übersinnliche Vorstellung, Vorbild, Begriff, synonym mit exemplar, forma (← sub b), imago (← sub a), ratio (← sub h) und species (← sub e & f.): idea enim Graece, Latine forma dicitur; unde per ideas intelliguntur formae aliarum rerum praeter ipsas res existentes. Forma autem alicuius rei praeter ipsam existens ad duo esse potest, vel ut sit exemplar eius, cuius dicitur forma, vel ut sit principium cognitionis ipsius, secundum quod formae cognoscibilium dicuntur esse in cognoscente, th. I. 15. 1 c; ideas Latine possumus dicere species vel formas, ut verbum ex verbo transferre videamur, verit. 3. 1 c; secundum quod (idea) est principium factionis rerum, exemplar dici potest et ad practicam cognitionem pertinet; secundum autem quod principium cognoscitivum est, proprie dicitur ratio (Begriff) et potest etiam ad scientiam speculativam pertinere, th. I. 15. 3 c; hoc enim significat nomen ideae, ut sit scilicet quaedam forma intellecta ab agente, ad cuius similitudinem exterius opus producere intendit, sicut aedificator in mente sua praeconcipit formam domus, quae est quasi idea domus in materia fiendae, quodl. 4. 1. 1 c; rationes autem rerum, secundum quod sunt in Deo cognoscente, ideae vocantur, th. I. 14 pr.; in divina sapientia sunt rationes omnium rerum, quas supra diximus ideas, id est formas exemplares in mente divina existentes, ib. 44. 3 c; vgl. ib. 76. 3 c; cg. I. 54; II. 83; III. 84; 1 sent. 36. 2. 1 c 3 c; pot. 1. 5 ad 11; verit. 3. 1 c 8 c; 21. 4 c; quodl. 8. 1. 2 c; univ. 1; 1 perih. 2 a; 1 anal. 16 c & 19 f; 2 phys. 5 b; 1 cael. 16 e & 19 f; 1 gener. 3 h; 1 eth. 7 g; 5 eth. 1 g.
- Arten der idea sind: 1. idea indeterminata (verit. 3. 6 c) = die unbestimmte Vorstellung. 2. i. separata (th. I. 6. 4 c; 1 cael. 19 f) = das (von den Naturdingen) getrennte oder getrennt existierende Vorbild. 3. i. simplex (verit. 3. 5 ad 2) = die einfache Vorstellung.
vorbildlich, synonym mit exemplaris (←): respectus ideales sunt ut intellecti a Deo, th. I. 28. 4 ad 3.
ein Vorbild entwerfen, ausdenken: idea dicitur relative ad ideatum, 1 sent. 36. 2. 2 ob. 4; ideam et ideatum non oportet esse similia secundum conformitatem naturae, sed secundum repraesentationem tantum, verit. 3. 5 ad 2; ideatum id est res creata, quodl. 8. 1. 2 a.
Entwerfung, Ausdenkung eines Vorbilds: undecimus modus (generationis) est iuxta ideationem, ut arca exterior (fit) ab ea, quae est in mente, th. I. 42. 2 ob. 1.
derselbe, dieselbe, dasselbe, der Gegensatz zu diversus (←): unum autem in substantia facit idem, nom. 4. 6; vgl. pot. 9. 8 ob. 1; eadem sunt, quorum substantia est una, 5 met. 17 c (ταὐτὰ μὲν γὰρ ὧν μία ἡ οὐσία, Aristoteles: Metaph. IV. 15, 1021. a. 11); vgl. 10 met. 4 d & f; idem etiam et simile et aequale fundantur super unitatem, 3 phys. 1 c; idem enim et diversum non opponuntur ut contradictoria, quorum alterum necesse est verum esse de quolibet ente aut non ente, sed opponuntur ut contraria, quae non verificantur, nisi de ente, 10 met. 4 g; vgl. trin. 1 pr.
- Eiusdem est (cg. I. 1) = der Sache nach ist es dasselbe. Eiusdem rationis est (th. I. 33. 3 ob. 2; cg. II. 51; III. 3 & 21) = dem Begriffe und Wesen nach ist es dasselbe.
- Arten des idem sind: 1. idem definitione (7 phys. 8 h) = der Definition nach dasselbe. 2. i. genere sive in natura generis, i. specie sive in natura speciei sive per speciem suppositi & i. numero sive in numero sive secundum numerum (th. I. 3. 8 c; 28. 1 ad 2; III. 50. 5 c & ad 2; cg. II. 55 & 73; nom. 11. 2; trin. 1 pr.; 4 sent. 44. 1. 1. 2 c; pot. 7. 3 ob. 3; quodl. 11. 6. 6 c; 1 gener. 10 d; 10 met. 4 e) = der Gattung nach, der Art nach und dem Individuum oder der Zahl nach dasselbe. 3. i. materia sive secundum materiam & i. secundum formam (th. III. 50. 5 ad 1 & 2; 10 met. 4 e) = der Materie und der Form nach dasselbe. 4. i. natura sive per naturam suppositi & i. ratione sive per rationem suppositi sive secundum suppositum sive supposito (th. I. 13. 12 c; III. 50. 5 ad 1 & 2; 10 met. 4 e) = der Natur und Wesenheit einer Einzelsubstanz nach und der Einzelsubstanz nach dasselbe. 5. i. in natura generis, → i. genere. 6. i. in natura speciei, ≈ . 7. i. numero, ≈ . 8. i. per naturam suppositi, → i. natura. 9. i. per rationem suppositi, ≈ . 10. i. per speciem suppositi, → i. genere. 11. i. ratione sive secundum rationem & i. re sive secundum rem sive secundum esse (1 anal. 44 h; 3 phys. 5 g; 1 gener. 9 d) = dem Begriffe nach und der Sache oder dem Sein nach dasselbe. 12. i. re, → i. ratione. 13. i. secundum analogiam & i. secundum univocationem (1 sent. 35. 1. 4 ad 2) = der Analogie oder dem Verhältnis nach und der gleichen Benennung nach dasselbe. 14. i. secundum esse, → i. ratione. 15. i. secundum formam, → i. materia. 16. i. secundum materiam, ≈ . 17. i. secundum numerum, → i. genere. 18. i. secundum quid & i. simpliciter sive totaliter (th. I. 28. 1 ad 2; III. 50. 5 c & ad 1; nom. 11. 2; 7 phys. 8 h) = beziehungsweise oder in gewisser Hinsicht und einfachhin oder ganz dasselbe. 19. i. secundum rationem, → i. ratione. 20. i. secundum rem, ≈ . 21. i. secundum suppositum, → i. natura. 22. i. secundum univocationem, → i. secundum analogiam. 23. i. simpliciter, → i. secundum quid. 24. i. specie, → i. genere. 25. i. subiecto (th. I. 5. 4 ad 1; 13. 12 c; 1 anal. 44 h; 3 phys. 5 g; 1 gener. 9 d) = der Unterlage oder dem Träger nach, sei es, dass das Wort subiectum in seiner logischen oder in seiner ontologischen Bedeutung genommen wird. 26. i. supposito, → i. natura. 27. i. totaliter, → i. secundum quid.
- Idem eidem idem (th. I. 13. 7 c; 5 phys. 3 c), oder: quodlibet sibi ipsi est idem (5 phys. 3 c) = jedes Ding ist sich selbst gleich. Idem semper facit idem (1 sent. 43. 2. 1 a), oder: Idem eodem modo se habens semper facit idem (8 phys. 21 b; vgl. 2 gener. 10 c) = ein und dasselbe tut immer dasselbe, freilich nur dasjenige, was stets auf die nämliche Weise sich verhält. Quaecumque uni et eidem sunt eadem, sibi invicem sunt eadem (th. I. 28. 3 ob. 1; 36. 4 ob. 6; pot. 7. 6 ob. 3; 1 anal. 43 h; 1 phys. 3 b) = alles, was einem und demselben gleich ist, ist auch unter sich gleich. Quodlibet sibi ipsi est idem, ↑: Idem eidem idem.
Dieselbigkeit, der Gegensatz zu diversitas (←): ibi possumus identitatem dicere, ubi differentia non invenitur, 4 phys. 23 o; eadem est ratio identitatis et diversitatis, et in specie et in definitione, 7 phys. 8 h; ubi est unitas substantiae, non dicitur esse similitudo vel aequalitas, sed identitas tantum, 10 met. 4 f; vgl. th. I. 40. 1 c; cg. I. 36.
