessitate, → v. appetitu naturali. 8. v. ex ordine ad alterum sive propter aliud & v. propter se sive secundum se (th. I. II. 8. 2 c; III. 18. 3 c; cg. I. 76 & III. 6) = etwas in Bezug auf was andres oder um eines andern willen und etwas um seiner selbst willen oder an und für sich wollen; vgl. v. in causa. 9. v. ex suppositione, → v. absolute. 10. v. imperfecte & v. perfecte (1 sent. 47. 1. 1 c; 3 sent. 17. 1. 2. 1 c & 3 c) = etwas unvollkommen und etwas vollkommen wollen. 11. v. in causa & v. secundum se (th. II. II. 30. 1 c) = etwas in seiner Ursache wollen (puta qui vult comedere nociva, quodammodo dicimus eum velle infirmari, ib.) und etwas an sich wollen (vgl. v. ex ordine ad alterum). 12. v. indirecte, → v. directe. 13. v. naturali instinctu, → v. appetitu naturali. 14. v. naturaliter, ≈ . 15. v. necessario, ≈ . 16. v. per electionem, ≈ . 17. v. perfecte, → v. imperfecte. 18. v. propter aliud, → v. ex ordine ad alterum. 19. v. propter se, ≈ . 20. v. secundum quid, → v. absolute. 21. v. secundum se, → v. ex ordine ad alterum & v. in causa. 22. v. simpliciter, → v. absolute. 23. v. sub condicione, ≈ .
b) wollen im engern Sinne des Wortes, d. i. etwas wollen, was und insofern es Ziel des Wollens ist, ebenfalls synonym mit voluntas (← sub d): electio et voluntas id est ipsum velle sunt diversi actus, th. I. 83. 4 ad 2; vgl. ib. ob. 2; actus autem voluntatis in finem videntur esse tres, scilicet velle, frui et intendere, ib. I. II. 8 pr.; velle (est actus voluntatis), prout ratio proponit voluntati aliquid bonum absolute, sive sit propter se eligendum, ut finis, sive propter aliud, ut quod est ad finem, utrumque enim velle dicimur, verit. 22. 15 c.
- Über den Unterschied zwischen velle und eligere (←) heißt es: velle importat (bedeutet) simplicem appetitum (← sub a) alicuius rei; unde voluntas (Wollen) dicitur esse de fine, qui propter se appetitur. Eligere autem est appetere aliquid propter alterum consequendum; unde proprie est eorum, quae sunt ad finem, th. I. 83. 4 c; und über den Unterschied zwischen velle und intendere (← sub b) heißt es: intendere in hoc differt a velle, quod velle tendit in finem absolute, sed intendere dicit (besagt) ordinem in finem, secundum quod finis est, in quem ordinantur ea, quae sunt ad finem, verit. 22. 13 c; vgl. th. I. II. 12. 5 ob. 3.
bedingtes, unvollkommenes, nicht zur Tat führendes, nicht zur Ausführung gelangendes Wollen, der Gegensatz zu voluntas absoluta et completa sive perfecta (→ voluntas sub b): iudex iustus simpliciter vult homicidam suspendi, sed secundum quid vellet eum vivere, scilicet inquantum est homo. Unde magis potest dici velleitas, quam absoluta voluntas, th. I. 19. 6 ad 1; voluntas incompleta est de impossibili, quae secundum quosdam velleitas dicitur, quia scilicet aliquis vellet illud, si esset possibile, ib. I. II. 13. 5 ad 1; talis voluntas (qua volumus aliquid secundum quid, sc. si aliud non obsistat, quod per deliberationem rationis invenitur) magis est dicenda velleitas, quam absoluta voluntas, quia scilicet homo hoc vellet, si aliud non obsisteret, ib. III. 21. 4 c; voluntas, quae dicitur esse impossibilium, non est perfecta voluntas tendens in aliquid consequendum, quia nullus tendit in id, quod existimat impossibile, . . . sed est quaedam imperfecta voluntas, quae dicitur velleitas, quia scilicet aliquis vellet id, quod existimat impossibile, sed sub hac condicione, si possibile esset, mal. 16. 3 ad 9; quamvis voluntas completa non sit de impossibili, est tamen de ipso velleitas quaedam, id est voluntas condicionata; velleitas enim, si esset possibile, quod hoc non fuisset, 4 sent. 14. 1. 1. 6 ad 3; vgl. ib. 17. 2. 1. 1 ad 3; 43. 1. 4. 1 ad 2; 2 sent. 33. 2. 2 ad 2; 3 sent. 17. 1. 2. 1 c.
jagen, erjagen, aufsuchen: venatur secundum particulam definitionis, 2 anim. 1 e; vgl. ib. f; reminiscendo venamur id est inquirimus, mem. 5 b.
jagend, erjagend, aufsuchend, untersuchend.
geschlechtlich.
leicht verzeihlich, lässlich: veniale quasi facile remissibile, cg. III. 130.
- Zu culpa venialis → culpa; zu delectatio v. → delectatio; zu peccatum v., v. ab eventu, v. ex causa & v. in genere → peccatum sub b.
in leicht verzeihlicher oder lässlicher Weise.
- Zu peccare venialiter → peccare sub b.
a) das Wort im Allgemeinen betreffend.
b) das Zeitwort betreffend.
- Zu nomen verbale → nomen sub a.
a) Wort im Allgemeinen, unter welchem ebenso wohl ein Zeitwort (↓ sub b), als ein Nennwort oder Name (→ nomen sub a) verstanden werden kann, synonym mit vox (← sub b): definitio verbi supra posita datur de verbo communiter sumpto, 1 perih. 5 d; hoc nomen verbum imponitur vel a verberatione aeris vel a boatu, secundum quod verbum nihil aliud est, quam verum boans, verit. 4. 1 ob. 8; vgl. ib. ad 8; vox autem, quae non est significativa, verbum dici non potest, th. I. 34. 1 c; verbum est terminus huius actus, qui est dicere, nihil enim dicitur, nisi verbum, 1 sent. 27. 2. 2. 1 ob. 3.
- Als Arten des verbum gehören hierher: 1. verbum aedificatorium (quodl. 7. 7. 18 ad 2) = das erbauliche oder auferbauliche Wort. 2. v. aeternum (verit. 4. 1 ad 6) = das ewige Wort (Gottes). 3. v. alterius & v. proprium (1 sent. 27. 2. 2. 1 ob. 3) = das Wort eines andern und das eigene Wort oder der Name eines andern und der eigene Name. 4. v. animae impressum sive rei, v. animi sinu cogitatum sive in corde enuntiatum sive speciei vocis & v. vocis sive quod est angelus (ib. 2. 1 c) = das der Seele (von einer Sache) eingeprägte Wort oder der Name einer Sache (quia est immediata similitudo ipsius, ib.), das im Innern der Seele gedachte oder im Herzen ausgesprochene Wort oder das Wort, welches in einem Phantasiebilde des mit dem Munde ausgesprochenen Wortes besteht (quod est in imaginatione, quando scilicet quis imaginatur voces, quibus intellectus conceptum proferre valeat, ib.) und das Wort des Mundes (quod est angelus, scilicet nuntius intelligentiae, ib.) oder das einen Boten (des Gedankens) darstellende (→ v. expressivum) Wort; vgl. v. cordis. 5. v. animi sinu cogitatum, → v. animae impressum. 6. v. cordis sive mentis sive intellectus sive mentale sive intelligibile, v. interius & v. vocis sive vocale sive vocabile sive exterius (th. I. 27. 1 c; 36. 2 ad 5; 42. 5 c; 107. 1 c; I. II. 93. 1 ad 2; cg. III. 97; IV. 11, 13 & 14; 1 sent. 11. 1. 1 ad 4; 27. 2. 1 c & 2 c; pot. 1. 3 ad 1 s. c.; 9. 5 c; verit. 4. 1 c; quodl. 5. 5. 9 c; declar. 3) = das Wort der Vernunft (quicumque enim intelligit, ex hoc ipso, quod intelligit, procedit aliquid intra ipsum, quod est conceptio rei intellectae, ex vi intellectiva proveniens et ex eius notitia procedens. Quam quidem conceptionem vox significat et dicitur verbum cordis significatum verbo oris, th. I. 27. 1 c; vgl. ib. 28. 4 ad 1; de verbo hominis mentali, quod nihil est aliud, quam quiddam mente conceptum, quo homo exprimit mentaliter ea, de quibus cogitat, ib. I. II. 93. 1 ad 2; species intelligibilis, quae est principium operationis intellectualis, differt a verbo cordis, quod est per operationem intellectus formatum, quodl. 5. 5. 9 c; vgl. intentio sub d), das innere oder innerlich gesprochene Wort, unter welchem bald das Wort der Vernunft, bald die sinnliche Vorstellung des äußern, hörbaren Wortes zu verstehen ist (quando autem mens convertit se ad actu considerandum, quod habet in habitu, loquitur aliquis sibi ipsi; nam ipse conceptus mentis interius verbum vocatur, th. I. 107. 1 c; unde et ipsa intentio verbum interius nominatur, cg. IV. 11; vgl. ib. 13; pot. 9. 5 c; exemplar exterioris verbi . . . dicitur verbum interius, quod habet imaginationem vocis, verit. 4. 1 c) und das Wort des Mundes oder das äußere Wort (verbum enim vocale est quiddam ab ore hominis prolatum, th. I. II. 93. 1 ad 2; vgl. 1 sent. 27. 