a) fallen, niederfallen: in guttis successive cadentibus, 8 phys. 12 e; non cadet inferius extra vas, 2 cael. 24 a.
b) auffallen, auftreffen: in quemcumque enim cadit delectatio, th. I. 63. 2 ob. 1; idem autem actus cadit super obiectum, ib. I. II. 12. 4 c; cadit ibi dupliciter ratio meriti, ib. 21. 3 c; possit etiam in perfectos cadere, ib. II. II. 43. 5 ob. 1.
c) hineinfallen, geraten: non cadunt in cognitionem hominis, th. II. II. 6. 1 c; in peiores occupationes cadunt, cg. III. 133/134.
d) darunterfallen, gehören: cadunt sub una potentia, th. I. 1. 3 ad 2; cadunt in definitione speciei, ib. 3. 3 c; potest nec in apprehensione cadere, ib. 13. 9 c; sub una et eadem intentione cadere, cg. I. 55; in scientia cadunt, ib. 70.
e) dazwischen fallen: cadit medium inter intellectum et rem intellectam, th. I. 54. 1 ob. 3; inter vespere et mane cadit nox, ib. 58. 6 ob. 2; dispositio accidentalis cadat media inter corpus et animam, ib. 76. 6 c.
f) abfallen, abtrünnig werden: quod cadit a veritate sapientiae, th. I. 58. 5 ob. 3.
g) in Sünde fallen, sündigen: non enim permittit Deus aliquos cadere, quin alios erigat, th. I. 23. 6 ad 1; quot angeli ceciderunt, ib. 7 c; utrum supremus inter cadentes fuerit, ib. 63 pr.; ad malum in cadentibus, ib. II. II. 24. 3 ad 3.
Blindheit.
- Arten der caecitas sind: caecitas corporalis & c. mentis (th. II. II. 15. 1 c & 3 c) = die körperliche und die geistige Blindheit (sicut caecitas corporalis est privatio eius, quod est principium corporalis visionis, ita etiam caecitas mentis est privatio eius, quod est principium mentalis sive intellectualis visionis, ib. 1 c). Die caecitas mentis ist eine filia luxuriae; vgl. luxuria.
himmlisch.
Himmel im eigentlichen und uneigentlichen Sinne des Wortes: cum caelum tripliciter dicatur, quandoque ipsa ultima sphaera, quandoque totum corpus, quod circulariter movetur, quandoque autem ipsum universum, 1 cael. pr.; vgl. ib. 20 b; caelum tripliciter dicitur in Scripturis. Quandoque enim dicitur proprie et naturaliter; et sic dicitur caelum corpus aliquod sublime et luminosum actu vel potentia (in Wirklichkeit oder der Möglichkeit nach) et incorruptibile per naturam . . . Secundo dicitur caelum per participationem alicuius proprietatis caelestis corporis, scilicet sublimitatis et luminositatis actu vel potentia . . . Tertio dicitur caelum metaphorice; et sic quandoque ipsa sancta Trinitas dicitur caelum propter eius spiritualem sublimitatem et lucem; quandoque etiam spiritualia bona, in quibus est sanctorum remuneratio, propter eorum eminentiam caeli nominantur; . . . quandoque vero tria genera supernaturalium visionum, scilicet corporalis, imaginariae et intellectualis, tres caeli nominantur, th. I. 68. 4 c; per caelum etiam intelligitur angelica natura, 2 sent. 1. 1. 6 ad 7.
- Zu anima caeli & primi c. → anima sub b; zu clavis c. → clavis sub b; zu motus c. sive in c. → motus sub a; zu regnum c. → regnum; zu virtus c. → virtus sub a.
- Arten des caelum sind: 1. caelum aereum (th. I. 68. 4 c; II. II. 175. 3 ad 4; III. 49. 5 ad 2; 2 sent. 14. 1. 4 c; pot. 4. 1 ad 5) = der Lufthimmel (supra quod elevantur per vaporum ascensionem aquae vaporabiles, quae sunt materia pluviarum, pot. 4. 1 ad 5). 2. c. aethereum (th. I. 66. 3 c; 68. 4 c; 2 sent. 14. 1. 4 c) = der Ätherhimmel (superior vero pars aeris dicitur caelum aethereum propter inflammationem illius partis ex propinquitate ignis, 2 sent. 14. 1. 4 c; vgl. 1 cael. 7 e). 3. c. aqueum (th. I. 66. 3 ob. 4; 68. 2 c & 4 c; II. II. 175. 3 ad 4) = der Wasserhimmel (ita dicetur aliud caelum aqueum propter solam diaphaneitatem, quod est supra caelum sidereum, ib. I. 68. 2 c). 4. c. corporeum (ib. 1 ad 1) = der körperliche Himmel (quod legitur secunda die factum, ib.). 5. c. crystallinum (ib. 66. 3 ob. 4; 68. 2 ad 2 & 4 c; II. II. 175. 3 ad 4; 2 sent. 14. 1. 4 c; pot. 4. 1 ad 5) = der Kristallhimmel (so genannt, non quia sit de aqua congelata in modum crystalli, . . . sed propter illius caeli soliditatem, pot. 4. 1 ad 5). 6. c. empyreum sive igneum sive intellectuale (th. I. 61. 4 ob. 1-3, a & c; 66. 3 ob. 1-4 & c; 68. 1 ad 1, 2 c & 4 c; 102. 2 ad 1; III. 49. 5 ad 2; 2 sent. 2. 2. 1 c & ad 1, 2 a & ad 5; 14. 1. 4 c; pot. 3. 18 ad 4; 4. 1 ad 5; quodl. 6. 11. 