- Arten der identitas sind: 1. identitas absoluta (1 sent. 29. 1. 4 ad 3) = die unbedingte Dieselbigkeit. 2. i. naturae (th. I. 27. 2 ad 2; 93. 1 ad 2; cg. IV. 11) = die Dieselbigkeit der Natur und Wesenheit. 3. i. realis sive rei sive secundum rem (th. I. 13. 12 c; 40. 1 ad 1 & 2) = die sachliche Dieselbigkeit oder die Dieselbigkeit der Sache nach. 4. i. rei, → i. realis. 5. i. secundum rem, ≈ .
a) Eigentümlichkeit.
b) Eigentümlichkeit der Sprache, eigentümliche Sprechweise, Sprache: nomina usitata quidem in partibus Galliae, forte ex proprio idiomate alicuius gentis, regim. 3. 22; potuit loqui in idiomate suo, Hebr. prol.; in Graeco idiomate apparet, 5 met. 19 d.
unwissender, ungebildeter Mensch: idiota, non habens scientiam adquisitam, th. I. 84. 3 ob. 3; idiotae et simplices (einfältige), cg. I. 6; quicumque idiota dicere posset, 1 gener. 3 b; quidam idiotae et irrationales, 4 eth. 4 a.
Götzendienst: prima species huius generis est idololatria, quae divinam reverentiam indebite exhibet creaturae, th. II. II. 92. 2 c.
a) Abbild, Bild: cognitionem fieri per idola et defluxiones, th. I. 84. 6 c; vis imaginativa format sibi aliquod idolum rei absentis, ib. 85. 2 ad 3.
b) Götzenbild: ea, quae ad homines pertinent, idolis exhibent, th. II. II. 81. 7 ad 3; vgl. ib. III. 22. 2 ad 2.
Fasten, Nüchternheit, im allgemeinen Sinne dieser Wörter.
- Zu votum ieiunii → votum sub a.
- Arten des ieiunium sind: 1. ieiunium afflictionis sive luctus & i. exsultationis (th. II. II. 147. 5 ob. 3 & ad 3; 4 sent. 15. 3. 2. 2 ad 2) = das Fasten aus Trauer und das aus Freude oder das Buß- und das Jubelfasten (dicitur ieiunium luctus, quod quidem cum amaritudine peccatorum vel praesentis miseriae geritur, ieiunium vero exsultationis, cum ex spirituali iucunditate a carnalibus se abstrahit, quia gustatu spiritu desipit omnis caro iustis, 4 sent. 15. 3. 2. 2 ad 2). 2. i. corporale & i. spirituale (ib. 1. 1 ad 2) = das körperliche und das geistige Fasten; vgl. i. metaphorice dictum. 3. i. ecclesiae & i. naturae (th. II. II. 147. 3 c & 6 ad 2; III. 80. 8 ad 4; 4 sent. 8. 1. 4. 2 ad 2 & 3; 15. 3. 1. 1 c) = das Kirchen- und das Naturfasten (ieiunium naturae est, quo quis ieiunus dicitur ante cibum sumptum illa die, etiam si pluries postea comesturus sit, et quia hoc ieiunium dicitur ex privatione cibi praesumpti, ideo quaelibet cibi sumptio hoc ieiunium tollit; ieiunium autem ecclesiae est, quo dicitur ieiunans secundum modum ab ecclesia institutum ad carnis afflictionem, et hoc ieiunium manet etiam post unicam comestionem, nec solvitur, nisi per secundam sumptionem illorum, quae in cibum et refectionem de se consueverunt assumi, 4 sent. 8. 1. 4. 2 ad 2). 4. i. exsultationis, → i. afflictionis. 5. i. ieiunantis & i. ieiunii (th. II. II. 147. 1 ad 3) = das Fasten des Fastenden und das Fasten der Nüchternheit oder das absichtliche und das tatsächliche Sich-Enthalten von Speis und Trank. 6. i. ieiunii, → i. ieiunantis. 7. i. luctus, → i. afflictionis. 8. i. metaphorice dictum & i. proprie dictum (ib. 2 ad 1) = das uneigentliche und das eigentliche Fasten (ieiunium proprie dictum consistit in abstinendo a cibis, sed metaphorice dictum consistit in abstinendo a quibusdam nocivis, quae maxime sunt peccata, ib.). 9. i. naturae, → i. ecclesiae. 10. i. proprie dictum, → i. metaphorice dictum. 11. i. spirituale, → i. corporale.
a) Nicht-Wissen, Unkenntnis, Unwissenheit im allgemeinen Sinne des Wortes, synonym mit nescientia, der Gegensatz zu scientia (← sub b): quandoque autem ignorantia accipitur communiter pro omni nescientia, 4 sent. 49. 2. 5 ad 8.
- Als Arten der ignorantia gehören hierher: 1. ignorantia antecedens sive praecedens sive causans, i. concomitans & i. consequens (th. I. II. 6. 8 c; 19. 6 c; 76. 1 c & 3 c; II. II. 156. 3 ad 1; mal. 3. 8 c; 3 eth. 3 a-h) = die einer Tätigkeit vorangehende oder sie verursachende, die sie begleitende und die auf sie oder aus ihr folgende Unwissenheit. 2. i. causans, → i. antecedens. 3. i. concomitans, ≈ . 4. i. consequens, ≈ . 5. i. directe volita sive voluntaria & i. indirecte volita sive voluntaria (th. I. II. 19. 6 c; mal. 3. 8 c) = die direkt und die indirekt gewollte oder freiwillige Unwissenheit (dico ignorantiam directe voluntariam, in quam actus voluntatis fertur, indirecte autem propter negligentiam ex eo, quod aliquis non vult illud scire, quod scire tenetur, th. I. II. 19. 6 c). 6. i. dispositionis sive secundum dispositionem sive perversae dispositionis & i. negationis sive secundum negationem sive secundum simplicem negationem (mal. 3. 7 c; 2 anim. 11 c; 1 anal. 27 a & 30 a), die aristotelische ἄγνοια κατὰ διάθεσιν und ἄγνοια κατ᾽ ἀπόφασιν (vgl. Anal. post. 1. 16, 79. b. 23-24) = die Unwissenheit infolge einer schlechten Disposition zum Wissen und die der einfachen Verneinung des Wissens (ignorantia quidem secundum negationem est, quando homo omnino nihil scit de re, . . . Ignorantia autem secundum dispositionem est, quando aliquis habet quidem aliquam dispositionem in cognoscendo, sed corruptam, dum scilicet existimat aliquid circa rem, sed falso, dum vel existimat esse, quod non est, vel non esse, quod est. Et haec ignorantia idem est, quod error, 1 anal. 27 a). 7. i. electionis & i. malae electionis (th. I. II. 6. 8 c; 13. 1 ad 3; 1 sent. 46 exp.; 4 sent. 9. 1. 3. 2 ad 1; virt. 1. 6 ad 3) = die Unwissenheit der Wahl und die der schlechten Wahl, von denen die erstere bei demjenigen obwaltet, welcher nicht weiß, was er wählen soll, und die letztere bei dem, welcher bei der Wahl nicht beachtet, was er beachten kann und soll. 8. i. facti & i. iuris (th. II. II. 59. 4 ad 1; III. 80. 4 ad 5; 2 sent. 22. 2. 2 c; verit. 17. 4 ad 5) = die Unwissenheit in Bezug auf eine Tatsache und die in Bezug auf ein Gesetz, m. a. W. die Unkenntnis dieses oder jenes Umstands einer Handlung und die Unkenntnis dessen, was in einem bestimmten Falle Rechtens ist. 9. i. indirecte volita sive voluntaria, → i. directe volita sive voluntaria. 10. i. in non attingendo (1 anal. 27 a; vgl. 9 met. 11 e-g) = die im Nicht-Erreichen oder im Nicht-Erfassen eines Erkenntnisobjektes bestehende Unwissenheit, welche mit der i. negationis sive negative accepta (↓) identisch ist. 11. i. invincibilis & i. vincibilis (th. I. II. 19. 6 ad 3; 74. 1 ad 2; 76. 2 c; 2 sent. 22. 2. 2 c) = die unüberwindliche und die überwindliche Unwissenheit. 12. i. involuntaria & i. voluntaria (th. I. II. 6. 8 c; mal. 3. 7 ad 7 & 8 c) = die unfreiwillige und die freiwillige Unwissenheit. 13. i. iuris, → i. facti. 14. i. iuris in particulari & i. universalium iuris (th. I. II. 6. 8 c; 77. 7 ad 2) = die Unkenntnis eines besondern Gesetzes und die Unkenntnis der allgemeinen gesetzlichen Vorschriften. 15. i. malae electionis, → i. electionis. 16. i. negationis, → i. dispositionis. 17. i. negative accepta & i. privative accepta (ib. 1. 12. 4 ad 2; 2 sent. 22. 2. 1 c) = die Unwissenheit im negativen und die im privativen Sinne des Wortes, m. a. W. die Unkenntnis einer Sache überhaupt und die Unkenntnis dessen, was man wissen sollte. 18. i. negligentiae (mal. 3. 8 c) = die Unwissenheit infolge einer Nachlässigkeit; vgl. i. indirecte volita. 19. i. particularis & i. universalis sive quae est in universali (th. I. II. 77. 7 ad 2; 2 sent. 22. 2. 2 c; 3 eth. 3 c) = die besondere oder teilweise und die allgemeine Unwissenheit. 20. i. per accidens voluntaria & i. per se voluntaria (mal. 3. 8 c) = die nebenbei und die an sich oder als solche frei gewollte Unwissenheit. 21. i. per se voluntaria, → i. per accidens voluntaria. 22. i. perversae dispositionis, → i. dispositionis. 23. i. praecedens, → i. antecedens. 24. i. privative accepta, → i. negative accepta. 25. i. quae est per syllogismum & i. quae non est per syllogismum (th. I. II. 76. 1 c; 1 anal. 27 a & 30 a) = die Unwissenheit, welche die Folge, und diejenige, welche nicht die Folge eines Schlusses ist. 26. i. quae est in universali, → i. particularis. 27. i. quae non est per syllogismum, → i. quae est per syllogismum. 28. i. secundum dispositionem, → i. dispositionis. 29. i. secundum negationem sive simplicem negationem, ≈ . 30. i. universalis, → i. particularis. 31. i. universalium iuris, → i. iuris in particulari. 32. i. vincibilis, → i. invincibilis. 33. i. voluntaria, → i. involuntaria.