2. 1 c; primo et principalior interior mentis conceptus verbum dicitur, secundario vero ipsa vox interioris conceptus significativa, tertio vero ipsa imaginatio vocis verbum dicitur, th. I. 34. 1 c); vgl. v. animae impressum. 7. v. essentiale, v. notionale & v. personale (ib. 37. 1 c; 40. 1 ad 3; 1 sent. 27. 2. 2. 1 ob. 2 & 7, c & ad 6) = das die Wesenheit Gottes, das eine göttliche notio (← sub b) und das eine Person in Gott bezeichnende Wort (→ v. personale sub b). 8. v. expressivum sive manifestativum sive repraesentativum & v. factivum sive operativum (th. I. 34. 3 c & ad 5) = das (einen Gedanken) ausdrückende oder offenbarende (→ v. quod est angelus) und das schaffende oder bewirkende Wort. 9. v. exterius, → v. cordis. 10. v. factivum, → v. expressivum. 11. v. incarnatum (verit. 4. 1 ad 6 & 12) = das Fleisch gewordene Wort (Gottes). 12. v. in corde enuntiatum, → v. animae impressum. 13. v. increatum (th. I. 93. 8 ad 4) = das ungeschaffene Wort (Gottes). 14. v. intellectus, → v. cordis. 15. v. intelligibile, ≈ . 16. v. interius, ≈ . 17. v. iocosum & v. otiosum (ib. I. II. 88. 2 c; 2 sent. 40. 5 ad 8; 4 sent. 9. 4. 2 ad 3) = das Scherzwort und das mäßige oder unnütze Wort. 18. v. manifestativum, → v. expressivum. 19. v. mentale, → v. cordis. 20. v. mentis, ≈ . 21. v. notionale, → v. essentiale. 22. v. operativum, → v. expressivum. 23. v. otiosum, → v. iocosum. 24. v. personale, → v. essentiale. 25. v. proprium, → v. alterius. 26. v. rei, → v. animae impressum. 27. v. relativum (cg. IV. 34) = das eine Beziehung ausdrückende Wort. 28. v. repraesentativum, → v. expressivum. 29. v. sacramentale (th. III. 60. 7 ad 3) = das ein Sakrament zustande bringende Wort. 30. v. speciei vocis, → v. animae impressum. 31. v. temporale (1 sent. 8. 2. 3 ad 1) = das Zeitwort. 32. v. tertium (2 perih. 2 b) = das dritte Wort in einer Aussage, d. i. dasjenige Wort, welches in einer Aussage neben dem Subjekte und Prädikate zu unterscheiden ist, nämlich die Kopula. 32. v. vocabile sive vocale, → v. cordis. 34. v. vocis, ≈ & → v. animae impressum.
b) Zeitwort, der Gegensatz zu nomen (← sub a): (verbum est) vox significativa ad placitum, . . . quae consignificat tempus, . . . cuius nulla pars extra significat . . . et est semper eorum, quae de altero praedicantur, nota id est signum, quia scilicet nomina et participia possunt poni ex parte subiecti et praedicati, sed verbum semper est ex parte praedicati, 1 perih. 5 a; proprium autem verbi est, ut significet actionem vel passionem, ib.; vgl. ib. b-g; th. I. 13. 1 ob. 3 & ad 3; Aristoteles: De interpr. 3, 16. b. 6 sq.; verbum enim quodlibet resolvitur in hoc verbum est et participium; nihil enim differt dicere homo convalescens est et homo convalescit, 5 met. 9 c; vgl. 1 perih. 5 g.
- Zu casus verbi → casus sub e.
- Arten des verbum in diesem Sinne sind: 1. verbum activum & v. passivum (th. I. 41. 6 ad 1) = das aktive und das passive Zeitwort (quod significat actionem vel passionem procedentem a re, 1 perih. 4 a). 2. v. exceptae actionis sive impersonale & v. personale (th. I. 41. 6 ad 1; 1 sent. 7. 2. 1 c; 1 perih. 3 c & 4 g) = das Zeitwort von ausgenommener Tätigkeit oder das unpersönliche (z. B. tonat, pluit) und das persönliche Zeitwort (→ v. personale sub a). 3. v. finitum & v. infinitum (1 perih. 5 d & g & 8 b; 2 perih. 1 b & d) = das begrenzte oder bestimmte und das unbegrenzte oder unbestimmte Zeitwort (das ῥῆμα ἀόριστον des Aristoteles: De interpr. 3, 16. b. 14; z. B. non currit et non laborat, 1 perih. 5 d; vgl. v. negativum; huiusmodi dictiones in aliquo cum verbis conveniunt, deficiunt tamen a determinata ratione verbi, ideo vocat ea verba infinita. Et rationem nominis assignat, quia unumquodque eorum indifferenter potest dici de eo, quod est, vel de eo, quod non est, ib.). 4. v. imperativum & v. infiniti modi (ib. 5 a; th. III. 71. 3 c) = das befehlende Wort oder der Imperativ und das Wort von unbestimmter Form oder der Infinitiv. 6. v. infiniti modi, → v. imperativum. 7. v. infinitum, → v. finitum. 8. v. negativum (1 perih. 5 d & 8 b; 2 perih. 1 d) = das verneinende Zeitwort (differunt tamen huiusmodi verba [sc. infinita] a verbis negativis, quia verba infinita sumuntur in vi unius dictionis, verba vero negativa in vi duarum dictionum, 1 perih. 5 d; verbum infinitum in enuntiatione positum fit verbum negativum, 2 perih. 1 d). 9. v. passivum, → v. activum. 10. v. per se dictum (1 perih. 3 c; 2 perih. 1 d) = das für sich allein ausgesprochene Wort (id est extra enuntiationem positum, 2 perih. 1 d). 11. v. personale, → v. exceptae actionis. 12. v. substantivum (1 perih. 4 g) = das substantivische Zeitwort oder das Zeitwort, welches als Substantiv gebraucht wird.
c) Wort im Sinne einer göttlichen Person, d. i. die zweite Person in der Gottheit (= verbum Dei sive divinum, th. I. 34. 1 ad 1; cg. I. 53 & III. 59; declar. 7): Verbum est forma exemplaris, th. I. 3. 8 ad 2; in Verbo importatur (ist eingeschlossen) respectus ad creaturam, ib. 34. 3 c; Verbum est proprium nomen Filii, ib. 37. 1 c; cum proprio Filii, inquantum est Verbum, ib. 39. 8 c; quae est verbum ipsius, cg. I. 53.
d) Wort im uneigentlichen Sinne, Befehl: dicitur autem figurative quarto modo verbum id, quod verbo significatur vel efficitur, sicut consuevimus dicere hoc est verbum, quod dixi tibi vel quod mandavit rex, demonstrato aliquo facto, quod verbo significatum est, vel simpliciter enuntiantis vel etiam imperantis, th. I. 34. 1 c.
Scham: verecundia, quae est timor turpis, th. I. II. 24. 4 c; vgl. ib. II. II. 144. 4 c; verecundia dicitur esse bonum ex suppositione alicuius turpis commissi, ib. I. II. 39. 1 c; verecundia non est timor de actu ipso peccati, sed de turpitudine vel ignominia, quae consequitur ipsum, quae est a causa extrinseca, ib. 42. 3 ad 4; vgl. ib. 41. 4 ad 2 & 3; verecundia, quae est timor turpitudinis, primo et principaliter respicit vituperium seu opprobrium, et quia vituperium proprie debetur vitio, sicut honor virtuti, ideo ex consequenti verecundia respicit turpitudinem vitiosam, ib. II. II. 144. 2 c; verecundia proprie loquendo non est virtus, ib. 1 c; quandoque verecundia dicitur virtus, cum sit quaedam laudabilis passio, ib.; vgl. ib. I. II. 24. 4 a; 2 eth. 9 i; 4 eth. 17 a-m.
- Über den Unterschied zwischen verecundia & erubescentia (→ timor) heißt es: si turpitudo timeatur in actu committendo, est erubescentia, si autem sit de turpi iam facto, est verecundia, th. I. II. 41. 4 c; vgl. verit. 26. 4 ad 7; 3 sent. 26. 1. 3 c.
Wahrscheinlichkeit.
- Zu cognitio per verisimilitudinem → cognitio sub b.
a) Wahrheit im allgemeinen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu falsitas (← sub a): alio modo (veritas) definitur secundum id, quod formaliter rationem veri perficit, et sic dicit Isaac (in libro De definitionibus), quod veritas est adaequatio rei et intellectus, verit. 1. 1 c; vgl. th. I. 16. 1 c & 2 ob. 2; 21. 2 c; veritatis est rectitudo sola mente perceptibilis, 1 sent. 19. 5. 1 ob. 4; ratio (Wesen) veritatis per prius (nach Weise des Frühern) in intellectu, quam in re, ib. c; veritas habet fundamentum in re, sed ratio eius completur per actionem intellectus, quando scilicet apprehenditur eo modo, quo est, ib.; vgl. ib. ad 5 & 3 c; verit. 1. 1 c, 5 ob. 12 & ad 12; veritas fundatur in esse rei magis, quam in quidditate, 1 sent. 19. 5. 1 c; vgl. ib. ad 7; veritas principaliter est in intellectu, secundario vero in rebus, secundum quod comparantur ad intellectum ut ad principium, th. I. 16. 1 c; est in intellectu divino quidem veritas proprie et primo, in intellectu vero humano proprie quidem et secundario, in rebus autem improprie et secundario, quia non nisi in respectu ad alterutram duarum veritatum, verit. 1. 4 c.