19 c) = der feurige oder übersinnliche Himmel (illud caelum dicitur empyreum, id est igneum, non ab ardore, sed a splendore, th. I. 66. 3 c; caelum empyreum dicitur intellectuale, quia nostris visibus non subiacet, sed intellectu tantum capitur, non quod in se non sit visibile, 2 sent. 2. 2. 1 ad 1). 7. c. igneum, → c. empyreum. 8. c. intellectuale, ≈ . 9. c. Olympium (th. I. 68. 4 c; 2 sent. 14. 1. 4 c) = der olympische Himmel (pars autem inferior eius [scilicet sphaerae ignis] caelum Olympium dicitur a quodam monte, qui nominatur Olympus in Macedonia, qui ultra nubes in altum dicitur porrigi, 2 sent. 14. 1. 4 c). 10. c. primum, c. secundum & c. tertium (th. I. 3. 8 c; II. II. 175. 3 ad 4; 2 cael. 8 b; 3 cael. 1 a) = der erste (vgl. c. supremum), der zweite und der dritte Himmel (nomine tertii caeli potest uno modo intelligi aliquid corporeum; et sic tertium caelum dicitur caelum empyreum, quod dicitur tertium respectu caeli aerei et caeli siderei, vel potius respectu caeli siderei et respectu caeli aquei et crystallini . . . Alio modo per tertium caelum potest intelligi aliqua visio supermundanea, quae potest dici tertium caelum triplici ratione. Uno modo secundum ordinem potentiarum cognoscitivarum, ut primum caelum dicatur visio supermundana corporalis, quae fit per sensum, . . . secundum autem caelum sit visio imaginaria, . . . tertium vero caelum dicatur visio intellectualis. Secundo modo potest dici tertium caelum secundum ordinem cognoscibilium, ut primum caelum dicatur cognitio caelestium corporum, secundum cognitio caelestium spirituum, tertium cognitio ipsius Dei. Tertio modo potest dici tertium caelum contemplatio Dei secundum gradus cognitionis, qua Deus videtur, quorum primus pertinet ad angelos infimae hierarchiae, secundus ad angelos mediae, tertius ad angelos supremae, th. II. II. 175. 3 ad 4). 11. c. sanctae Trinitatis (ib. I. 61. 4 ad 3; 68. 4 c; 2 sent. 14. 1. 4 ad 1) = der Himmel der h. Dreifaltigkeit (caelum sanctae Trinitatis nominatur metaphorice ipsa celsitudo divinae maiestatis et transumptiva similitudine, qualis potest esse corporalium et spiritualium secundum proportionalitatem, 2 sent. 14. 1. 4 ad 1). 12. c. secundum, → c. primum. 13. c. sidereum (th. I. 66. 3 ob. 4; 68. 1 ad 1, 2 c, 3 c & ad 1, 4 c; II. II. 175. 3 ad 4; 2 sent. 14. 1. 4 c; pot. 4. 1 ad 5) = der Sternenhimmel (tertium partim diaphanum et partim lucidum actu, quod vocant caelum sidereum, et dividitur in octo sphaeras, scilicet in sphaeram stellarum fixarum et septem sphaeras planetarum, quae possunt dici octo caeli, th. I. 68. 4 c). 14. c. sphaericum (ib. 1 ad 1) = der sphärische Himmel (caelum, quod legitur prima die factum, est quoddam caelum sphaericum sine stellis, de quo philosophi loquuntur dicentes, ipsum esse nonam sphaeram et mobile primum, quod movetur motu diurno, ib.). 15. c. supremum (ib. 61. 4 ob. 3) = der oberste Himmel (caelum empyreum dicitur esse caelum supremum, ib.); vgl. c. primum. 16. c. tertium, → c. primum. 17. c. Trinitatis (2 Cant. 5) = der Himmel der h. Dreifaltigkeit; vgl. c. sanctae Trinitatis.
Wärme: calor est qualitas activa consequens formam substantialem ignis, th. I. 67. 3 c; calor, qui est principium calefactionis, non est corpus, sed quidam corporis actus, ib. 75. 1 c; calor proprie loquendo non agit, sed est medium, quo agitur, verit. 20. 1 ad 3; vgl. cg. II. 62; 2 cael. 10 c & d; 2 anim. 8 e & 9 l.
sich auf den Geldwechsel beziehend.
a) Regel, Richtschnur, Satzung, Vorschrift: canon ille non loquitur assertive (←), th. III. 82. 8 ad 1; poenae satisfactoriae in canonibus determinatae, 4 sent. 18. 1. 3. 4 c; obligatur ex canonum statutis, ib. 20. 1. 3. 1 c.
- Als Arten des canon gehören hierher: 1. canon missae (ib. 8 exp.; th. III. 78. 1 ad 4) = die (unabänderliche) Regel oder Richtschnur der h. Messe. 2. c. sacer (4 sent. 25. 2. 1. 2 ob. 1) = die heilige oder kirchliche Vorschrift.
b) Inbegriff, Verzeichnis: nulli libri ab eo scripti habentur in canone scripturae (der hh. Schriften), th. III. 42. 4 a.
c) Verzeichnis der hh. Schriften: omnia, quae in canone dicuntur, 4 sent. 27. 3. 3 ob. 2.
a) der kirchlichen Satzung entsprechend, zu ihr gehörig: secundum computationem canonicam et legalem, 4 sent. 40. 1. 2 c; vgl. offic. 1; usur. 13.