b) Unkenntnis, Unwissenheit im eigentlichen und engern Sinne des Wortes, der Gegensatz zu nescientia und scientia (← sub b): ignorantia proprie accepta privationem sonat . . . sic enim ignorantia est nescientia aliquorum, quae sciri debent vel quae necesse est scire, 4 sent. 49. 2. 5 ad 8; ignorantia est privatio scientiae, quae debet haberi pro tempore illo, th. I. 101. 1 ad 2; ignorantia vero importat (bedeutet) scientiae privationem, dum scilicet alicui deest scientia eorum, quae aptus natus (←) est scire, ib. I. II. 76. 2 c.
- Über das Verhältnis von ignorantia & nescientia heißt es: Nescientia enim simplicem negationem scientiae importat. Ignorantia vero quandoque quidem significat scientiae privationem, et tunc ignorantia nihil est aliud, quam carere scientia, quam quis natus est habere; hoc enim est de ratione privationis cuiuslibet, mal. 3. 7 c; vgl. ib. 8. 1 ad 7.
- Arten der ignorantia in diesem Sinne sind: 1. ignorantia affectata sive vitiosa (th. I. II. 6. 8 c; 76. 4 ad 3; III. 47. 5 c & ad 3; 2 sent. 22. 2. 2 c; mal. 3. 3 ob. 5) = die beabsichtigte oder sündhafte Unwissenheit, sicut cum aliquis ignorare vult, vel ut excusationem peccati habeat, vel ut non retrahatur a peccando (th. I. II. 6. 8 c). 2. i. excusans & i. non excusans (ib. 19. 6 c & ad 3) = die (von einer Sünde) entschuldigende und die (von einer solchen) nicht entschuldigende Unwissenheit. 3. i. infidelitatis (ib. 76. 4 ad 3) = die im Unglauben bestehende Unwissenheit. 4. i. non excusans, → i. excusans. 5. i. vitiosa, → i. affectata.
a) Hineintragung: passio est effectus illatioque actionis, 2 sent. 35. 1. 1 ob. 4; vgl. mal. 4. 1 ob. 5.
b) Zufügung: laeditur aliquis . . . per convicii illationem, th. II. II. 61. 3 c.
c) Folgerung: Cuius illationis necessitas ex hoc apparet, 1 anal. 13 a; quantum ad illam illationem, 1 phys. 5 c; vgl. ib. d; 8 phys. 2 b.
folgernd.
- Zu vis illativa → vis sub a.
ungesetzlich, nichtgesetzlich.
ungesetzlich, der Gegensatz zu legitimus (←) .
a) unfrei, abhängig, synonym mit servilis (← sub a) und servus (←), der Gegensatz zu liber (← sub b) und liberalis (← sub a).
b) unfreigebig, karg, filzig, knickerig, synonym mit avarus (←), der Gegensatz zu liberalis (← sub b) und prodigus (←): illiberalis ab eodem movetur, quod accipiat, quando non oportet et ubi non oportet et plus quam oportet, et similiter de aliis circumstantiis; hoc enim facit propter inordinatum appetitum pecuniae congregandae, th. I. II. 72. 9 c; illiberalis sive avarus, ib. II. II. 119. 3 ad 2; vgl. cg. III. 63; tertio (determinat) de illiberali, 4 eth. 1 f; vgl. ib. 5 a-f.
Unfreigebigkeit, Kargheit, Filzigkeit, Knickerigkeit, synonym mit avaritia (← sub b), der Gegensatz zu liberalitas und prodigalitas (←): ad illiberalitatem autem pertinet desistere a benefaciendo, th. I. II. 32. 6 ob. 2; vgl. ib. 72. 8 a; illiberalitati, quam nunc avaritiam dicimus, ib. II. II. 119. 1 a; illiberalitas, quae retinet retinenda et non retinenda, cg. III. 131/132; vgl. ib. 9; 4 eth. 1 c-e & 5 a-f.
unerlaubt, der Gegensatz zu licitus (←): dupliciter enim aliquid dicitur illicitum, uno modo secundum genus operis, sicut homicidium vel furtum, alio modo ex eo, quod ordinatur ad malum finem, sicut cum aliquis dat eleemosynam propter inanem gloriam, th. II. II. 96. 1 ob. 1.
erleuchtend.
- Zu ordo illuminativus → ordo sub c; zu virtus i. → virtus sub a; zu vis i. → vis sub a.
sinnlich vorstellbar.
- Zu bonum imaginabile → bonus sub c; zu forma i. → forma sub b.
einbilden, sinnlich vorstellen.
auf sinnlich vorstellbare Weise: ad videndum imaginarie similitudinem caeli, verit. 13. 5 c.
zur sinnlichen Vorstellung gehörig, sinnlich vorstellend, sinnlich vorstellbar.
a) Einbildung, Vorstellung, synonym mit phantasia, phantasma (← sub b) und theorema (← sub a): ipsa imaginatio vocis verbum dicitur, th. I. 34. 1 c; imaginatio formae sine aestimatione convenientis vel nocivi non movet appetitum sensitivum, ib. I. II. 9. 1 ad 2; facit homini imaginationem propriae sapientiae et excellentiae, ib. 32. 6 ad 3; vgl. cg. I. 72; II. 65; III. 2 & 104; 2 cael. 14 h.
- Als Arten der imaginatio gehören hierher: 1. imaginatio confusa sive indeterminata (3 anim. 16 b) = die verschwommene oder unbestimmte Vorstellung, welche die i. distincta sive determinata d. i. die unterschiedene oder bestimmte Vorstellung zum Gegensatze hat. 2. i. extranea (th. I. II. 53. 3 c) = die fremde oder fremdartige Vorstellung. 3. i. falsa (ib. I. 45. 2 ad 4) = die falsche Vorstellung. 4. i. indeterminata, → i. confusa. 5. i. particularis (ib. I. II. 30. 3 ad 3) = die besondere Vorstellung. 6. i. per intellectum (spir. 9 ad 6; 1 anal. 1 a) = die übersinnliche Vorstellung oder der Begriff.
b) Einbildungskraft, Vorstellungskraft, die übersinnliche wie die sinnliche, synonym mit phantasia (← sub c). Die sinnliche Einbildungskraft ist gemeint, wenn es heißt: imaginatio ex praeconceptis speciebus (Bildern) montis et auri format speciem montis aurei, th. I. 12. 9 ad 2; imaginatio est potentia sensitivae partis (sc. animae), ib. 77. 8 ob. 6; est enim phantasia sive imaginatio quasi thesaurus quidam formarum per sensum acceptarum, ib. 78. 4 c; imaginatio una est virtus omnium sensibilium cognoscitiva, quae tamen sensus percipit per diversas virtutes, 2 cael. 13 a; vgl. th. III. 30. 3 ad 2; cg. I. 63 & 65; II. 73 & 74; 4 sent. 44. 3. 3. 2 ob. 1; verit. 15. 2 ad 7; 3 phys. 13 d. Von der übersinnlichen Einbildungskraft d. i. von der Vernunft ist aber die Rede, wenn gesagt wird: memoria, prout est pars imaginationis ad intellectivam partem (sc. animae) pertinens, 4 sent. 44. 3. 3. 2 ad 4.