- Als Arten der veritas gehören hierher: 1. veritas absoluta & v. confesse se habens (6 eth. 2 f) = die an und für sich aufgefasste oder schlechthinige und die (mit dem richtigen Begehren) übereinstimmend sich verhaltende oder übereinstimmende Wahrheit (ἡ ἀλήθεια ὁμολόγως ἔχουσα τῇ ὀρέξει τῇ ὀρθῇ, Aristoteles: Eth. Nic. VI. 2, 1139. a. 30 sq.). 2. v. accidentalis & v. inseparabiliter communicata (verit. 1. 4 c) = die nichtwesentliche oder abtrennbar mitgeteilte und die unabtrennbar mitgeteilte Wahrheit. 3. v. actionis sive operis & v. vocis (ib. 6 c; Ioan. 8. 6 d) = die Wahrheit der Tätigkeit oder des Werkes (quando scilicet quis agit, quod convenit sibi secundum ordinem suae naturae, Ioan. 8. 6 d) und die Wahrheit des Wortes (qua quis profert ore, quod gerit corde et est in rerum natura, ib.). 4. v. aeterna (th. I. 16. 7 c; cg. II. 83 & 84; 1 sent. 19. 5. 3 c; verit. 1. 5 c) = die ewige (göttliche) Wahrheit. 5. v. cognitionis adquisitae, v. cognitionis infusae & v. cognitionis naturalis (th. I. 60. 1 ad 3) = die Wahrheit der erworbenen, die der eingegossenen und die der von Natur aus mitgegebenen Erkenntnis. 6. v. cognitionis infusae, → v. cognitionis adquisitae. 7. v. cognitionis naturalis, ≈ . 8. v. communis & v. particularis (ib. 16. 4 ad 3; I. II. 29. 5 c) = die allgemeine und die besondere Wahrheit. 9. v. confesse se habens, → v. absoluta. 10. v. contingens & v. necessaria (1 sent. 19. 5. 3 c) = die nichtnotwendige und die notwendige Wahrheit. 11. v. creata & v. increata (th. I. 16. 6 ad 1 & 7 ob. 1; II. II. 1. 1 ob. 2; 1 sent. 19. 5. 2 ob. 1 & a; verit. 1. 4 ad 7; 7. 1 ad 12) = die geschaffene und die ungeschaffene oder göttliche Wahrheit. 12. v. divina (th. I. 16. 5 ad 2 & 8 ad 2; II. II. 1. 1 c; cg. I. 1 & 62; III. 47; 1 sent. 19. 5. 2 c) = die göttliche Wahrheit, d. i. Gott selbst oder die Wahrheit in der Vernunft Gottes. 13. v. divinorum (cg. I. 3 & 9) = die Wahrheit der göttlichen Dinge. 14. v. doctrinae, v. iustitiae & v. vitae (th. I. 16. 4 ad 3 & 5 ad 5; 17. 1 c; 21. 2 c; II. II. 58. 4 ad 1; 109. 2 ad 3 & 3 ad 3; 4 sent. 38. 2. 4. 1 c; 46. 1. 1. 3 c & ad 3; Ioan. 8. 4 a & 6 d) = die Wahrheit der (vorgetragenen) Lehre (veritas enim doctrinae in veritate enuntiationis consistit, 4 sent. 46. 1. 1. 3 ad 3), die Wahrheit der Gerechtigkeit (nomen veritatis transfertur ad significandum adaequationem operum iustitiae ad rationes iustitiae, et haec est veritas, quam dicimus iustitiae veritatem, et secundum hoc ipsa iustitia idem, quod veritas est, ib. c) und die Wahrheit des Lebens (veritas autem vitae dicitur particulariter, secundum quod homo in vita sua implet illud, ad quod ordinatur per intellectum divinum, th. I. 16. 4 ad 3). 15. v. enuntiabilium sive enuntiationis sive praedicationis (ib. 7 c & 8 ob. 3; cg. I. 59 t; 1 sent. 19. 5. 1 c & ad 7 & 3 ad 5; 4 sent. 46. 1. 1. 3 ad 3; verit. 1. 5 ob. 3, 5 & 9 & ad 1 & 6 c; 4. 6 c & ad 1) = die Wahrheit der Urteile oder eines Satzes oder einer Aussage (enuntiabile enim et est in intellectu et est in voce. Secundum autem quod est in intellectu, habet per se veritatem. Sed secundum quod est in voce, dicitur verum enuntiabile, secundum quod significat aliquam veritatem intellectus, non propter aliquam veritatem in enuntiabili existentem sicut in subiecto. Sicut urina dicitur sana non a sanitate, quae in ipsa sit, sed a sanitate animalis, quam significat, th. I. 16. 7 c); vgl. v. opinionis & v. propositionis. 16. v. enuntiationis, → v. enuntiabilium. 17. v. essentialiter dicta sive per essentiam & v. participata (ib. 5 ad 2; I. II. 3. 7 c; vgl. cg. I. 60) = die wesenhafte und die teilgenommene Wahrheit. 18. v. extrinseca & v. inhaerens (verit. 1. 5 c) = die (einem Dinge) äußerliche (et sic denominantur omnes res verae a prima veritate, ib.) und die (ihm selbst) anhaftende oder innewohnende Wahrheit. 19. v. immortalis sive incorruptibilis sive perpetua (ib. ob. 13-15; cg. II. 83) = die unsterbliche oder unvergängliche oder immer währende Wahrheit. 20. v. immutabilis sive incommutabilis & v. mutabilis (th. I. 16. 8 c; cg. III. 47; 1 sent. 19. 5. 3 c; verit. 1. 4 ad 6) = die unveränderliche und die veränderliche Wahrheit. 21. v. improprie sive metaphorice sive similitudinarie und die v. proprie accepta sive dicta (verit. 1. 4 c & 7 c) = die im uneigentlichen oder figürlichen oder gleichnisartigen und die im eigentlichen Sinne aufgefasste oder so genannte Wahrheit. 22. v. incorruptibilis, → v. immortalis. 23. v. increata, → v. creata. 24. v. inhaerens, → v. extrinseca. 25. v. inseparabiliter communicata, → v. accidentalis. 26. v. intellectus & v. rei (th. I. 16. 1 c, 5 c, 8 c & ad 3; cg. I. 59 & 60; verit. 1. 4 ad 5 & 4. 6 c; quodl. 8. 3. 5 c) = die Wahrheit der Vernunft oder der Erkenntnis und die Wahrheit der Sache (veritas invenitur in intellectu, secundum quod apprehendit rem, ut est, et in re, secundum quod habet esse confirmabile intellectui, th. I. 16. 5 c; cum enim veritas intellectus sit adaequatio intellectus et rei, secundum quod intellectus dicit, esse quod est vel non esse quod non est, cg. I. 59; veritas rei est proprietas esse uniuscuiusque rei, quod stabilitum est ei, inquantum talis res nata est de se facere veram aestimationem et inquantum propriam sui rationem, quae est in mente divina, imitatur, ib. 60). 27. v. intellectuum sive rationum & v. rerum (1 sent. 19. 5. 3 ad 2; verit. 1. 5 c) = die Wahrheit der Begriffe oder Ideen der Dinge und die Wahrheit der Dinge selbst. 28. v. intelligibilis sive intelligibilium (cg. I. 4 & II. 83) = die Wahrheit des Intelligibelen oder Übersinnlichen. 29. v. interminabilis (ib. I. 8) = die unbegrenzbare oder unendliche Wahrheit. 30. v. iustitiae, → v. doctrinae. 31. v. litteralis (quodl. 3. 14. 30 c) = die buchstäbliche Wahrheit. 32. v. metaphorice accepta sive dicta, → v. improprie accepta sive dicta. 33. v. mutabilis, → v. immutabilis. 34. v. naturae (th. I. 119. 1 c; cg. III. 26; 4 sent. 44. 1. 2. 4 c; quodl. 8. 3. 5 a) = die Wahrheit der Natur und Wesenheit eines Dinges (unumquodque secundum ea, quae constituunt substantiam eius, habet naturae suae veritatem, cg. III. 26; secundum hoc aliquid dicitur esse de veritate humanae naturae, quia proprie pertinet ad esse humanae naturae, 4 sent. 44. 1. 2. 4 c). 35. v. naturalis speciei & v. significationis (verit. 1. 5 ob. 18 & c; quodl. 3. 2. 3 c) = die Wahrheit einer natürlichen Art oder die Wahrheit von etwas als zu einer Art von Naturdingen Gehörigem (vox dicitur vera veritate naturalis speciei, quando formatur debitis instrumentis et ex ore animalis profertur cum quadam imaginatione, quodl. 3. 2. 3 c) und die Wahrheit der Bezeichnung (sicut vox est vera veritate significationis, quando significat esse quod est, ib.). 