- Zu electio canonica → electio sub a; zu ius c. → ius sub a.
b) zum Inbegriff oder Verzeichnis der hh. Schriften gehörig.
- Canonica sc. epistola (Eph. 2. 1; Hebr. 10. 4) = der in den Kanon der h. Schrift aufgenommene Brief.
c) Kanoniker, Stiftsherr, Chorherr, Domherr.
- Arten des canonicus in diesem Sinne sind: canonicus regularis & c. simplex (th. II. II. 188. 2 ad 2; 189. 8 ad 2; quodl. 1. 7. 13 c; relig. 2) = der regulierte und der einfache Kanoniker.
Fassungskraft, Aufnahmefähigkeit, Empfänglichkeit: secundum capacitatem suorum naturalium, th. I. 62 pr.; finitur ad capacitatem participantis, ib. 75. 5 ad 4; excedit totam corporis capacitatem, ib. 76. 8 ad 4; secundum materiae capacitatem, ib. 85. 7 c; comparatur ad capacitatem naturalem, ib. II. II. 24. 3 ob. 2; non dat capacitatem vitae aeternae, ib. 25. 3 ad 2; secundum capacitatem gloriae, ib. 44. 7 c; duplex capacitas attendi potest (kann gemeint werden) in humana natura, una quidem secundum ordinem potentiae (Möglichkeit) naturalis, quae a Deo semper impletur, qui dat unicuique rei secundum suam capacitatem naturalem, alia vero secundum ordinem divinae potentiae (Macht), cui omnis creatura oboedit ad nutum, ib. III. 1. 3 ad 3; intellectus divinus sua capacitate substantiam suam adaequat, cg. I. 3; veritas fidei christianae humanae rationis capacitatem excedat, ib. 7; vgl. 2 sent. 11. 2. 1 ad 4.
a) den Kopf betreffend: capitale dicitur a capite (←), th. I. II. 84. 3 c.
b) hauptartig, nach Weise des Hauptes sich verhaltend.
c) hauptstückartig: vel capitales accipiuntur secundum combinationem, 2 phys. 6 a.
der Hauptsache nach, summarisch, das aristotelische ἐν κεφαλαίῳ (De anima III. 10, 433. b. 21), synonym mit summarie und summatim (←): sed si reducantur capitulatim sive in quadam summa, 2 phys. 6 a; quando capitulatim id est quodam compendio comprehenduntur, 5 met. 3 b.
a) Hauptstück, Hauptabschnitt: ut patet per capitulum inductum, quodl. 3. 5. 11 ad 2; iam in praecedenti capitulo, 7 met. 6 a.
b) zusammenfassender Abschnitt: capitulum est brevis complexio, continens multa, et dicitur a capite, quia, sicut in capite virtute et quasi summarie continentur omnia, quae sunt in corpore, sic in capitulo illa, quae dicenda sunt, Hebr. 8. 1; breviter et sub quodam capitulo sive compendio; 1 met. 11 a; vgl. 4 phys. 12 f.
c) Hauptversammlung einer Körperschaft: in capitulo agitur quasi forum iudiciale magis, quam poenitentiale, unde etiam non sacerdotes capitulum tenent, 4 sent. 20. 1. 5. 2 ad 2; religiosus praelatus in capitulo praeest sicut iudex ecclesiasticus in foro iudiciali, quodl. 1. 8. 16 c; vgl. th. II. II. 33. 7 ad 4.
Haupt im eigentlichen und übertragenen Sinne des Wortes: caput autem proprie quidem est quoddam membrum animalis, quod est principium et directivum totius animalis; unde metaphorice omne principium caput vocatur, et etiam homines, qui alios dirigunt et gubernant, capita aliorum dicuntur, th. I. II. 84. 3 c.
- Arten des caput sind: 1. caput Christi (3 sent. 13. 2. 1 ad 4) = das Haupt Christi (caput Christi dicitur Deus . . . inquantum est principium eius secundum humanitatem, ib.). 2. c. corporis naturalis sive naturale & c. in spiritualibus (ib. 1 c; verit. 29. 4 c) = das Haupt eines natürlichen Körpers oder das natürliche Haupt (inveniuntur enim in capite naturali tres conditiones respectu aliorum membrorum singulariter. Prima est, quod excellit ea in tribus, scilicet in altitudine situs, in nobilitate propriae virtutis [quia scilicet nobiliores vires, scilicet imaginatio et memoria et huiusmodi habent locum in capite] et etiam in perfectione, quia in capite congregantur omnes sensus, cum in aliis membris sit solus tactus. Secunda est, quod a capite sunt omnes vires animales in aliis membris, et sic dicitur esse principium aliorum membrorum, dans aliis sensum et motum. Tertia est, quod dirigit omnia membra in suis actibus, propter imaginationem et sensus, qui in eo abundant formaliter, 3 sent. 13. 2. 1 c) und das Haupt in geistigen Dingen oder das geistige Haupt. 3. c. ecclesiae (ib. 1 c; verit. 29. 4 c) = das Haupt der Kirche. 4. c. in spiritualibus, → c. corporis naturalis. 5. c. naturale, ≈ .
türangelartig, vornehmlich, hauptsächlich: virtus aliqua dicitur cardinalis, quasi principalis, quia super eam aliae virtutes firmantur, sicut ostium in cardine, virt. 1. 12 ad 24.
- Zu virtus cardinalis → virtus sub e.