- Über den Unterschied zwischen imaginatio & memoria → memoria sub b.
sinnlich vorstellend: homo sit bene memorativus (←) vel cogitativus (←) vel imaginativus, th. I. II. 50. 3 ad 3.
- Imaginativa sc. potentia sive virtus sive vis (ib. I. 54. 5 ob. 3; 76. 2 ob. 4; 84. 6 ad 2; 85. 7 c; cg. II. 73; 1 perih. 2 a; 3 anim. 6 b) = die sinnliche Einbildungskraft oder das sinnliche Vorstellungsvermögen: in vi imaginativa (oportet) ponere non solum potentiam passivam, sed etiam activam (→ potentia sub b), th. I. 84. 6 ad 2; vis enim imaginativa est apprehensiva similitudinum corporalium, etiam rebus absentibus, quarum sunt similitudines, ib. I. II. 15. 1 c; apprehensio virtutis imaginativae est subita et sine deliberatione, ib. 74. 7 ad 4; vgl. cg. II. 60 & 73.
- Zu potentia imaginativa → potentia sub b; zu virtus i. → virtus sub a; zu vis i. → vis sub a; zu visio i. → visio sub a.
a) Abbild, Nachbild, Bild: imago ab imitando dicitur, th. I. 35. 1 ob. 3; ratio imaginis consistit in imitatione, unde et nomen sumitur; dicitur enim imago quasi imitago, 1 sent. 28. 2. 1 c; imago dicit (besagt) expressam repraesentationem, ib. 3. 4. 4 c; imago est eius rei, ad quam imaginatur, species indifferens (→ species sub f), ib. 28. 2. 1 ob. 1 & c; vgl. ib. 31 exp.; th. I. 35. 1 ob. 2; 93. 1 ob. 3 & ad 3; de ratione imaginis est similitudo. Non tamen quaecumque similitudo sufficit ad rationem imaginis, sed similitudo, quae est in specie (= Art) rei vel saltem in aliquo signo speciei. Signum autem speciei in rebus corporeis maxime videtur esse figura; videmus enim, quod diversorum animalium secundum speciem sunt diversae figurae, non autem diversi colores, unde si depingatur color alicuius rei in pariete, non dicitur esse imago, nisi depingatur figura. Sed neque ipsa similitudo speciei sufficit vel figurae, sed requiritur ad rationem imaginis origo . . . Ad hoc ergo, quod vere aliquid sit imago, requiritur, quod ex alio procedat simile ei in specie vel saltem in signo speciei, th. I. 35. 1 c; imago, quae est expressa rei repraesentatio, secundum figuram potissime attendatur magis, quam secundum colorem vel aliquid aliud, 7 phys. 5 d; vgl. th. I. 93. 1 c 9 c; cg. III. 19; IV. 11; 1 sent. 3. exp. 2; Col. 1. 4.
- Über den Unterschied zwischen imago & vestigium → vestigium.
- Als Arten der imago gehören hierher: 1. imago astronomica (quodl. 12. 9. 13 c) = das astronomische oder Sternbild. 2. i. creationis sive naturae, i. recreationis sive gratiae & i. similitudinis sive gloriae (th. I. 93. 4 c & 9 ob. 3; verit. 27. 6 ob. 5 & ad 5; 29. 1 ob. 12) = das Abbild der Schöpfung oder der Natur, das der Wiederherstellung oder der Gnade und das der Ähnlichkeit oder der Herrlichkeit, m. a. W. das Abbild Gottes, welches jeder Mensch durch seine Erschaffung und zufolge seiner Natur in sich trägt, dasjenige, welches der Gerechte zufolge seiner innern Heiligung durch die Gnade besitzt, und dasjenige, welches den Seligen des Himmels zufolge ihrer der Herrlichkeit Gottes ähnlichen Herrlichkeit innewohnt (imago Dei tripliciter potest considerari in homine. Uno quidem modo, secundum quod homo habet aptitudinem naturalem ad intelligendum et amandum Deum, et haec aptitudo consistit in ipsa natura mentis, quae est communis omnibus hominibus. Alio modo, secundum quod homo actu vel habitu Deum cognoscit et amat, sed tamen imperfecte, et haec est imago per conformitatem gratiae. Tertio modo, secundum quod homo Deum actu cognoscit et amat perfecte, et sic attenditur imago secundum similitudinem gloriae . . . Prima ergo imago invenitur in omnibus hominibus, secunda in iustis tantum, tertia vero solum in beatis, th. I. 93. 4 c). 3. i. deficiens sive imperfecta & i. perfecta (ib. 88. 3 ad 3; 93. 1 c; cg. IV. 7; 1 sent. 3. 3. 1 ad 5; 2 sent. 16. 1. 1 c) = das mangelhafte oder unvollkommene und das vollkommene Abbild (imitatio potest esse dupliciter, aut simul quantum ad speciem et signum speciei, et sic imago hominis est in filio suo, qui ipsum in humana specie et figura imitatur, et haec est perfecta imago; aut quantum ad signum tantum, et non quantum ad veritatem speciei, sicut imago hominis est statua lapidea, et haec est imperfecta imago, 2 sent. 16. 1. 1 c). 4. i. gloriae, → i. creationis. 5. i. gratiae, ≈ . 6. i. imperfecta, → i. deficiens. 7. i. naturae, → i. creationis. 8. i. perfecta, → i. deficiens. 9. i. recreationis, → i. creationis. 10. i. repraesentativa (th. III. 83. 1 c & ad 2; vgl. cg. III. 19) = das darstellende oder stellvertretende Abbild. 11. i. similitudinis, → i. creationis.
b) Götzenbild, Schnitzbild: praecepit fieri imaginem Seraphim, th. I. II. 100. 4 c; fuerunt sculptae imagines Cherubim, ib. 102. 4 ob. 6; vgl. ib. II. II. 94. 1 c; cg. III. 120.
c) Vorbild, synonym mit exemplar, forma (← sub b), idea (←) und species (← sub e): illud autem, ad cuius similitudinem aliquid procedit, proprie dicitur exemplar, improprie vero imago, th. I. 35. 1 ad 1; vgl. ib. 93. 5 ad 4.
unstofflich, d. i. nicht von stofflicher Natur seiend, nicht zum Stoffe gehörig, mit keinem Stoffe verbunden, in keinem Stoffe existierend, der Gegensatz zu materialis (←): oportet enim esse diversum gradum huiusmodi esse immaterialis. Unus enim gradus est, secundum quod in anima sunt res sine propriis materiis, sed tamen secundum singularitatem et condiciones individuales, quae consequuntur materiam, et iste est gradus sensus, qui est susceptivus specierum individualium sine materia, sed tamen in organo corporali; altior autem et perfectissimus immaterialitatis gradus est intellectus, qui recipit species omnino a materia et condicionibus materiae abstractas et absque organo corporali, qu. anim. 13 c; vgl. verit. 23. 1 c; intellectus enim divinus immaterialior est, quam intellectus humanus, th. I. 14. 11 ob. 1; vgl. ib. 50. 2 c; substantiae intelligentes immateriales sunt sicut et incorporeae, cg. II. 50; quanto autem aliquid est immaterialius, tanto est nobilius, ib. 62; si aliquid est incorporeum, oportet esse immateriale, 2 sent. 3. 1. 1 c; vgl. ib. 17. 2. 1 ad 1; substantiae enim incorporeae immateriales sunt, 1 gener. 13 c.