36. v. necessaria, → v. contingens. 37. v. operis, → v. actionis. 38. v. opinionis & v. propositionis (th. I. 16. 8 ad 3 & 4; verit. 1. 5 ob. 7 & 10 ob. 4 c; 2. 12 ad 7) = die Wahrheit einer Meinung und die einer (sie aussprechenden) Behauptung (duplex est propositionis veritas, una, quando significat, quod accepit significare, sicut haec propositio Socrates sedet significat Socratem sedere, sive Socrates sedeat sive non sedeat; alia, quando significat illud, ad quod facta est, est enim facta ad hoc, quod significet esse, quando est, verit. 1. 10 ob. 4 c); vgl. v. enuntiabilium & v. enuntiationis. 39. v. participata, → v. essentialiter dicta. 40. v. particularis, → v. communis. 41. v. per essentiam, → v. essentialiter dicta. 42. v. perfectissima sive prima sive summa (th. I. 16. 5 c & 6 c; 62. 9 c; II. II. 1. 1 c; cg. I. 62; II. 84; III. 63 & 152; 1 sent. 19. 5. 1 c; verit. 1. 4 ad 6 & 5 ob. 1 & c; 1 perih. 3 b) = die vollkommenste oder erste (vgl. v. prima sub c) oder höchste Wahrheit. 43. v. perpetua, → v. immortalis. 44. v. praedicationis, → v. enuntiabilium. 45. v. prima, → v. perfectissima. 46. v. propositionis, → v. opinionis. 47. v. proprie accepta sive dicta, → v. improprie accepta. 48. v. pura sive purissima (th. I. II. 5. 1 ob. 2; cg. I. 61) = die (schlechtweg) reine oder die reinste Wahrheit, nämlich Gott. 49. v. rationum, → v. intellectuum. 50. v. rei, → v. intellectus. 51. v. rerum, → v. intellectuum. 52. v. sacrae Scripturae (nom. 1. 1) = die Wahrheit der h. Schrift (veritas enim sacrae Scripturae est quoddam lumen per modum radii derivatum a prima veritate, ib.). 53. v. sapientiae (th. I. 58. 5 ob. 3 & c) = die Wahrheit der (göttlichen) Weisheit. 54. v. scientiae (5 met. 17 a) = die Wahrheit der Wissenschaft. 55. v. signi (1 sent. 4. 2. 1 ob. 1; verit. 1. 8 ob. 2) = die Wahrheit des Zeichens (consistit in conformitate signi ad signatum, 1 sent. 4. 2. 1 ob. 1). 56. v. significationis, → v. naturalis speciei. 57. v. similitudinarie accepta sive dicta, → v. improprie accepta. 58. v. simplex (cg. I. 9) = die einfache Wahrheit, nämlich Gott. 59. v. speculativa (3 cael. 2 a) = die spekulative Wahrheit oder die Wahrheit der spekulativen Erkenntnis. 60. v. summa, → v. perfectissima. 61. v. vitae, → v. doctrinae. 62. v. vocis, → v. actionis.
b) Wahrheit per eminentiam im Sinne einer veritas rei: veritatem divinam, quae antonomastice (←) est veritas, cg. I. 1; illius summae naturae, quae est ipsa veritas, cum sit suum intellectum esse, ib. III. 47; illud tantum sua veritas est, quod est suum esse, quod est proprium soli Deo, ib. 51.
c) Wahrheit, wahres Urteil, wahrer Satz: si ergo loquamur de veritate, prout existit in intellectu secundum propriam rationem (Wesen), sic in multis intellectibus creatis sunt multae veritates, etiam in uno et eodem intellectu secundum plura cognita, th. I. 16. 6 c; remanet prima veritas, sed mutatur secunda, ib. 8 ad 3; vgl. ib. ad 4; hebraica veritas habet Elohim, ib. 39. 3 ob. 2; veritatem aliquam investigantes, cg. I. 2; huic etiam veritati sacra Scriptura testimonium perhibet, ib. 3; vgl. ib. 4 & 5; sicut ab una facie hominis resultant multae facies in speculo, ita ab una prima veritate resultant multae veritates, in mentibus hominum, cg. III. 47; vgl. th. I. 16. 6 c; verit. 1. 4 ad 8 s. c.
- Hierher gehören: 1. veritas demonstrativa (cg. I. 2) = die demonstrativ (vgl. demonstratio sub c) beweisbare Wahrheit. 2. v. fidei sive fidei christianae sive supernaturalis & v. rationis (ib. 7 t, 8 t & 9; th. II. II. 174. 3 c) = die christliche Glaubens- oder übernatürliche und die Vernunftwahrheit. 3. v. intelligibilis (th. I. 79. 8 c; II. II. 174. 2 ad 3 & 3 c; cg. III. 147; trin. pr. 1. 1 c) = die übersinnliche Wahrheit; vgl. v. intelligibilis sub a. 4. v. prima (th. I. 16. 4 ad 5 & 6 ad 1; cg. I. 8 t) = die erste d. i. zuerst von uns erkannte Wahrheit; vgl. v. prima sub a. 5. v. primorum principiorum (verit. 1. 4 ad 5) = die aus den ersten Erkenntnisprinzipien bestehende Wahrheit. 6. v. rationis, → v. fidei. 7. v. supernaturalis, ≈ .
d) Wirklichkeit: idolum est Deus secundum opinionem et non secundum veritatem, th. I. 13. 10 ob. 2; ut veritas responderet figurae, ib. III. 46. 10 ad 2; ad ostendendum veritatem naturae assumptae, ib. 50. 1 c; aliquod phantasma esset, et non veritas carnis, cg. IV. 55; ad demonstrandam suae resurrectionis veritatem, ib. 83.
- Arten der veritas im Sinne von Wirklichkeit sind: veritas aeternitatis & v. gratiae (Ioan. 8. 4 a) = die Wirklichkeit der Ewigkeit und die der Gnade.
e) Wahrhaftigkeit: virtus, quae dicitur veritas, non est veritas communis, sed quaedam veritas, secundum quam homo in dictis et factis ostendit se, ut est, th. I. 16. 4 ad 3; vgl. ib. 21. 2 ad 2; I. II. 60. 5 c; fides enim nostra regulatur secundum veritatem divinam, ib. I. II. 64. 4 c; alio modo potest dici veritas, qua aliquis verum dicit, secundum quod per eam aliquis dicitur verax, et talis veritas sive veracitas necesse est quod sit virtus, ib. II. II. 109. 1 c; vgl. ib. ad 3 & 2 c; hoc autem ad virtutem veritatis pertinet, ut in suis factis et dictis aliquis talem se exhibeat, qualis est, cg. I. 93; vgl. 4 sent. 17. 3. 2. 3 c; 2 eth. 9 f; 4 eth. 15 a.
a) wahr, wirklich, der Gegensatz zu falsus, apparens und similitudinarius (←): verum nominat id, in quod tendit intellectus, th. I. 16. 1 c; verum . . . est bonum intellectus, 1 perih. 3 b; vgl. 1 phys. 10 c; proprium autem obiectum intellectus est verum, th. I. II. 3. 7 c; veri enim ratio (Wesen) consistit in adaequatione rei et intellectus, verit. 1. 3 c; nihil aliud est verum, quam esse quod est, vel non esse quod non est, 1 perih. 13 g; cum verum sit in intellectu, secundum quod conformatur rei intellectae, necesse est, quod ratio veri ab intellectu ad rem intellectam derivetur, ut res etiam intellecta vera dicatur, secundum quod habet aliquem ordinem (Hinordnung) in intellectum, th. I. 16. 1 c; vgl. verit. 1. 2 c; licet verum proprie non sit in rebus, sed in mente, res tamen interdum vera dicitur, secundum quod proprie actum (Wirklichkeit) propriae naturae consequitur, cg. I. 60; animae et res aliae verae quidem dicuntur in suis naturis, secundum quod similitudinem illius summae naturae habent, quae est ipsa veritas, ib. III. 47; sicut verum per prius (nach Weise des Frühern) invenitur in intellectu, quam in rebus, ita etiam per prius invenitur in actu intellectus componentis et dividentis, quam in actu intellectus quidditates rerum formantis, verit. 1. 3 c; verum per prius dicitur de veritate intellectus, et de enuntiatione dicitur, inquantum est signum illius veritatis, de re autem dicitur, inquantum est causa, 1 sent. 19. 5. 1 c; vgl. 2 sent. 37. 1. 2 ad 1; 1 perih. 7 a.