Liebe zu Gott als dem hauptsächlichen Objekte unsrer übernatürlichen Glückseligkeit: caritas autem addit supra amorem perfectionem quandam amoris, inquantum id, quod amatur, magni pretii aestimatur, ut ipsum nomen designat, th. I. II. 26. 3 c; caritas non solum significat amorem Dei, sed etiam amicitiam quandam ad ipsum, quae quidem super amorem addit mutuam redamationem cum quadam mutua communicatione, ib. 65. 5 c; caritas non est qualiscumque amor Dei, sed amor Dei, quo diligitur ut beatitudinis obiectum, ad quod ordinamur per fidem et spem, ib. ad 1; vgl. ib. II. II. 23. 4 c; virt. 2. 8 c; 4. 3 c; caritas autem utroque modo (sc. per modum habitus et actus) accipi potest, th. I. II. 26. 3 c; vgl. unten caritas actualis. Im Sinne eines Habitus verstanden ist die caritas eine Tugend, und zwar eine theologische Tugend (ib. 62. 3 c; II. II. 23. 3 c 6 c; 58. 6 c; 3 sent. 27. 2. 2 c; virt. 2. 2 c 5 c), in der Bedeutung eines Aktes aufgefasst ist sie eine fructus Spiritus sancti (vgl. fructus sub b). Über das gegenseitige Verhältnis von caritas, amor & dilectio → dilectio sub a.
- Arten der caritas sind: 1. caritas actualis & c. habitualis (1 sent. 17. 1. 5 c; mal. 16. 2 ad 14) = die tätliche und die zuständliche Liebe oder die Liebe im Sinne eines Aktes und die im Sinne eines Habitus; vgl. th. I. II. 26. 3 c. 2. c. creata & c. increata (1 sent. 17. 1. 4 c & ad 5) = die geschaffene oder geschöpfliche und die ungeschaffene oder göttliche Liebe. 3. c. eliciens & c. imperans (th. II. II. 26. 7 c) = die hervorlockende und die befehlende Liebe, m. a. W. der Habitus der Liebe zu Gott das eine Mal insofern, als er aus sich selbst einen Akt der Liebe erzeugt, und das andre Mal insofern, als er den Akt einer andern Tugend veranlasst (ex appetito finis ultimi concipit actus aliarum virtutum, imperando ipsos, ib. 23. 8 ad 3; cum autem bonum, super quod fundatur quaelibet alia amicitia honesta, ordinetur sicut ad finem ad bonum, super quod fundatur caritas, consequens est, ut caritas imperet actui cuilibet alterius amicitiae, sicut ars, quae est circa finem, imperat arti, quae est circa ea, quae sunt ad finem, ib. 26. 7 c; vgl. 2 sent. 38. 1. 2 ad 5; virt. 2. 3 c). 4. c. habitualis, → c. actualis. 5. c. imperans, → c. eliciens. 6. c. imperfecta & c. perfecta (th. I. 62. 9 ad 1; virt. 2. 10 c) = die unvollkommene und die vollkommene Liebe; vgl. c. incipiens. 7. c. incipiens, c. proficiens & c. perfecta (th. II. II. 24. 9 ob. 1) = die anfangende, die fortschreitende und die vollkommene (vgl. c. imperfecta) Liebe, oder die Liebe der Anfänger, die der Fortgeschrittenen und die der Vollendeten. 8. c. increata, → c. creata. 9. c. patriae & c. viae (ib. I. II. 67. 6 ob. 3 & ad 3; II. II. 24. 7 ad 3; 27. 4 a; 3 sent. 31. 2. 2 ad 5; virt. 2. 12 ad 15) = die Liebe im himmlischen Vaterlande und die auf dem Wege zu demselben, m. a. W. die himmlische und die irdische Liebe. 10. c. perfecta, → c. imperfecta & c. incipiens. 11. c. proficiens, → c. incipiens. 12. c. viae, → c. patriae.
- Caritas dicitur esse forma aliarum virtutum (th. II. II. 23. 8 c & ad 1; 24. 12 ad 5; 2 sent. 26. 1. 4 ad 5; virt. 2. 3 c & ad 4, 16, 18 & 19) = von der Liebe heißt es, dass sie die Form aller Tugenden sei (per caritatem ordinantur actus omnium aliarum virtutum ad ultimum finem, et secundum hoc ipsa dat formam actibus omnium aliarum virtutum, et pro tanto dicitur esse forma virtutum, nam et ipsae virtutes dicuntur in ordine ad actus formatos, th. II. II. 23. 8 c; caritas dicitur esse forma aliarum virtutum, non quidem exemplariter aut essentialiter, sed magis effective, inquantum scilicet omnibus formam imponit secundum modum praedictum, ib. ad 1; vgl. ib. 4. 3 c & ad 1). Caritas dicitur finis aliarum virtutum (ib. 23. 8 ad 3; 2 sent. 38. 1. 2 ad 5) = die Liebe wird der Zweck aller Tugenden genannt (quia omnes alias virtutes ordinat ad finem suum, th. II. II. 23. 8 ad 3); vgl. unten: Caritas est motor omnium virtutum. Caritas dicitur mater aliarum virtutum (ib. I. II. 62. 4 c; 84. 1 ad 1; II. II. 23. 8 ad 3; 186. 7 ad 1; 2 sent. 38. 1. 2 ad 5; virt. 2. 3 c; 5. 1 ad 8) = die Liebe wird die Mutter der übrigen Tugenden genannt (quia mater est, quae in se concipit ex alio, ex hac ratione [caritas] dicitur mater aliarum virtutum, quia ex appetitu finis ultimi concipit actus aliarum virtutum, imperando ipsos, th. II. II. 23. 8 ad 3). Caritas est motor omnium virtutum (virt. 2. 3 c) = die Liebe ist der Beweger oder Erreger aller Tugenden (inquantum scilicet imperat actus omnium aliarum virtutum. Omnis enim virtus vel potentia superior dicitur movere per imperium inferiorem ex eo, quod actus inferioris ordinatur ad finem superioris, sicut aedificativa imperat caementariae eo, quod actus caementariae artis ordinatur ad formam domus, quae est finis aedificativae. Unde cum omnes aliae virtutes ordinentur ad finem caritatis, ipsa imperat actus omnium virtutum, et ex hoc dicitur motor earum, ib.). Caritas est radix omnium virtutum (th. I. II. 62. 4 c; II. II. 23. 8 ad 2; 139. 2 ad 2) = die Liebe ist die Wurzel aller Tugenden (caritas comparatur fundamento et radici, inquantum ex ea sustentantur et nutriuntur omnes aliae virtutes, et non secundum rationem, qua fundamentum et radix habent rationem causae materialis, ib. II. II. 23. 8 ad 2).