Stofflosigkeit, Freisein von Materie (vgl. immaterialis), synonym mit spiritualitas (← sub a), der Gegensatz zu materialitas (←): immaterialitas alicuius rei est ratio, quod sit cognoscitiva, et secundum modum immaterialitatis est modus cognitionis, th. I. 14. 1 c; vgl. ib. 79. 2 ob. 1; 105. 3 c; cg. I. 36; II. 77; secundum gradum immaterialitatis est gradus cognitionis, verit. 23. 1 c; (virtus sensitiva) quandam immaterialitatem habet, inquantum est susceptiva specierum (Bilder) sensibilium sine materia, sensu 2 b.
auf unstoffliche Weise (vgl. immaterialis), der Gegensatz zu materialiter (← sub b).
auf unmittelbare Weise, ohne Dazwischenkunft eines andern, synonym mit directe (← sub b), der Gegensatz zu mediate (←) oder mediante aliquo (th. I. 90. 3 ob. 1; I. II. 46. 4 ad 1; cg. III. 17): negativae propositiones in eis sunt immediate, cg. I. 71; illud in esse producitur vel mediate, vel immediate, ib. 96; vgl. ib. II. 22.
Unvermitteltheit, Unmittelbarkeit: quod habent de immediatione circa determinatum subiectum, 1 anal. 5 d.
nicht durch etwas Anders vermittelt, nicht abgeleitet, unmittelbar, der Gegensatz zu mediatus (←): quanto suppositum est prius in agendo, tanto virtus eius est immediatior effectui, th. I. 36. 3 ad 4; impossibile est, quod duae causae completae sint immediatae unius et eiusdem rei, ib. 52. 3 c; perfectissima et tamen materiae immediata, ib. 76. 4 ad 3; quod causam non habet, primum et immediatum est, cg. II. 15; in principiis demonstrationum, quorum primum est immediatum, ib. III. 70; vgl. 1 perih. 2 a; 1 anal. 4 n.
- Man unterscheidet immediatus in determinato susceptive & i. omnino sive simpliciter (th. I. II. 18. 8 ad 1; 10 met. 6 d) = in einem bestimmten Subjekte (→ susceptivus) und überhaupt oder einfachhin unmittelbar (oppositio contradictionis omnino est immediata, oppositio vero privationis est immediata in determinato susceptivo, non autem est immediata simpliciter, 10 met. 6 d).
unbeweglich, der Gegensatz zu mobilis (←): Primo enim dicitur immobile illud, quod nullo modo est aptum natum (←) moveri, ut Deus, sicut dicitur invisibile, quod non est natum videri, ut sonus. Secundo modo dicitur immobile, quod difficile est moveri. Et hoc dupliciter, vel quia, postquam incepit moveri, tarde et cum magna difficultate movetur, sicut si quis dicat claudum immobilem; vel quia difficile est, quod incipiat moveri, et per multum tempus oportet ad hoc laborare, sicut si dicamus, quod aliquis mons vel aliquod magnum saxum est immobile. Tertio modo dicitur aliquid immobile, quod natum est moveri et potest de facili moveri, non tamen movetur, quando natum est moveri et ubi natum est moveri et eo modo, quo natum est moveri, 5 phys. 4 g; eorum (sc. immobilium) consideratio . . . pertinet ad aliam priorem philosophiam, quae est metaphysica, 3 cael. 2 b.
unsterblich im engern und weitern Sinne des Wortes: quodammodo immortalis, inquantum poterat non mori, 2 sent. 19. 1. 2 c; vgl. ib. 5 ob. 6; est immortalis, quia vita illa non terminatur morte, 1 cael. 21 f; omne enim, quod est immortale aut incorruptibile, divinum appellabant, 3 phys. 6 g; vgl. 2 cael. 1 b & 4 c.
- Zu caro immortalis → caro sub a; zu vita i. → vita sub a.
Unsterblichkeit im engern und weitern Sinne des Wortes: immortalitas dicit potentiam quandam ad semper vivendum et non moriendum, 2 sent. 19. 1. 5 c; vgl. ib. 2 ad 5 & 4 ad 5; ut immortalitas referatur ad perpetuitatem vitae, sempiternitas autem ad perpetuitatem essendi, 2 cael. 1 a; immortalitas signat vitam indeficientem, ib. 4 c; vgl. cg. II. 79; qu. anim. 14 ob. 1.
- Arten der immortalitas im allgemeinen Sinne des Wortes sind: 1. immortalitas gloriae (th. I. 97. 1 ad 4; I. II. 85. 5 ad 2; vgl. ib. II. II. 18. 2 ad 1) = die Unsterblichkeit in der Herrlichkeit des Himmels. 2. i. naturalis (ib. I. 97. 4 ob. 2) = die natürliche Unsterblichkeit. 3. i. perfecta (ib. 50. 5 ad 1) = die vollkommene Unsterblichkeit. 4. i. spiritualis (2 sent. 19. 1. 5 ob. 2) = die geistartige Unsterblichkeit (qualis est resurgentium, ib.).
Unreinheit, Unreinigkeit, synonym mit impuritas (← sub a), der Gegensatz zu munditia (←) .
- Zu passio immunditiae → passio sub c; zu servitus i. → servitus sub b.
- Arten der immunditia sind: 1. immunditia corporalis sive corporis sive exterior & i. mentis (th. I. II. 102. 5 ad 4 & 5 & 6 ad 1; II. II. 153. 4 ad 1; III. 80. 7 ob. 3; 4 sent. 9. 1. 3. 5 ad 2 & 4. 3 c) = die körperliche oder äußere (per aliquam corruptionem corporis, th. I. II. 102. 5 ad 5) und geistige oder innere Unreinheit. 2. i. corporis, → i. corporalis. 3. i. culpae sive peccati & i. irregularitatis (ib. ad 4; III. 37. 4 ad 3) = die in einer Schuld oder Sünde (per quam polluebatur anima, th. I. II. 102. 6 ad 1) und die in einer Unregelmäßigkeit bestehende Unreinheit. 4. i. exterior, → i. corporalis. 5. i. irregularitatis, → i. culpae. 6. i. luxuriae (ib. II. II. 153. 4 ad 1) = die aus begangener Wollust stammende Unreinheit (quae potest attendi [in Betracht gezogen werden] sive secundum inordinatam emissionem quarumcumque superfluitatum vel specialiter quantum ad emissionem seminis, ib. 148. 6 c; vgl. ib. 70. 4 c). 7. i. mentis, → i. corporalis. 8. i. peccati, → i. culpae.
a) Nichtveränderung, Unverändertheit: potest vocari immutatio id est non mutatio, 5 phys. 9 g; de contrarietate immutationis ad mutationem, ib. k; corruptio recedit ab immutatione vel quiete, quae est in esse, ib.
b) Veränderung d. i. Übergang von einem Sein zu einem andern Sein, synonym mit conversio (← sub b), mutatio (←) und transmutatio (← sub a): fit aliqua immutatio in substantia corporali, cg. III. 99; vgl. ib. 154.
- Als Arten der immutatio gehören hierher: 1. immutatio accidentalis & i. essentialis (mal. 7. 11 c & ad 2) = die nicht wesentliche und die wesentliche Veränderung. 2. i. animalis sive sensibilis sive immaterialis sive spiritualis & i. corporalis sive materialis sive naturalis sc. organi animae (th. I. 78. 3 c & 4 c; I. II. 35. 7 ad 3; 4 sent. 14. 1. 1. 6 ad 2; 44. 2. 1. 3 ob. 2, c & ad 2 & 4 ad 1; qu. anim. 13 c; 2 anim. 14 h) = die seelische oder sinnliche oder unstoffliche oder geistartige und die körperliche oder stoffliche oder die Natur berührende Veränderung eines Organs der Seele (dico autem immutationem naturalem, prout qualitas recipitur in patiente secundum esse naturae, sicut cum aliquid infrigidatur vel calefit aut movetur secundum locum. Immutatio vero spiritualis est, secundum quod species [Wesen] recipitur in organo sensus aut in medio per modum intentionis [Bild] et non per modum naturalis formae. Non enim sic recipitur species in sensu secundum illud esse, quod habet in re sensibili, 2 anim. 14 h). 3. i. corporalis, → i. animalis. 4. i. essentialis, → i. accidentalis. 5. i. immaterialis, → i. animalis. 6. i. materialis, ≈ . 7. i. naturalis, ≈ . 8. i. sensibilis, ≈ . 9. i. spiritualis, ≈ .
verändernd.
- Zu vis immutativa → vis sub a.
untastbar, unbetastbar, der Gegensatz zu palpabilis (←) .