- Als Arten des verum gehören hierher: 1. verum absolute sive absolutum sive simpliciter & v. ex suppositione (th. I. 16. 6 c; I. II. 64. 3 c; 1 cael. 26 b; 6 eth. 2 f) = das unbedingt oder schlechtweg oder einfachhin und das bedingnisweise Wahre. 2. v. a contingenti sive contingens sive non necessarium & v. ex necessitate sive necessarium (th. I. II. 10. 2 ad 2; 1 anal. 44 c) = das nichtnotwendig und das notwendig Wahre (praeter vera necessaria, quae non contingunt aliter se habere, sunt quaedam vera non necessaria, quae contingit aliter se habere, 1 anal. 44 c). 3. v. actu & v. secundum potentiam (1 phys. 9 b) = das in Wirklichkeit und das der Möglichkeit nach Wahre. 4. v. commune & v. particulare (th. I. 20. 1 c; 55. 1 c) = das allgemeine und das besondere Wahre oder das Wahre im Allgemeinen und das im Besondern. 5. v. contemplabile (verit. 15. 2 ad 5) = das Wahre, welches zum Objekte der Betrachtung gemacht werden kann. 6. v. contingens, → v. a contingenti. 7. v. effective & v. essentialiter (1 perih. 3 b) = das seinem Wirken und das seinem Wesen nach Wahre. 8. v. enuntiabile sive in enuntiatione, v. intellectus sive in intellectu sive in mente & v. in re sive in rebus (th. I. 16. 1 c & 7 c; 17. 4 ad 1; cg. I. 60; 1 perih. 7 a; 1 anal. 44 c; 6 met. 4 c) = das Wahre in einem durch hörbare Worte ausgesprochenen Satze, das Wahre im Denken der Vernunft und das Wahre in einem Dinge oder in den Dingen. 9. v. essentialiter, → v. effective. 10. v. ex necessitate, → v. a contingenti. 11. v. ex suppositione, → v. absolute. 12. v. formaliter & v. materialiter (th. II. II. 98. 1 ad 3; 1 perih. 3 b) = das formell und das materiell Wahre oder das Wahre der Wesenheit und das der Materie nach. 13. v. in causa, v. in signo & v. in subiecto (1 perih. 7 a; vgl. 1 sent. 19. 5. 1 c) = das Wahre in seiner Ursache, das in seinem Zeichen und das in seinem Subjekte (dicitur autem in enuntiatione esse verum vel falsum sicut in signo intellectus veri et falsi; sed sicut in subiecto est verum vel falsum in mente, . . . in re autem sicut in causa, quia . . . ab eo, quod res est vel non est, oratio vera vel falsa est, 1 perih. 7 a). 14. v. in compositione & v. in divisione (1 anal. 44 c; 6 met. 4 c) = das Wahre in der Bejahung und das in der Verneinung eines Urteils. 15. v. in compositis & v. in simplicibus (1 perih. 3 b) = das Wahre in dem (durch das Denken der Vernunft) Zusammengesetzten oder in dem Urteil und das Wahre in dem Einfachen oder in den (nicht voneinander ausgesagten) Vorstellungen der Vernunft. 16. v. in divisione, → v. in compositione. 17. v. in enuntiatione, → v. enuntiabile. 18. v. in intellectu, ≈ . 19. v. in mente, ≈ . 20. v. in re sive in rebus, ≈ . 21. v. in signo, → v. in causa. 22. v. in simplicibus, → v. in compositis. 23. v. in subiecto, → v. in causa. 24. v. intellectus, → v. enuntiabile. 25. v. intellectus practici & v. intellectus speculativi (th. I. II. 57. 5 ad 3; vgl. ib. 64. 3 c; 6 eth. 2 f) = das Wahre der praktischen und das der spekulativen oder theoretischen Vernunft. 26. v. intellectus speculativi, → v. intellectus practici. 27. v. maxime (8 phys. 2 a; 2 met. 2 a) = das am meisten Wahre oder das Wahrste (sequitur, quod illud, quod est posterioribus causa, ut sint vera, sit verissimum, 2 met. 2 a). 28. v. necessarium, → v. a contingenti. 29. v. non necessarium, ≈ . 30. v. particulare, → v. commune. 31. v. per accidens & v. per se sive secundum se (1 cael. 26 b; 2 cael. 25 f; vgl. th. I. 16. 1 c) = das nebenbei oder durch einen Nebenumstand und das durch sich selbst oder gemäß seiner selbst Wahre. 32. v. per alia notum & v. per se notum (1 perih. 14 f) = das durch was andres und das durch sich selbst erkannte Wahre. 33. v. per participationem (th. I. II. 3. 7 c) = das Wahre nach Weise der Teilnahme oder das teilgenommene Wahre, welches dem v. per essentiam d. i. dem wesenhaften Wahren entgegengesetzt ist. 34. v. per se, → v. per accidens. 35. v. per se notum, → v. per alia notum. 36. v. secundum potentiam, → v. actu. 37. v. secundum se, → v. per accidens. 38. v. simpliciter, → v. absolute. 39. v. universaliter (2 cael. 25 f) = das allgemeine Wahre. 40. v. veritate naturalis speciei & v. veritate significationis (quodl. 3. 2. 3 c) = das Wahre durch die Wahrheit einer natürlichen Art und das Wahre durch die Wahrheit der Bezeichnung; vgl. veritas naturalis speciei & v. significationis unter veritas sub a. 41. v. veritate significationis, → v. veritate naturalis speciei.
- Ens et verum convertuntur, → convertere sub a. Esse et verum convertuntur, ≈ . Nihil est adeo verum, quin voce possit negari, . . . quaedam autem adeo vera sunt, quod eorum opposita intellectu capi non possunt (1 anal. 19 a) = nichts ist so sehr wahr, dass es in Worten nicht geleugnet werden könnte, einiges ist aber in dem Grade wahr, dass sein Gegenteil nicht einmal gedacht werden kann. Verum et bonum subiecto quidem convertuntur, . . . sed secundum rationem invicem se excedunt, → bonus sub a.
b) wahrhaftig, wahrheitsliebend, aufrichtig: circa verum medius est ille, qui dicitur verus, 2 eth. 9 f; vgl. 4 eth. 15 h & i.
Spur im eigentlichen und uneigentlichen Sinne des Wortes: vestigium, secundum quod hic sumitur, metaphorice accipitur, et sumitur ad similitudinem vestigii proprie dicti, quod est impressio quaedam confuse ducens in cognitionem alicuius, cum non repraesentet ipsum, nisi secundum partem, scilicet pedum et secundum inferiorem superficiem tantum; tria ergo considerantur in ratione (Begriff) vestigii, scilicet similitudo, imperfectio similitudinis et quod per vestigium in rem, cuius est vestigium, devenitur, 1 sent. 3. 2. 1 c; imago in hoc differt a vestigio, quod vestigium est confusa similitudo alicuius rei et imperfecta, imago autem repraesentat rem magis determinate secundum omnes partes et dispositiones partium, ex quibus etiam aliquid de interioribus rei percipi potest, ib. 3. 1 c; vestigium enim demonstrat motum alicuius transeuntis, sed non qualis sit, th. I. 45. 7 c; perturbatio irae usque ad exteriora membra perducitur, et maxime ad illa membra, in quibus expressius lucet vestigium cordis, sicut in oculis et in facie et in lingua, ib. I. II. 48. 4 c; sicut pes ab aeterno fuisset causa vestigii, si ab aeterno fuisset impressus in pulvere, cg. I. 43; aliquale vestigium in se divinae imitationis retinent, ib. 8; dicitur in eis esse trinitatis vestigium, ib. IV. 26; apostolorum vestigia imitantur, ib. 96.
a) Weg, Gang, Lauf im allgemeinen Sinne dieser Wörter: non remanet amplius via, th. I. 1. 8 c; est quasi in quadam via, qua debet tendere ad patriam, ib. 113. 4 c; vgl. ib. II. II. 24. 4 c; secunda via talis est, cg. I. 13; insunt ut in via ad naturam, ib. III. 65.
- Zu prius in via generationis & temporis → prior sub a.
- Als Arten der via gehören hierher: 1. via apprehensionis (verit. 13. 3 ad 7) = der Weg der Wahrnehmung. 2. v. communis sive publica (regim. 2. 12; Ps. 24 d) = der allgemeine oder öffentliche Weg. 3. v. corporalis & v. spiritualis (th. II. II. 43. 1 c; 3 met. 1 b) = der körperliche und der geistige Weg; vgl. v. intelligibilis & sensus & v. pedum. 4. v. fidei & v. rationis (cg. I. 4) = der Weg des (christlichen) Glaubens und der der Vernunft. 5. v. infinitatis (verit. 2. 9 c) = der Weg der Unendlichkeit. 6. v. intelligibilis & v. sensus (th. I. II. 100. 6 ad 1; cg. III. 143) = der übersinnliche und der sinnliche Weg; vgl. v. corporalis & spiritualis. 7. v. iudicii (verit. 13. 3 ad 7) = der Weg des Urteils. 8. v. meriti & v. orationis (4 sent. 45. 2. 1. 1 c) = der Weg des Verdienstes und der des Gebetes (est differentia inter istas duas vias, . . . quia meritum innititur iustitiae, sed orans impetrat petitum ex sola liberalitate eius, qui oratur, ib.). 9. v. morum & v. pedum (quodl. 1. 7. 14 ob. 3) = der Weg der Sitten und der der Füße oder der Weg des sittlichen Lebens und der mit den Füßen zurücklegbare Weg. 10. v. naturae (cg. I. 20) = der Gang der Natur. 11. v. naturalis cognitionis & v. revelationis (trin. 2. 2. 3 c) = der Weg der natürlichen Erkenntnis und der der Offenbarung. 12. v. pedum, → v. morum. 13. v. persuasiva (1 sent. 31. 1. 2 c) = der Weg der Überredung oder Überzeugung. 14. v. publica, → v. communis. 15. v. rationis, → v. fidei. 16. v. regia (regim. 2. 12) = der königliche Weg. 17. v. sensus, → v. intelligibilis. 18. v. spiritualis, → v. corporalis. 19. v. revelationis, → v. naturalis cognitionis.
b) Weg des Lebens, Reise zum himmlischen Vaterlande, der Gegensatz zu patria (← sub b): cognoscimus Deum in via per similitudinem eius in creaturis resultantem, th. I. 56. 3 c; finis autem viae hominis est mors sua, 2 sent. 7. 1. 2 c; homo in mundo est sicut in via, Ps. 5 e.
c) Methode, Verfahren, synonym mit modus (← sub c), processus (← sub b) und ratio (← sub o).