a) fleischlich im eigentlichen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu spiritualis (← sub a).
b) fleischlich im uneigentlichen Sinne des Wortes, d. i. auf das Fleisch sich beziehend oder hinzielend, vom Fleische eingegeben oder beherrscht, fleischlich gesinnt, fleischlichen Begierden folgend, ebenfalls der Gegensatz zu spiritualis (← sub c): anima per affectum erit carnalis, cg. IV. 89; carnales enim habent infirmitatem peccati in interioribus, ratio enim et voluntas in ipsis subditae sunt peccato, Hebr. 5. 1.
a) Fleisch im eigentlichen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu spiritus (←): caro et sanguis ibi non accipitur pro natura carnis et sanguinis, th. III. 54. 2 ad 1; caro de ratione sui non dicit (besagt) aliquod ordinatum in cibum, sed quandam rem naturae, 4 sent. 11. 2. 1. 2 ad 2; caro et sanguis secundum substantiam, 1 Cor. 15. 7.
- Als Arten der caro gehören hierher: 1. caro immortalis & c. mortalis (cg. IV. 53 & 55) = das unsterbliche und das sterbliche Fleisch. 2. c. impassibilis & c. passibilis (ib. 29 & 55) = das leidensunfähige und das leidensfähige Fleisch. 3. c. mortalis, → c. immortalis. 4. c. passibilis, → c. impassibilis. 5. c. phantastica & c. vera (th. III. 14. 1 c; cg. IV. 29; decret. 1) = das scheinbare und das wirkliche Fleisch. 6. c. vera, → c. phantastica.
b) Fleisch im uneigentlichen Sinne des Wortes, d. i. fleischliche Richtung, fleischliche Gesinnung des Menschen, ebenfalls der Gegensatz zu spiritus (←): caro sumitur ibi pro homine, qui, dum secundum se vivit, secundum carnem vivere dicitur, th. I. II. 72. 2 ad 1; vgl. ib. III. 54. 2 ad 1; caro et sanguis id est carni et sanguini operam dantes, scilicet homines dediti vitiis et voluptatibus, 1 Cor. 15. 7.
- Stimulus carnis (cg. III. 86) = der Stachel des Fleisches oder die unlautere fleischliche Begierde.
a) Keuschheit im allgemeinen Sinne des Wortes: nomen castitas sumitur ex hoc, quod per rationem concupiscentia castigatur, quae ad modum pueri est refrenanda, th. II. II. 151. 1 c; vgl. ib. 2 ad 2; castitas . . . dicitur a castigando, nam illum dicimus bene castigatum, qui in omnibus ordinate se habet, Gal. 5. 6; vgl. Hebr. 12. 2; 3 eth. 22 g.
- Arten der castitas im allgemeinen Sinne des Wortes sind: castitas proprie accepta & c. metaphorice accepta sive spiritualis (th. II. II. 151. 2 c & ad 3) = die eigentliche und die uneigentlich so zu nennende oder geistige Keuschheit (castitas dupliciter accipitur. Uno modo proprie, et sic est quaedam specialis virtus habens specialem materiam, scilicet concupiscentias delectabilium, quae sunt in venereis. Alio modo nomen castitatis accipitur metaphorice. Sicut enim in corporis commixtione consistit delectatio venereorum, circa quam proprie est castitas et oppositum vitium, scilicet luxuria, ita etiam in quadam spirituali coniunctione mentis ad res aliquas consistit quaedam delectatio, circa quam est quaedam spiritualis castitas metaphorice dicta, vel etiam spiritualis fornicatio similiter metaphorice dicta. Si enim mens hominis delectetur in spirituali coniunctione ad id, cui debet coniungi, scilicet ad Deum, et abstinet se, ne delectabiliter aliis coniungatur contra debitum divini ordinis, dicetur castitas spiritualis . . . Si autem delectabiliter contra debitum divini ordinis coniungatur mens quibuscumque aliis rebus, dicetur fornicatio spiritualis . . . Et hoc modo accipiendo castitatem castitas est generalis virtus, quia per quamlibet virtutem retrahitur mens humana, ne rebus illicitis delectabiliter coniungatur. Principaliter tamen ratio huius castitatis consistit in caritate et in aliis virtutibus theologicis, quibus mens hominis coniungitur Deo, ib. c).
b) Keuschheit im engern und eigentlichen Sinne des Wortes (vgl. pudicitia), der Gegensatz zu luxuria (←): castitas consistit quidem in anima sicut in subiecto, sed materiam habet in corpore. Pertinet enim ad castitatem, ut secundum iudicium rationis et electionem voluntatis aliquis moderate utatur corporalibus membris, th. II. II. 151. 1 ad 1; in omnibus enim accipitur . . . castitas pro integritate mentis, 2 Cor. 11. 1; castitas, inquantum est quidem secundum rationem operans, habet rationem virtutis, inquantum autem habet delectationem in suo actu, connumeratur inter fructus, virt. 1. 4 ad 4.