- Zu corpus impalpabile → corpus.
leidensunfähig, synonym mit insensibilis (← sub c), der Gegensatz zu passibilis (←) .
a) Leidensunfähigkeit, der Gegensatz zu passibilitas (← sub a): propter caelestis corporis impassibilitatem, th. I. 91. 1 ad 2; vgl. ib. II. II. 18. 2 ad 1; mutatus est in impassibilitatem et immortalitatem carnis, cg. IV. 55; vgl. ib. 86; dissimilitudo impassibilitatis sensitivi et intellectivi, 3 anim. 7 f.
- Eine Art der impassibilitas ist die impassibilitas gloriae sive gloriosorum (th. I. II. 85. 5 ad 2; 4 sent. 44. 2. 1. 3 ad 1) = die Leidensunfähigkeit in der Herrlichkeit oder der Verherrlichten des Himmels, welche zur i. naturae d. i. zur natürlichen Leidensunfähigkeit den Gegensatz bildet; vgl. ib. II. II. 18. 2 ad 1.
b) Affektlosigkeit, synonym mit insensibilitas (← sub b): impassibilitas dupliciter dicitur, uno modo, secundum quod privat affectiones, quae accidunt contra rationem et mentem perturbant, alio modo, secundum quod excludit omnem affectum, verit. 26. 8 ad 4.
hindernd, verhindernd.
- Zu causa impediens → causa sub b.
gehindert, verhindert.
- Zu causa impedita → causa sub b; zu operatio i. → operatio sub b.
a) befehlen im eigentlichen und engern Sinne des Wortes (vgl. imperativus sub b), in Bezug auf die Tätigkeit eines Vermögens der Gegensatz zu elicere (←): imperare est actus rationis praesupposito tamen actu voluntatis, th. I. II. 17. 1 c; imperare autem est quidem essentialiter actus rationis, imperans enim ordinat eum, cui imperat, ad aliquid agendum intimando vel denuntiando; sic autem ordinare per modum cuiusdam intimationis est rationis. Sed ratio potest aliquid intimare vel denuntiare dupliciter. Uno modo absolute; quae quidem intimatio exprimitur per verbum indicativi modi, sicut si aliquis alicui dicat hoc est tibi faciendum. Aliquando autem ratio intimat aliquid alicui movendo ipsum ad hoc, et talis intimatio exprimitur per verbum imperativi modi, puta (z. B.) cum alicui dicitur fac hoc. Primum autem movens in viribus animae ad exercitium actus est voluntas . . . Cum ergo secundum movens non moveat nisi in virtute primi moventis, sequitur, quod hoc ipsum, quod ratio movet imperando, sit ei ex virtute voluntatis. Unde relinquitur, quod imperare sit actus rationis, praesupposito actu voluntatis, in cuius virtute ratio movet per imperium ad exercitium actus, ib.; imperare nihil aliud est, quam ordinare aliquem ad aliquid agendum cum quadam intimativa motione, ib. 2 c; vgl. 4 sent. 15. 4. 1. 1 ad 3.
- Zu actus imperatus → actus sub a; zu ars imperans → ars sub b; zu caritas i. → caritas; zu habitus i. → habitus sub d; zu motus i. → motus sub b; zu potentia imperans & imperata → potentia sub b; zu principium i. → principium; zu virtus i. → virtus sub e.
b) befehlen im weitern Sinne des Wortes (per quandam interpretationem et aequivalentiam, 4 sent. 15. 4. 1. 1 ad 3; vgl. imperativus sub b): virtutes appetitivae non sunt imperantes libere, th. I. II. 11. 2 c.
befehlsweise, im Sinne des Befehls (→ imperare sub a), der Gegensatz zu permissive (←) und in Bezug auf die Tätigkeit eines Vermögens zu elicitive (←): tenetur non solum permissive, ut primo, sed imperative, Eph. 4. 8; bene consiliari imperative, th. II. II. 51. 2 ad 1; sed imperative a caritate, 4 sent. 15. 1. 1. 2 ad 1.
a) befehlend im eigentlichen Sinne des Wortes (vgl. imperare sub a).
- Zu modus imperativus → modus sub d; zu oratio i. → oratio sub b; zu verbum i. → verbum sub b; zu virtus i. → virtus sub a; zu vis i. → vis sub a.
b) befehlend im weitern Sinne des Wortes (vgl. imperare sub b): in brutis autem animalibus virtus appetitiva non est proprie imperativa, nisi imperativum sumatur large pro motivo, th. I. II. 17. 2 ad 1.
auf unvollkommene Weise, in unvollkommenem Sinne, der Gegensatz zu perfecte (←) .
Unvollkommenheit, der Gegensatz zu perfectio (← sub b): ratio mali in imperfectione consistit, cg. I. 39.
- Arten der imperfectio sind: 1. imperfectio actus (th. I. II. 74. 8 ad 2; II. II. 35. 3 c) = die Unvollkommenheit einer Tätigkeit. 2. i. agentis & i. effectus (ib. I. 66. 1 a) = die Unvollkommenheit einer Ursache und die einer Wirkung. 3. i. effectus, → i. agentis. 4. i. moralis (ib. I. II. 75. 4 ad 2) = die sittliche Unvollkommenheit. 5. i. virtutis (cg. I. 82) = die Unvollkommenheit der Tugend.
unfertig, unvollendet, unvollkommen, synonym mit incompletus (←), der Gegensatz zu completus und perfectus (← sub a): omnia imperfecta sumuntur (werden hergeleitet) a perfectis, th. I. 33. 3 c; imperfectum erit, secundum quod est deficiens ab actu, cg. I. 39; unumquodque imperfectum est, secundum quod est in potentia cum privatione actus, ib. 28; omne, quod est imperfectum, derivatur ab aliquo perfecto, ib. 44; vgl. ib. II. 15.
- Imperfectum est prius, quam perfectum, in fieri (th. I. 65. 3 c) = auf dem Gebiete des Werdens oder dem Entstehen nach ist das Unvollkommene früher, als das Vollkommene. In omnibus generibus contingit aliquid esse dupliciter, vel sicut perfectum, vel sicut imperfectum, → perfectus sub a. Naturali ordine perfectum praecedit imperfectum, ≈ .Omne, quod est imperfectum, sub eodem genere cadit cum perfecto, non quidem sicut species, sed per reductionem (3 phys. 1 d) = jedes Unvollkommene fällt mit dem ihm entsprechenden Vollkommenen unter eine und dieselbe Gattung, zwar nicht als eine Art derselben, sondern durch Zurückführung auf sie. Perfecta naturaliter sunt priora imperfectis, → perfectus sub a. Perfectum est prius imperfecto et natura et tempore, ≈ . Perfectum est prius imperfecto in rerum naturalium ordine, ≈ . Perfectum naturaliter est prius imperfecto, ≈ . Perfectum natura prius est imperfecto, ≈ . Perfectum secundum substantiam prius est imperfecto, ≈ . Veniente perfecto evacuatur imperfectum, quod scilicet ei opponitur, ≈ .
kaiserlich.
a) Befehl im engern und eigentlichen Sinne des Wortes (vgl. imperare sub a): imperium nihil aliud est, quam actus rationis ordinantis cum quadam motione aliquid ad agendum, th. I. II. 17. 5 c; vgl. 1. 21. 2 ad 1; 43. 1 c; 81. 3 ad 2; 3 sent. 13. 1. 1 ad 4; 5 met. 1 a.
- Als Arten des imperium gehören hierher: imperium intellectus & i. voluntatis (cg. II. 73 & III. 78) = der Befehl der Vernunft und der des Willens.
b) Befehl im weitern Sinne des Wortes (vgl. imperare und imperativus sub b): potentiae sensitivae per suum imperium movent organa, quae exequuntur motum, th. I. 18. 3 c.
c) Oberbefehl, kaiserliche Gewalt: Constantinus cessit imperium vicario Christi, regim. 3. 17; vgl. ib. 20.
d) Kaiserreich, Reich.
- Art des imperium in diesem Sinne ist: imperium mundanum (1 Cant. 8) = das weltliche Reich.
ungestüm.