- Arten der via in diesem Sinne sind: 1. via abstractionis (th. I. 89. 4 ad 1) = die Methode der Abstraktion. 2. v. affirmationis, v. negationis sive remotionis sive quae est per remotionem, v. causalitatis sive quae est per causalitatem & v. eminentiae sive quae est per eminentiam (cg. I. 14; 1 sent. 22. 1. 2 ob. 2; 35. 1. 1 c; vgl. nom. 7. 4) = die Methode der Bejahung, die der Verneinung, die der Ursächlichkeit und die des Hervorragens, m. a. W. die Methode, nach welcher etwas von einem Dinge bejaht, diejenige, nach welcher etwas von ihm verneint, diejenige, nach welcher etwas von ihm als der Ursache desselben bejaht, und diejenige, nach welcher etwas in Form einer unendlichen Steigerung von ihm bejaht wird. 3. v. assimilationis (cg. III. 25) = die Methode der Verähnlichung. 4. v. causalitatis, → v. affirmationis. 5. v. compositionis & v. resolutionis (cg. II. 100; III. 41; nom. 2. 5; trin. 2. 2. 1 ad 3; 3 phys. 1 b; 2 cael. 4 c; 2 met. 1 e; 5 met. 21 a) = die Methode der Zusammensetzung und die der Auflösung oder die synthetische und die analytische Methode; vgl. v. procedendi ad cognitionem veritatis. 6. v. definitionis & v. demonstrationis (cg. III. 39; trin. 2. 2. 4 c) = die Methode der Definition und die des Beweises, welcher etwas als notwendig wahr seiend dartut. 7. v. demonstrationis, → v. definitionis. 8. v. divisionis & v. inductionis (2 anal. 4 a) = die Methode der Teilung bei Bildung eines Schlusses (proceditur enim via divisionis, cum accepto aliquo communi, quod per multa dividitur, remoto uno concluditur alterum, ib.) und die der Hinaufführung (in welcher per singularia ad universale geschlossen wird, ib.). 9. v. eminentiae, → v. affirmationis. 10. v. inductionis, → v. divisionis. 11. v. inquisitionis sive inventionis & v. iudicii (th. I. 79. 8 c & 9 c; trin. 2. 2. 1 ad 3) = die Methode der Aufsuchung oder Auffindung und die des Urteilens oder der Beurteilung (ratiocinatio humana secundum viam inquisitionis vel inventionis procedit a quibusdam simpliciter intellectis, quae sunt prima principia, et rursus in via iudicii resolvendo redit ad prima principia, ad quae inventa examinat, th. I. 79. 8 c; vgl. 1 anal. 1 a & 35 a). 12. v. inventionis, → v. inquisitionis. 13. v. iudicii, ≈ . 14. v. motus (cg. II. 21) = die Methode der Bewegung. 15. v. negationis, → v. affirmationis. 16. v. procedendi ad cognitionem veritatis (2 met. 1 e) = die Methode zur Erkenntnis der Wahrheit (est autem duplex via procedendi ad cognitionem veritatis. Una quidem per modum resolutionis, secundum quam procedimus a compositis ad simplicia et a toto ad partem, . . . et in hac via perficitur cognitio veritatis, quando pervenitur ad singulas partes distincte cognoscendas. Alia est via compositionis, per quam procedimus a simplicibus ad composita, qua perficitur cognitio veritatis, cum pervenitur ad totum, ib.). 17. v. quae est per causalitatem, → v. affirmationis. 18. v. quae est per eminentiam, ≈ . 19. v. quae est per remotionem, ≈ . 20. v. remotionis, ≈ . 21. v. resolutionis, → v. compositionis. 22. v. speculativa (3 met. 1 b) = die bloß auf das Erkennen abzielende Methode.
a) Wanderer, Waller: ex persona viatoris, qui semper indiget ductore, procuratore et defensore, Ps. 30 c.
b) Erdenwaller, Pilger zum himmlischen Vaterlande, der Gegensatz zu comprehensor (← sub b): angeli non sunt viatores, sed comprehensores, th. I. 62. 9 a; cuilibet homini, quamdiu viator est, custos angelus deputatur, ib. 113. 4 c; secundum animam erat comprehensor, sed ratione passibilitatis corporis erat viator, ib. ad 1; ex hoc enim dicimur esse viatores, quod in Deum tendimus, qui est ultimus finis nostrae beatitudinis, ib. II. II. 24. 4 c; vgl. ib. 83. 11 c; aliquis dicitur viator ex hoc, quod tendit in beatitudinem, comprehensor autem dicitur ex hoc, quod iam beatitudinem obtinet, ib. III. 15. 10 c; vgl. comp. 1. 237.
witwenmäßig.
rächend, strafend.
Rache, Strafe: quod scilicet ira sit appetitus vindictae, mal. 12. 1 c; naturalius est homini, appetere vindictam iniuriarum illarum, quam ab hoc deficere, th. II. II. 157. 2 ad 2; vgl. ib. 158. 1 ad 3 & 7 c & ad 3.
- Zu zelus vindictae → zelus sub a.
- Arten der vindicta sind: vindicta iusta & v. iniusta (mal. 12. 3 ad 4 s. c.; vgl. ib. 1 c & 2 c; th. II. II. 157. 2 ad 2) = die gerechte und die ungerechte Rache.
auf gewaltsame Weise, mit Gewalt, der Gegensatz zu naturaliter, per naturam und voluntarie (←): quae violenter corrumpuntur, cg. II. 33; aut enim hoc fuit violenter, aut per naturam, ib. 83.
a) Gewalt, Zwang im weitern Sinne dieser Wörter, synonym mit coactio (←) und vis (← sub c), der Gegensatz zu natura (←), naturale und voluntarium (← sub a): violentia directe opponitur voluntario, sicut etiam et naturali. Commune est enim voluntario et naturali, quod utrumque sit a principio intrinseco, violentum autem est a principio extrinseco, th. I. II. 6. 5 c; si per se, vel per violentiam, vel per naturam, cg. I. 13; in hoc, quod aliquid patiatur et nihil ad actum conferat, violentiae definitio consistit, 3 sent. 23. 1. 1 c; hoc enim dicimus violentiam pati, quod per vim fortioris agentis removetur a propria inclinatione, 1 cael. 17 a; violentia enim est, cum aliquid agit secundum impetum exterioris agentis contra voluntatem vim passi, 5 met. 6 c; vgl. 3 eth. 1 d.
- Als Arten der violentia gehören hierher: violentia absoluta & v. voluntario mixta (cg. IV. 22) = die unbedingte oder einfachhinige d. i. die physische (ut quando totum principium est extra nihil conferente vim passo, puta cum aliquis vi impellitur ad motum, ib.) und mit etwas Freiwilligem vermischte (vgl. th. I. II. 6. 6 ad 1) d. i. die moralische Gewalt (ut cum aliquis vult facere vel pati, quod unius est contrarium voluntati, ut evadat, quod magis voluntati contrariatur, cg. IV. 22).
b) Gewaltsamkeit, Gewalttätigkeit: utitur quandoque quidem vi, quod pertinet ad violentias, th. II. II. 118. 8 c; vgl. mal. 13. 3 c. Die violentia in diesem Sinne ist eine filia der avaritia (←) .
gewaltsam, erzwungen im weitern und engern Sinne dieser Wörter, synonym mit coactus und involuntarius (←), der Gegensatz zu naturalis und voluntarius (←): violentum enim repugnat naturali, sicut et voluntario, quia utriusque principium est intra, violenti autem principium est extra, mal. 6. 1 c; vgl. cg. III. 88; hoc dicimus esse violentum, quod est contra inclinationem rei, th. I. 82. 1 c; violentum est praeter naturam, cg. I. 39; omne autem violentum est contra naturam, ib. II. 83; vgl. 1 cael. 4 b; 2 cael. 1 h & i; violentum est quasi excisio quaedam eius, quod est secundum naturam, 2 cael. 23 d; vgl. ib. 4 d; omne violentum est triste sive flebile, 5 met. 6 c; violenta non sunt culpabilia, ib.
- Violentum est, cuius principium est extra, nihil conferente vim passo (die Übersetzung der aristotelischen Stelle: βίαιον δὲ οὗ ἡ ἀρχὴ ἔξωθεν, τοιαύτη οὖσα ἐν ᾗ μηδὲν συμβάλλεται ὁ πράττων ἢ ὁ πάσχων, Eth. Nic. III. 1, 1110. a. 1 sqq.), cg. I. 19; vgl. ib. III. 88; 5 phys. 10 b; 8 phys. 7 c; 3 cael. 5 b; violentum est, cuius principium est extra, sed additur nihil conferente vim passo, quia ad id, quod agitur per metum, voluntas timentis aliquid confert, th. I. II. 6. 6 ad 1; hoc non sufficit ad rationem (Wesen) violenti, quod principium sit extra, sed oportet addere, quod nil conferat vim patiens. Quod non contingit, dum voluntas ab exteriori movetur; nam ipsa est, quae vult, ab alio tamen mota, ib. 9. 4 ad 2; violentum autem dicitur, cuius principium est extra, nil conferente eo, quod vim patitur, confert autem unumquodque ad id, in quod tendit secundum propriam inclinationem vel voluntariam vel naturalem, ib. II. II. 175. 1 c; violentum . . . est, cuius principium est extra, nil conferente vim passo, sicut si lapis sursum proiciatur, quia nullo modo, quantum de se est, ad hunc motum inclinatur, verit. 22. 5 c; vgl. 3 eth. 1 d.