- Über den Unterschied zwischen castitas und abstinentia (← sub b) heißt es: castitas, quae est circa delectationes venereorum, est virtus distincta ab abstinentia, quae est circa delectationes ciborum, th. II. II. 151. 3 c; vgl. virt. 1. 4 c; über den Unterschied zwischen castitas & continentia → continentia sub d.
- Zu consilium perpetuae castitatis → consilium sub b.
- Als Arten der castitas gehören hierher: 1. castitas communis (th. II. II. 152. 3 ad 5) = die allgemeine oder gewöhnliche Keuschheit, der Gegensatz zu c. particularis d. i. der besondern Keuschheit, wie sie etwa von einer Jungfrau geübt wird. 2. c. coniugalis, c. virginalis & c. vidualis (ib. & 5 c) = die eheliche, die jungfräuliche und die witwerliche Keuschheit (castitas coniugalis ex hoc solo habet laudem, quod abstinet ab illicitis voluptatibus, unde non habet aliquam excellentiam supra communem castitatem. Viduitas autem addit quidem aliquid supra castitatem communem, non tamen pervenit ad id, quod est perfectum in materia ista, scilicet ad omnimodam immunitatem venereae voluptatis, sed sola virginitas. Et ideo sola virginitas ponitur virtus specialis super castitatem, sicut magnificentia supra liberalitatem, ib. 3 ad 5). 3. c. perfecta (2 Cant. 7) = die vollkommene Keuschheit. 4. c. vidualis, → c. coniugalis. 5. c. virginalis, ≈ .
zufällig im weitern und engern Sinne des Wortes; vgl. casus sub c. Im weitern Sinne ist casualis synonym mit fortuitus (←) und der Gegensatz zu provisus & per se volitus sive intentus (vgl. th. I. 116. 1 c; II. II. 64. 8 c; cg. III. 6): inquantum igitur aliquis effectus ordinem alicuius causae particularis effugit, dicitur esse casuale vel fortuitum respectu causae particularis, sed respectu causae universalis, a cuius ordine subtrahi non potest, dicitur esse provisum, th. I. 22. 2 ad 1; vgl. ib. 103. 5 ad 1; si duo servi alicuius domini mittantur ab eo ad eundem locum, uno de altero ignorante, concursus duorum servorum, si ad ipsos servos referatur, casualis est, quia accidit praeter utriusque intentionem, si autem referatur ad dominum, qui hoc praeordinavit, non est casuale, sed per se intentum, ib. 116. 1 c; vgl. ib. II. II. 64. 8 c; cg. II. 83; comp. 1. 137; 1 perih. 14 f; esset autem casuale, si sequeretur ut in paucioribus (als in den selteneren Fällen), cg. III. 6; casualia enim sunt, quae ex causis per accidens (→ causa sub b) oriuntur, mal. 2. 5 ad 6. Casualis im engern Sinne des Wortes ist der Gegensatz zu fortuitus (←): ea, quae accidunt semper vel frequenter, non sunt casualia neque fortuita, cg. III. 3; vgl. ib. 6.
- Über den Unterschied zwischen casualis & fortuitus im engern Sinne dieser Wörter → fortuna sub a.
zufälligerweise, synonym mit fortuito (←) und der Gegensatz dazu (→ casualis): ex materia enim nihil determinatum provenire potest, nisi casualiter, eo quod materia ad multa possibilis est, ex quibus si unum tantum proveniat, hoc ut in paucioribus (→ ut) contingens necesse est esse; huiusmodi autem est, quod casualiter evenit et praecipue sublata intentione agentis, cg. II. 40; ex concursu autem duarum vel plurium causarum contingit aliquid casualiter evenire, dum finis non intentus ex concursu alicuius causae provenit, ib. III. 74; vel casualiter accidunt id est praeter intentionem causarum inferiorum, 2 phys. 10 i; vgl. ib. 13 a; ea, quae casualiter fiunt, sunt praeter naturae ordinem, 2 cael. 11 d.
a) Fall, Niederfall: transitus enim superiorum ad inferiora casus dici potest, nom. 8. 5; scandalum, quod est spiritualis casus, th. II. II. 43. 2 ob. 3; imaginatur casum ex timore, cg. III. 103; de casu fulminum, 1 meteor. 1 f.
b) Vorfall, Vorkommnis: privare aliquem vita in nullo casu pertinet, th. II. II. 65. 1 ad 2; vgl. ib. 88. 10 c; cum (in) aliquo speciali casu praeter communem ordinem, cg. III. 80; vgl. ib. 125.