Anlauf, Ungestüm, ungestümer Trieb: aliter invenitur impetus ad opus in brutis animalibus et aliter in hominibus. Homines enim faciunt impetum ad opus per ordinationem rationis, unde habet in eis impetus rationem imperii. In brutis autem fit impetus ad opus per instinctum naturae, quia scilicet appetitus eorum statim apprehenso convenienti vel inconvenienti naturaliter movetur ad prosecutionem vel fugam. Unde ordinantur ab alio ad agendum, non autem ipsa seipsa ordinant ad actionem. Et ideo in eis est impetus, sed non imperium, th. I. II. 17. 2 ad 3; vgl. ib. II. II. 156. 1 ad 2; cg. I. 89; III. 2.
- Arten des impetus sind: 1. impetus naturae sive naturalis (cg. I. 88; III. 85; 2 cael. 18 a) = der ungestüme Naturtrieb. 2. i. naturalis, → i. naturae. 3. i. sensualitatis (th. I. II. 91. 6 c) = der ungestüme Trieb der Sinnlichkeit oder des sinnlichen Begehrungsvermögens.
eingefaltetermaßen, eingewickelterweise, der Gegensatz zu explicite (←): quando aliqua multa virtute (der Kraft oder Möglichkeit nach) continentur in aliquo uno, dicuntur esse in illo implicite, verit. 14. 11 c; quod implicite continebatur in primo symbolo, th. I. 36. 2 ad 2; quaedam in aliis implicite contineantur, ib. II. II. 1. 7 c; implicite sive in potentia, pot. 8. 4 ad 3.
eingefaltet, eingewickelt, der Gegensatz zu explicitus (←): implicitum proprie dicitur esse illud, in quo quasi in uno multa continentur, verit. 14. 11 c; qui malitiam non habet implicitam, 4 sent. 15. 1. 1. 1 c; formam et rationem virtutis implicitam habet, ib.
Unbußfertigkeit, d. i. sowohl das faktische Beharren in der Sünde, als auch der Vorsatz, in derselben zu beharren: ponitur impoenitentia non quidem eo modo, quo dicit permanentiam in peccato usque ad mortem, sicut supra impoenitentia accipiebatur (sic enim non esset speciale peccatum, sed quaedam peccati circumstantia), sed accipitur impoenitentia, secundum quod importat (einschließt) propositum non poenitendi, th. II. II. 14. 2 c; vgl. ib. 1 c; 2 sent. 43. 1. 4 c. Die impoenitentia im letztern Sinne des Wortes wird auch impoenitentia finalis (th. III. 86. 1 ad 3; 2 sent. 43 exp.; mal. 7. 10 ob. 3 & 4) = Unbußfertigkeit bis ans Ende genannt und ist eine von den Sünden gegen den h. Geist; vgl. peccatum in Spiritum sanctum unter peccatum sub b.
a) hineintragen, hineinbringen: secundum quod important circa Deum habitudinem causae, th. I. 5. 2 ad 1; non importatur in creatura potentia ad non esse, ib. 75. 6 ad 2.
b) in sich tragen, in sich begreifen, einschließen, ausdrücken, bedeuten: pulchrum importat rationem (Beziehung) causae formalis, th. I. 5. 4 ob. 1; bonum rationem finis importat, ib. c; vivere et esse non important actum transeuntem in exterius obiectum, ib. 8. 4 ad 6; vgl. ib. 19. 9 ad 1; 37. 2 ad 2; 39. 8 c; cg. I. 30 & 90; II. 10; III. 9; qui importantur per huiusmodi nomina, 1 sent. 2. 1. 3 c.
- Als Arten des importare gehören hierher: importare in obliquo & i. in recto (th. I. 39. 8 c) = etwas in schräger oder schiefer und in gerader Linie m. a. W. etwas indirekt und direkt bedeuten (liber autem vitae in recto quidem importat notitiam, sed in obliquo vitam, ib.).
unmöglich, d. i. dasjenige, was nicht ist und nicht sein kann, der Gegensatz zu necessarius (← sub a & b) und possibilis (← sub a): impossibilia sunt, quae non possunt esse, cg. I. 84; impossibile dicimus, quod necesse est non esse, pot. 1. 3 c; impossibile autem, quod est determinatum solum ad non esse, 1 perih. 14 f; vgl. ib. 13 e; multipliciter dicitur aliquid impossibile, scilicet quod omnino non contingit esse, et quod non de facili potest esse, 6 phys. 13 c; vgl. 7 phys. 2 d; 1 cael. 24 c; possibile et impossibile dicitur non solum propter potentiam vel impotentiam rei, sed et propter veritatem et falsitatem compositionis vel divisionis in propositionibus, unde impossibile dicitur, cuius contrarium est verum de necessitate, 5 met. 14 l.
- Zu demonstratio ad impossibile ducens → demonstratio sub c; zu falsum i. → falsus; zu materia i. → materia sub c; zu processus ad i. → processus sub a; zu propositio de i. → propositio sub b; zu ratio ducens sive deducens ad i. → ratio sub m; zu syllogismus ad i., de i. & ducens ad i. → syllogismus.
- Arten des impossibile sind: 1. impossibile absolute & i. ex suppositione sive suppositis quibusdam sive aliquo posito (th. I. 25. 3 c & 4 ad 1; III. 46. 2 c; 1 sent. 42. 2. 3 c; pot. 1. 4 ad 1; 1 cael. 25 c, 26 b & 29 b) = das unbedingt Unmögliche (dicitur autem . . . impossibile absolute ex habitudine terminorum, . . . quia praedicatum repugnat subiecto, ut hominem esse asinum, th. I. 25. 3 c; vgl. 5 met. 14 l) und das bedingt Unmögliche. 2. i. alicui sive huic sive in ordine ad aliquid & i. simpliciter (th. III. 46. 2 c; cg. I. 84; 1 sent. 42. 2. 3 c & ad 1; pot. 1. 4 ad 1; 1 cael. 25 c & d, 26 b & 29 b) = irgendeinem oder diesem und jenem oder beziehungsweise und einfachhin oder schlechtweg unmöglich. 3. i. aliquo posito, → i. absolute. 4. i. ex se sive per se sive secundum se sive secundum seipsum sive secundum nullam potentiam & i. per respectum ad aliquam potentiam (th. I. 25. 4 ad 1; cg. I. 84; 1 sent. 42. 2. 3 c; pot. 1. 3 c, ad 2, 3, 5 & ad 4 s. c.; 6. 1 ad 11; 1 cael. 25 c & 26 b) = aus oder an sich (vgl. i. per accidens) oder ohne Bezugnahme auf irgendeine Kraft und mit Bezug auf irgendeine Kraft, m. a. W. innerlich und äußerlich unmöglich (huiusmodi enim [sc. secundum se impossibilia] sunt, quae in seipsis repugnantiam habent, ut hominem esse asinum, in quo includitur, rationale esse irrationale, cg. I. 84; impossibile, quod dicitur secundum nullam potentiam, sed secundum seipsum, dicitur ratione discohaerentiae terminorum, pot. 1. 3 c; dicitur magis impossibile, quod est secundum seipsum impossibile, quam quod est simpliciter impossibile, ib. ad 4 s. c.; impossibile vero, quod dicitur secundum aliquam potentiam, potest attendi dupliciter. Uno modo propter defectum ipsius potentiae ex seipsa, quia videlicet ad illum effectum non potest se extendere, utpote quando non potest agens naturale transmutare aliquam materiam. Alio modo ab extrinseco, utpote cum potentia alicuius impeditur vel ligatur, ib. 3 c). 5. i. ex suppositione, → i. absolute. 6. i. huic, → i. alicui. 7. i. in natura sive naturae & i. rationalis philosophiae (1 sent. 42. 2. 3 c; pot. 1. 3 c & ad 3) = das Unmögliche auf dem Gebiete der Natur und das auf dem Gebiete der Logik. 8. i. in ordine ad aliquid, → i. alicui. 9. i. naturae, → i. in natura. 10. i. per accidens & i. per se (th. I. 25. 4 ob. 1 & ad 1; cg. I. 84; 1 sent. 42. 2. 2 ad 2 & 3; pot. 1. 3 ad 5 & 9; 6. 1 ad 11) = das gemäß einem nebenbei Seienden (quasi per aliud adveniens, pot. 1. 3 ad 9) und das gemäß seiner selbst (vgl. i. ex se) oder als solches Unmögliche (licet praeterita non fuisse sit impossibile per accidens, si consideretur id, quod est praeteritum, id est cursus Socratis, tamen, si consideretur praeteritum sub ratione praeteriti, ipsum non fuisse est impossibile non solum per se, sed absolute, contradictionem implicans, th. I. 25. 4 ad 1). 11. i. per respectum ad aliquam potentiam, → i. ex se. 12. i. per se, → i. ex se & i. per accidens. 13. i. rationalis philosophiae, → i. in natura. 14. i. secundum aliquam potentiam, → i. ex se. 15. i. secundum aliquam potentiam activam & i. secundum aliquam potentiam passivam (pot. 1. 3 c; 1 cael. 25 c) = das Unmögliche gemäß einer aktiven und das gemäß einer passiven Kraft. 16. i. secundum aliquam potentiam passivam, → i. secundum aliquam potentiam activam. 17. i. secundum causam inferiorem & i. secundum causam superiorem (1 sent. 42. 2. 3 c; pot. 1. 4 c & ad 1) = das Unmögliche gemäß einer niedern oder untergeordneten und dasjenige gemäß einer höhern oder übergeordneten Ursache. 18. i. secundum causam superiorem, → i. secundum causam inferiorem. 19. i. secundum nullam potentiam, → i. ex se. 20. i. secundum se, ≈ . 21. i. secundum seipsum, ≈ . 22. i. simpliciter, → i. alicui. 23. i. suppositis quibusdam, → i. absolute.