- Arten des violentum im weitern Sinne des Wortes sind: violentum absolute sive simpliciter & v. secundum quid sive mixtum (th. I. II. 6. 5 ad 3; mal. 13. 4 ob. 8; 3 sent. 1. 3. 2 ad 1; 4 sent. 29. 1. 1 c; 3 eth. 1 d & e) = das schlechtweg oder einfachhin d. i. das physisch Gewaltsame und das beziehungsweise oder gemischt d. i. das moralisch Gewaltsame (duplex est coactio vel violentia. Una, quae facit necessitatem absolutam, et tale violentum dicitur violentum simpliciter, ut cum quis alium corporaliter impellit ad motum. Alia, quae facit condicionatam necessitatem, et hanc vocat Philosophus violentum mixtum, sicut cum quis proicit merces in mare, ne periclitetur, et in isto violento, quamvis hoc quod fit non sit per se voluntarium, tamen consideratis circumstantiis hic et nunc voluntarium est, 4 sent. 29. 1. 1 c).
jungfräulich.
Jungfrauschaft, Jungfräulichkeit, der Gegensatz zu commixtio virilis (vgl. pot. 1. 3 ad 6 c): nomen virginitatis a virore sumptum videtur, et sicut illud dicitur virens et in suo virore persistere, quod non est ex superabundantia caloris adustionem expertum, ita etiam virginitas hoc importat (bedeutet), quod persona, cui inest, immunis sit a concupiscentiae adustione, quae esse videtur in consummatione maximae delectationis corporalis, qualis est venereorum delectatio, th. II. II. 152. 1 c; virginitas est quaedam specialis virtus habens se ad castitatem, sicut magnificentia ad liberalitatem, ib. 3 c; vgl. ib. I. II. 64. 1 ob. 3 & ad 3; 4 sent. 33. 3. 2 c; in omnibus enim accipitur virginitas pro integritate corporis, 2 Cor. 11. 1; integritas membri corporalis per accidens se habet ad virginitatem, ipsa autem immunitas a delectatione, quae consistit in seminis resolutione, se habet materialiter, ipsum autem propositum perpetuo abstinendi a tali delectatione se habet formaliter et completive in virginitate, th. II. II. 152. 1 c; vgl. ib. 3 c; quodl. 5. 2. 3 c; 6. 10. 18 c; 2 sent. 20. 1. 2 ad 1; virginitas condividitur (wird unterschieden und zugleich nebengeordnet) viduitati et pudicitiae coniugali, th. II. II. 152. 3 ob. 5.
- Zu consilium virginitatis sive de v. → consilium sub b; zu votum v. → votum sub a.
Jungfrau (vgl. virginitas): potest tamen coniugatus melior esse, quam virgo, th. II. II. 152. 4 ad 2; solus ipse virgines benedicit, 4 sent. 25. 1. 1 c; vgl. ib. 38. 1. 5 c; perfectior est victoria virginum, quam viduarum, ib. 49. 5. 3. 1 ad 1.
- Virgo beata sive gloriosa sive virginum (th. III. 27. 1 ob. 1; praec. 10; 1 sent. 17. 2. 4 ad 1 s. c.; 4 sent. 49. 5. 3. 1 ob. 2) = die selige oder verherrlichte Jungfrau per eminentiam oder die Jungfrau aller Jungfrauen d. i. die Jungfrau Maria: beata autem virgo in originali est concepta, sed non nata, salut.; beatae virginis, quae a peccato originali et actuali immunis fuit, 1 sent. 44. 1. 3 ad 3; beata virgo in peccato originali fuit concepta, 3 sent. 3. 1. 1. 1 c; cum peccato originali concepta fuit, sed ab eo quodam speciali modo purgata fuit, comp. 1. 224; quae quidem virgo dicitur absolute, quae et ante partum et in partu et post partum virgo permansit, ib. 225.
a) die Kraft eines Dinges betreffend, von ihr ausgehend, synonym mit potentialis (← sub a).
b) der Kraft oder der Macht oder der Möglichkeit nach seiend, synonym mit potentialis (← sub b), der Gegensatz zu actualis (← sub a) und habitualis (←) .
c) tugendhaft, synonym mit virtuosus (← sub b), der Gegensatz zu vitiosus (←) .
der Kraft oder der Macht oder der Möglichkeit nach, synonym mit potentialiter (←), der Gegensatz zu actualiter (← sub b) und habitualiter (←): quidquid autem potest habere rationem entis et veri, totum est virtualiter in Deo, th. I. 19. 6 ad 2; sic est virtualiter omnia, cg. II. 15; aliud est habitualiter referre in Deum et aliud virtualiter, virt. 2. 11 ad 3.
a) kräftig, stark: quanto aliquod agens est virtuosius, tanto ad magis distans eius actio procedit, th. I. 8. 1 ob. 3; vgl. ib. ad 3; unumquodque agens tanto est virtuosius in agendo, quanto potentiam magis remotam ab actu (Wirklichkeit) in actum reducit (hinüberführt), cg. I. 43; quaedam etiam perfectiora et virtuosiora ex quibusdam imperfectioribus et infirmioribus, ib. III. 22; virtuosius est bonum in bonitate, quam in malitia malum, ib. 71; unumquodque quanto est magis unitum (→ unire), tanto est magis virtuosum et dignius, ib. IV. 1.
b) tugendhaft, synonym mit virtualis (← sub c), der Gegensatz zu vitiosus (←): inquantum est virtuosus, th. I. 5. 5 ad 3; bonum hominis est esse virtuosum vel sapientem, ib. 25. 6 c; est enim bonus et virtuosus, qui gaudet in operibus virtutum, ib. I. II. 34. 4 c; virtuosus namque secundum eam (sc. virtutem) dicitur bonus et opus eius bonum, cg. I. 92; quod ad propriam operationem bene se habet, dicitur virtuosum et bonum, ib. III. 25.
- Zu actus virtuosus → actus sub a; zu conversatio v. → conversatio sub b; zu habitus v. → habitus sub d; zu ira v. → ira sub a; zu opus v. → opus sub d.
a) Kraft, Vermögen, Fähigkeit, d. i. nächstes Prinzip einer Tätigkeit, synonym mit potentia, potestas (← sub b) und vis (← sub a): nomen virtutis secundum sui primam impositionem videtur in quandam violentiam sonare, unde in III. Caeli et Mundi (2, 301. b. 17 sqq.) dicitur, quod motus accidentalis id est violentus est, qui est a virtute id est a violentia, non cum auxilio naturae, 3 sent. 23. 1. 3. 1 c; vgl. 3 cael. 7 f; virtus significat principium motus vel actionis, th. I. II. 26. 2 ad 1; vgl. ib. 41. 1 ad 1; cg. I. 43; virtus ponitur media inter substantiam et operationem, pot. 1. 1 ob. 14; virtus hic non sumitur pro habitu, . . . sed communiter pro omni eo, quod potest esse principium alicuius operationis vel motus, 3 sent. 27. 1. 1 ad 1; vgl. nom. 4. 12; semper virtus nominat principium alicuius, 4 sent. 1. 1. 4. 2 c; virtus dicitur, secundum quod est principium actionis et tenet se ex parte (gehört zu) causae efficientis, ib. 46. 1. 1. 2 ad 1.