c) Zufall im weitern und engern Sinne des Wortes, das aristotelische αὐτόματον, synonym mit per se vanum (← sub c): casus, qui in Graeco dicitur automatum, 2 phys. 10 f. Im weitern Sinne ist casus auch synonym mit fortuna (← sub a) und bezeichnet jede partikuläre Ursache, welche und insofern sie etwas hervorbringt, worauf sie nicht hingeordnet war, was also mit ihrem Wirken oder mit ihrer Wirkung bloß so nebenbei verbunden ist und deshalb auch nur in seltenen Fällen vorkommt: quod provenit ex alicuius agentis actione praeter intentionem ipsius, dicitur a casu vel fortuna accidere, cg. III. 3; casus non solum est in hominibus, qui voluntarie agunt, sed etiam in aliis animalibus et etiam in rebus inanimatis, 2 phys. 10 d; casus est in plus (←), quam fortuna, quia omne, quod est a fortuna, est a casu, sed non convertitur (← sub b), ib. a. In seinem engern Sinne genommen, ist casus der Gegensatz zu fortuna (← sub a) und bezeichnet das (blinde) Ungefähr d. i. eine vernunftlose partikuläre Ursache, welche und insofern sie etwas hervorbringt, worauf sie von Natur aus nicht hingeordnet war, was also mit ihrem Wirken oder mit ihrer Wirkung bloß so nebenbei verbunden ist und deshalb auch nur in seltenen Fällen vorkommt: quae hic aguntur per accidens, sive a casu sive a fortuna, th. I. 116. 1 c; casus est causa agens praeter intentionem, ib. II. II. 64. 8 c; sic enim non essent semper aut in pluribus (sc. Fällen), sed raro, horum enim est casus, cg. I. 44; casus enim non contingit nisi in possibilibus aliter se habere, quae enim sunt ex necessitate et semper, non dicimus esse a casu, ib. II. 39; in his enim, quae in minori parte accidunt, dicuntur esse fortuna et casus, ib. III. 74; casus nihil aliud est, quam natura agens praeter intentionem, 1 sent. 43. 2. 1 c; ea, quae sunt a casu, non sunt semper, neque etiam ut frequenter, 2 cael. 7 b; casus non contingit in his, quae sunt a natura, sed ea, quae casualiter fiunt, sunt praeter naturae ordinem, ib. 11 d.
d) Unfall, Missgeschick: errores et dubitationes et casus vani, cg. I. 102.
e) Fall im Sinne der Grammatik, Beugungsfall, Biegungsform: vel est casus ablativi, th. I. 39. 4 ad 4; vgl. ib. II. II. 1. 6 c; quin dicatur in aliquo casu, verit. 4. 5 ad 2.
- Als Arten des casus gehören hierher: 1. casus nominis & c. verbi (1 perih. 4 f, 5 e, 8 b & 13 a; 2 perih. 1 d) = der Beugungsfall des Nennworts und der des Zeitworts oder der Deklinations- und der Konjugationsfall (huiusmodi [sc. nominativi] autem obliqui vocantur casus nominis, quia quasi cadunt per quandam declinationis originem a nominativo, qui dicitur rectus eo, quod non cadit, 1 perih. 4 f; variatio [sive declinatio verbi], quae est per modos et tempora, respicit ipsam actionem et ideo utraque constituit casus verbi; nam verba imperativi vel optativi modi casus dicuntur, sicut et verba praeteriti vel futuri temporis, ib. 5 e). 2. c. obliquus & c. rectus (1 perih. 4 f; 2 perih. 1 d) = der gebeugte oder abhängige und der aufrechte oder unabhängige Fall (Stoici autem [quos grammatici sequuntur] dixerunt, etiam nominativos dici casus eo, quod cadunt, id est procedunt, ab interiori conceptione mentis. Et dicitur rectus eo, quod nihil prohibet, aliquid cadens sic cadere, ut rectum stet, sicut stilus, qui cadens ligno infigitur, 1 perih. 4 f). 3. c. rectus, → c. obliquus. 4. c. verbi, → c. nominis.
f) Abfall, Abtrünnigkeit: sicut peccatum est casus a iustitia, ita mors est casus a vita, th. III. 53. 1 ad 1; sed magis est casus a natura, mal. 1. 1 ad 10; timendum esset de casu futuro, quodl. 4. 12. 23 ad 8.
g) Abfall von Gott, Sündenfall: casus quorundam ostendit, th. I. 62. 1 a; specialiter casus Iudaeorum, ib. III. 46. 6 c; casus et confirmatio angelorum, 2 sent. 4. 1. 2 c.
kategorematischerweise, im Sinne einer Kategorie (vgl. praedicamentum sub b), das Gegenteil von syncategorematice (←) .
- Zu sumere categorematice → sumere sub c.
kategorematisch d. i. eine Kategorie (vgl. praedicamentum sub b) betreffend, der Gegensatz zu syncategorematicus (←) .
- Zu dictio categorematica → dictio sub b.
a) aussagend, unbedingt aussagend, synonym mit praedicativus (← sub a), der Gegensatz zu condicionalis (← sub a): vocatur apud Graecos propositio categorica id est praedicativa, 1 perih. 8 b.
- Categorica sc. enuntiatio sive propositio (cg. I. 67) = die kategorische Behauptung d. i. diejenige Behauptung, in welcher ein Begriff von einem andern unbedingt ausgesagt wird.
b) bejahend aussagend, bejahend, synonym mit praedicativus (← sub b), der Gegensatz zu negativus (←): alio autem modo dividitur (sc. demonstratio) in categoricam et privativam id est affirmativam et negativam, 1 anal. 37 a.
Stuhl, Sitz im eigentlichen und uneigentlichen Sinne des Wortes.