- Ex falso contingenti non sequitur falsum impossibile (cg. I. 13) = aus einem falschen Nichtnotwendigen folgt nichts falsches Unmögliche. Sublato impossibili tollitur necessarium (th. I. 25. 3 ob. 4) = negiert man das Unmögliche, so wird auch das entsprechende Notwendige negiert; nam quod necesse est esse, impossibile est non esse, ib.
Unmöglichkeit, synonym mit impotentia und impotentialitas (←), der Gegensatz zu possibilitas (←), potentia (← sub d), potentialitas (←) und potestas (← sub d).
- Arten der impossibilitas sind: 1. impossibilitas absoluta & i. condicionata (th. I. 23. 3 ad 3) = die unbedingte und die bedingte Unmöglichkeit. 2. i. aestimata (ib. I. II. 40. 4 ad 3) = die gemeinte oder vermeintliche Unmöglichkeit. 3. i. condicionata, → i. absoluta. 4. i. per se (1 sent. 42. 2. 2 ad 3) = die Unmöglichkeit (eines Dinges) durch sich oder in sich.
Unvermögen im eigentlichen und uneigentlichen Sinne des Wortes, synonym mit impossibilitas und impotentialitas (←), der Gegensatz zu possibilitas, potentia, potentialitas (←) und potestas (← sub d): impotentia est privatio potentiae. Ad rationem autem privationis duo requiruntur. Quorum primum est remotio habitus oppositi. Id autem, quod opponitur impotentiae, est potentia; unde cum potentia sit quoddam principium, impotentia erit sublatio quaedam talis principii, qualis dicta est esse potentia. Secundum, quod requiritur, est, quod privatio proprie dicta sit circa determinatum subiectum et determinatum tempus. Improprie autem sumitur absque determinatione subiecti et temporis; non enim caecum proprie dicitur, nisi quod est aptum natum (←) habere visum et quando est natum habere visum. Impotentia autem sic dicta dicit (besagt) remotionem (Verneinung) potentiae aut omnino id est universaliter, ut scilicet omnis remotio potentiae impotentia dicatur, sive sit aptum natum habere, sive non, aut dicitur remotio in eo, quod est aptum natum habere quandocumque, aut solum tum, quando aptum natum est habere. Non enim similiter accipitur impotentia, cum dicimus, puerum non posse generare, et cum virum et eunuchum simul. Puer enim dicitur impotens generare, quia subiectum est aptum ad generandum, non tamen pro illo tempore. Vir autem eunuchus dicitur impotens ad generandum, quia pro illo tempore esset quidem aptus, non tamen potest, quia caret principiis activis generationis; unde hic magis salvatur ratio privationis. Mulus autem vel lapis dicitur impotens ad generandum, quia non potest nec etiam habet aptitudinem in subiecto existente, 5 met. 14 i; omnis autem impotentia et defectus est praeter naturam, 2 cael. 9 a; vgl. ib. b; th. I. 41. 6 ad 2 & 3; 66. 1 ad 1 s. c.; 103. 3 ob. 2; II. II. 62. 8 ad 2; 2 cael. 16 b; somno 2 c; 5 met. 14 i-o; 10 met. 12 a. Die impotentia gehört zur zweiten Art der qualitas (← sub a).
- Arten der impotentia sind: 1. impotentia activa & i. passiva (5 met. 14 k) = das aktive und das passive Unvermögen oder das Unvermögen aut ad agendum et patiendum simpliciter aut ad bene agendum et patiendum (ib.). 2. i. coeundi (4 sent. 34. 1. 1 c, 2 c & 3 c) = das Unvermögen zur copula carnalis. 3. i. naturalis (th. I. II. 110. 3 ob. 3; 7 phys. 5 b) = das natürliche oder von Natur aus vorhandene Unvermögen. 4. i. passiva, → i. activa.
Unmöglichkeit, synonym mit impossibilitas und impotentia (←), der Gegensatz zu possibilitas (←), potentia (← sub d), potentialitas (←) und potestas (← sub d): talis necessitas impotentialitatem non inducit, cg. II. 36.
Unwahrscheinlichkeit, der Gegensatz zu probabilitas (←): animam esse de substantia Dei, manifestam improbabilitatem continet, th. I. 90. 1 c.
nicht hervorgehbar: etiam proprium eius debet poni, quod sit improcessibilis, th. I. 33. 4 ob. 5.
Unklugheit, das Gegenteil von prudentia (← sub a): imprudentia dupliciter accipi potest, uno modo privative, alio modo contrarie, negative autem non proprie dicitur, ita scilicet, quod proprie importet (bedeutet) solam carentiam prudentiae, . . . Privative (im Sinne eines Mangels) quidem imprudentia dicitur, inquantum aliquis caret prudentia, quam quis natus (←) est et debet habere . . . Contrarie (im Sinne eines Gegensatzes) vero accipitur imprudentia, secundum quod ratio contrario modo movetur vel agit prudentiae, puta (z. B.) si recta ratio (← sub f) prudentiae agit consiliando, imprudens consilium spernit, th. II. II. 53. 1 c; vgl. 3 anim. 4 g. Zur imprudentia gehören vier Hauptarten, nämlich: inconsideratio (←), inconstantia (←), negligentia (Nachlässigkeit) und praecipitatio (←) .
Unschamhaftigkeit, der Gegensatz zu pudicitia (←): impudicitia pertinet ad quosdam actus circumstantes actum venereum, sicut sunt oscula, tactus et alia huiusmodi, th. II. II. 154. 1 ad 6. Die impudicitia gehört zu den opera carnis; vgl. caro sub b.
a) Unreinheit im eigentlichen Sinne, d. i. das Nicht-frei-Sein von einer Makel, synonym mit immunditia (←), der Gegensatz zu munditia (←) und puritas (← sub a): impuritas uniuscuiusque rei consistit in hoc, quod rebus vilioribus immiscetur, th. II. II. 7. 2 c; vgl. ib. 81. 8 c.
- Mit Bezug auf die vernünftige Kreatur und speziell in Hinsicht auf die menschliche Seele sind als Arten der impuritas hier anzuführen: 1. impuritas culpae (ib. 7. 2 ad 3) = die Unreinheit, welche in einer Sündenschuld besteht. 2. i. erroris (ib. ad 2) = die Unreinheit infolge eines Irrtums (quae contingit ex hoc, quod intellectus humanus inordinate inhaeret rebus se inferioribus, dum scilicet vult secundum rationes rerum sensibilium metiri divina, ib.). 3. i. intellectus (verit. 13. 3 ad 1) = die Unreinheit der Vernunft (intellectus quodammodo sensibilibus operationibus admiscetur, cum a phantasmatibus accipiat, et ita ex sensibilibus operationibus quodammodo intellectus puritas inquinatur, ib. 4 c; in resurrectione ex coniunctione ad corpus qualicumque nulla erit impuritas intellectus, ib. 3 ad 1). 4. i. peccati (th. II. II. 7. 2 ob. 2; cg. IV. 72 & 91) = die Unreinheit infolge der Sünde.
b) Unreinheit im uneigentlichen Sinne des Wortes, d. i. das Nicht-frei-Sein von einer Beimischung: ostendit differentiam delectationum secundum puritatem et impuritatem, 10 eth. 8 c.
ungleich groß, ungleichmäßig, ungle