- Als Arten der virtus gehören hierher: 1. virtus absoluta (4 sent. 41. 1. 3. 1 c) = die beziehungslos verstandene oder an und für sich genommene Kraft. 2. v. activa & v. passiva (th. I. 19. 8 c; 79. 4 ob. 3; I. II. 23. 4 c; 41. 1 c; 78. 2 ob. 3; III. 32. 4 ob. 2; cg. I. 20 & 29; II. 57, 86 & 98; trin. pr. 1. 1 c; 1 cael. 25 f) = die Kraft, etwas zu wirken, und die Kraft, etwas zu leiden (haec est differentia inter virtutes activas et passivas, quod passivae non possunt exire in actum propriae actionis, nisi moveantur a suis activis, sicut sensus non sentit, nisi moveatur a sensibili; sed virtutes activae possunt operari sine hoc, quod ab aliquo moveantur, sicut patet in viribus animae vegetabilis, trin. pr. 1. 1 c); vgl. potentia activa et passiva unter potentia sub a. 3. v. adiuncta (th. II. II. 48. 1 c) = die hinzugefügte Kraft. 4. v. aestimativa & v. cogitativa (ib. I. 81. 3 c; 85. 7 c; cg. II. 60. & 73; 2 sent. 24. 2. 1 c) = die sinnliche Urteilskraft des Tieres und die des Menschen. 5. v. affectiva sive appetitiva & v. apprehensiva (th. I. 19. 6 ad 2; 20. 1 c; 59. 3 ad 2; 81. 1 c & 2 ad 2; I. II. 58. 1 c; cg. I. 72; II. 74; III. 10 & 109; 2 sent. 24. 1. 3 a) = die begehrende und die erkennende Kraft (operatio virtutis apprehensivae perficitur in hoc, quod res apprehensae sunt in apprehendente, operatio autem virtutis appetitivae perficitur in hoc, quod appetens inclinatur in rem appetibilem, th. I. 81. 1 c); vgl. v. cognitiva. 6. v. aliena & v. propria (ib. III. 43. 4 c; 2 sent. 15. 1. 1 ad 1; quodl. 12. 10. 14 c; 1 anal. 37 c; 7 phys. 6 a) = die fremde und die eigene Kraft; vgl. v. propria sub d. 7. v. animae & v. corporis (cg. II. 55 & 89) = die Kraft der Seele und die des Körpers. 8. v. animalis & v. naturalis (th. I. II. 55. 1 ob. 5; cg. IV. 55; somno 4 c) = die sensitive und die (rohe) Naturkraft; vgl. v. gratuita & naturalis. 9. v. appetitiva, → v. affectiva. 10. v. apprehensiva, ≈ . 11. v. apprehensiva deforis & v. apprehensiva deintus (pot. anim. 4) = die von außen und die von innen her wahrnehmende Kraft. 12. v. apprehensiva deintus, → v. apprehensiva deforis. 13. v. attractiva & v. repulsiva (th. I. II. 23. 4 c; 4 phys. 1 f) = die Kraft der Anziehung und die der Abstoßung. 14. v. augmentativa, v. nutritiva & v. generativa (th. I. 77. 3 c; 78. 2 ad 4; 111. 4 ob. 2; cg. II. 89; III. 21; nom. 8. 2; pot. 3. 8 ad 13) = die Kraft des Wachstums, die der Ernährung und die der Erzeugung. 15. v. caelestis sive corporis caelestis sive caeli & v. corporum inferiorum (th. I. 45. 8 ad 3; 71. 1 ad 1; 92. 1 c; quodl. 12. 9. 13 c; 1 cael. 6 b; 2 cael. 4 l) = die himmlische Kraft oder die Kraft eines Himmelskörpers und die der niedern oder sublunarischen Körper. 16. v. caeli, → v. caelestis. 17. v. clavium (th. III. 84. 3 ad 3; cg. IV. 72; 4 sent. 20. 1. 1. 2 c) = die Schlüsselgewalt der Kirche. 18. v. cogitativa, → v. aestimativa. 19. v. cognitiva sive cognoscitiva & v. operativa (th. I. 5. 4 ad 1; 12. 4 c; 14. 2 ad 1; 17. 3 c; 51. 3 ad 2; cg. I. 31, 61, 76 & 89; II. 59, 60 & 96; III. 77 & 94; pot. 10. 4 c) = die erkennende und die wirkende oder schaffende Kraft (omne cognoscens per virtutem cognoscitivam coniungitur obiecto et non e converso, sicut et operans omne per virtutem operativam coniungitur operato, cg. II. 59). 20. v. collativa (th. I. 117. 1 c; I. II. 45. 4 c) = die vergleichende Kraft, unter welcher nicht bloß die Vernunft, sondern auch das sinnliche Abschätzungsvermögen (vgl. cogitativus) des Menschen zu verstehen ist. 21. v. communis sive universalis & v. particularis sive particulata sive propria sive contracta sive determinata (ib. I. 19. 6 c; cg. II. 100; III. 77, 80 & 99; nom. 8. 1; 2 sent. 15. 1. 1 c & ad 1 & 2; 1 cael. 6 b) = die allgemeine und die besondere (vgl. v. aliena) oder beschränkte (vgl. v. finita) Kraft. 22. v. completa & v. incompleta sive imperfecta (2 sent. 18. 1. 2 c; 4 sent. 1. 1. 4. 2 ad 1) = die vollständige und die unvollständige oder unvollkommne Kraft. 23. v. concretiva sive unitiva (3 sent. 27. 1. 1 c & ad 2) = die zusammenwachsen machende oder einigende Kraft. 24. v. consecrativa (th. III. 82. 1 ad 1) = die heiligende Kraft. 25. v. contracta, → v. communis. 26. v. conversiva (ib. 1. 119. 1 ad 4; 2 sent. 8. 1. 4. 1 ad 1) = die umwandelnde Kraft. 27. v. corporalis sive corporea & v. incorporea sive spiritualis (th. I. 51. 3 ad 2; 75. 6 ad 1; 115. 1 c; I. II. 33. 2 c; cg. II. 22, 86 & 89; III. 81; IV. 74; pot. 6. 6 c) = die körperliche und die unkörperliche oder geistige Kraft. 28. v. corpore utens sive organo utens sive organi corporei sive organo affixa & v. organo corporeo non utens (th. I. 84. 6 c; 85. 6 c; I. II. 2. 6 c; 6. 1 ad 2; 1 sent. 3. 1. 3 ob. 7) = die (zu ihrer Tätigkeit) des Körpers oder eines körperlichen Organs sich bedienende und die eines solchen sich nicht bedienende Kraft. 29. v. corporea, → v. corporalis. 30. v. corporis, → v. animae. 31. v. corporis caelestis, → v. caelestis. 32. v. corporum inferiorum, ≈ . 33. v. corruptibilis & v. incorruptibilis (cg. I. 65) = die vergängliche und die unvergängliche Kraft. 34. v. creata sive creaturae & v. increata sive Dei sive divina (th. I. 14. 5 c; II. II. 27. 5 c; III. 43. 4 c; 84. 3 ad 3; cg. II. 22; III. 56; nom. 8. 1; 1 sent. 43. 1. 2 ad 3; 4 sent. 1. 4. 2 ad 1; pot. 6. 9 ad 16) = die geschaffene und die ungeschaffene oder göttliche Kraft oder die Kraft des Geschöpfes und die des Schöpfers oder Gottes. 35. v. creativa & v. productiva (th. I. 32. 1 c; 70. 1 c; cg. II. 86) = die erschaffende oder etwas aus nichts hervorbringende und die etwas aus einem andern hervorbringende Kraft. 36. v. creaturae, → v. creata. 37. v. defectiva sive deficiens & v. effectiva (th. I. 5. 4 c; cg. III. 6 & 10) = die mangelhafte oder in ihrem Wirken ablassende und die (ihre volle Wirkung) hervorbringende Kraft. 38. v. Dei, → v. creata. 39. v. determinata, → v. communis. 40. v. diffusiva (th. I. II. 1. 4 ad 1) = die auseinander gießende oder ausbreitende Kraft. 41. v. divina, → v. creata. 42. v. effectiva, → v. defectiva. 43. v. elementaris sive elementi (cg. III. 99; quodl. 12. 9. 13 c) = die elementare Kraft oder die Kraft eines Elementes der Natur. 44. v. elementi, → v. elementaris. 45. v. excellentiae (1 cael. 25 d) = die Kraft des Hervorragens oder die hervorragende Kraft. 46. v. expulsiva (2 sent. 20. 1. 2 ad 6) = die austreibende Kraft. 47. v. executiva sive exequens sive imperata & v. imperativa sive imperans (th. I. II. 17. 2 ob. 1 & ad 1; cg. III. 10; 2 sent. 18. 2. 3 ad 1) = die etwas ausführende und die es befehlende Kraft. 48. v. finita & v. infinita (th. I. 7. 2 ob. 2; 45. 5 ad 3; 52. 2 c; II. II. 27. 5 c; III. 75. 7 a; cg. I. 43; II. 59; III. 55; nom. 1. 2 & 8. 1; pot. 6. 3 ad 9; 1 cael. 6 b, 15 b & 18 e) = die endliche (vgl. v. communis) und die unendliche Kraft. 49. v. formativa sive seminativa (th. I. 71. 1 ad 1; 118. 2 ad 2; I. II. 63. 4 ob. 3; II. II. 26. 10 ad 1; cg. II. 86, 88 & 89; 2 sent. 18. 2. 3 c & ad 4; 4 sent. 44. 1. 3. 2 ad 3; 7 met. 6 g & 7 d) = die formende oder Zeugungskraft (quae est in semine in iis, quae ex semine generantur, th. I. 71. 1 ad 1; quae quidem virtus quantum ad modum operandi medius est inter intellectum et alias vires animae, 2 sent. 18. 2. 3 c). 50. v. generativa, → v. augmentativa. 51. v. germinativa (th. I. 62. 1 ad 2) = die Kraft des Hervorsprossens oder die Keimkraft. 52. v. gratuita sive infusa & v. naturalis (ib. II. II. 27. 5 c; pot. 6. 4 c) = die aus Gnade verliehene oder eingegossene (vgl. v. gratuita sive infusa sub e) und die natürliche oder von Natur aus vorhandene Kraft; vgl. v. animalis & naturalis. 53. v. gressiva (th. I. II. 18. 1 ad 2) = das Gehvermögen. 54. v. hierarchica (2 sent. 10. 1. 2 ad 2) = die hierarchische oder dem Gliede einer Hierarchie als solchem zukommende Macht.