- Arten der cathedra sind: 1. cathedra episcopalis sive pontificalis (th. II. II. 108. 4 ob. 2; quodl. 3. 4. 9 c) = der bischöfliche Stuhl. 2. c. magistralis (quodl. 3. 4. 9 c) = der Lehrstuhl. 3. c. pontificalis, → c. episcopalis.
a) Ursache im weitern Sinne des Wortes, die αἰτία oder das αἴτιον des Aristoteles, d. i. dasjenige, was auf eine positive Weise zum Dasein eines andern beiträgt, synonym mit principium (←), der Gegensatz auf der einen Seite zu privatio (← sub c) und auf der andern zu effectus (←): ly propter importat (bedeutet) habitudinem alicuius causae, th. II. II. 27. 3 c; illud est proprie causa alicuius, sine quo esse non potest, ib. III. 86. 6 a; causa est, ad quam de necessitate sequitur aliquid, ib. I. II. 75. 1 ob. 2; proprie causa dicitur, ad quam ex necessitate sequitur aliquid, mal. 3. 3 ad 3; vgl. ib. c; cum causa sit, ad quam sequitur esse alterius, 2 phys. 10 k; causa est, ad quam de necessitate sequitur aliquid, 5 met. 1 a; hoc vero nomen causa importat influxum quendam ad esse causati, ib.; omnis causa vel est materia vel forma vel agens vel finis, cg. III. 10; vgl. th. I. 105. 5 c; 2 phys. 10 k; somno 4 a; 5 met. 3 a.
- Über den Unterschied zwischen causa, elementum & principium → elementum sub b und principium.
- Zu debitum causae finalis & formalis → debitus sub a; zu ordo c., c. formalis & materialis → ordo sub a; zu origo c. finalis → origo; zu principium secundum c. singulas → principium; zu ratio c. efficientis, finalis & formalis → ratio sub n.
- Als Arten der causa gehören hierher: 1. causa activa sive agens sive cogens sive effectiva sive efficax sive efficiens sive movens sive motiva sive originans (th. I. 2. 3 c; 6. 1 c; 14. 5 c; 19. 6 c & 8 c; 36. 3 c; 41. 2 ad 5; II. II. 78. 3 ad 1; cg. I. 17, 20, 72 & 96; II. 29, 79, 87, 88 & 98; 1 sent. 8. 1. 2 c & ad 2; 4 sent. 43. 1. 2. 1 c; pot. 10. 1 ad 9; 2 phys. 6 a; 2 cael. 10 e) = die wirkende oder treibende (vgl. c. cogens sub d) oder hervorbringende oder bewegende oder den Ursprung verleihende Ursache, m. a. W. dasjenige Prinzip, welches durch eine eigentlich so zu nennende Tätigkeit etwas von ihm substanziell Verschiedenem das Dasein verleiht. 2. c. agens, → c. activa. 3. c. cogens, ≈ . 4. c. communis sive universalis & c. propria (2 phys. 6 a & b) = die gemeinsame oder allgemeine und die eigene oder besondere Ursache. 5. c. effectiva sive efficax sive efficiens, → c. activa. 6. c. exemplaris sive formalis exemplaris (th. I. 5. 2 ad 2; 44. 3 c; 46. 1 ob. 9; 93. 5 ad 4; III. 56. 1 ad 3; cg. IV. 21; 4 sent. 43. 1. 2. 1 c; verit. 3. 3 c) = die vorbildliche Ursache, welche in einer äußern nachzubildenden Form besteht; vgl. unten c. formalis extra rem. 7. c. extrinseca & c. intrinseca (th. I. 32. 1 ad 3; I. II. 1. 3 ob. 1; 18. 4 ob. 2; cg. II. 31 & 81; III. 13; 12 met. 2 a) = die äußere oder dem hervorgebrachten Dinge äußerlich gegenüberstehende und die innere oder zur Substanz des hervorgebrachten Dinges gehörende Ursache. 8. c. finalis (th. I. 23. 5 c; 46. 1 ob. 9; cg. I. 38 & 72) = die Zweckursache; vgl. finis sub b. 9. c. formalis (th. I. 19. 6 c; 61. 1 ad 2; cg. II. 29 & 79; 2 anal. 9 b; 2 phys. 6 a; 5 met. 3 b) = die formende oder gestaltende Ursache, m. a. W. dasjenige zur Substanz eines Dinges gehörende Prinzip, durch welches dasselbe das ihm eigentümliche Sein und Wesen erlangt und besitzt; vgl. principium formale. 10. c. formalis exemplaris, → c. exemplaris. 11. c. formalis extra rem & c. formalis inhaerens sive intrinseca (th. I. 5. 2 ad 2; 1 sent. 8. 1. 2 ad 2) = die formende oder gestaltende Ursache eines Dinges, welche sich außerhalb desselben befindet (vgl. oben c. exemplaris), und die dem Dinge innewohnende oder die innere formende Ursache (est enim forma quodammodo causa eius, quod secundum ipsam formatur, sive formatio fiat per modum inhaerentiae, sicut in formis intrinsecis, sive per modum imitationis, ut in formis exemplaribus, verit. 3. 3 c). 12. c. formalis inhaerens, → c. formalis extra rem. 13. c. formalis intrinseca, ≈ . 14. c. intrinseca, → c. extrinseca. 15. c. materialis (th. I. 47. 1 c; cg. I. 17 & 20; II. 9; 2 anal. 9 b; vgl. 2 phys. 6 b & d) = die stoffliche oder den Stoff zu einem Dinge hergebende Ursache, m. a. W. dasjenige Prinzip, aus welchem ein Ding wird oder geworden ist (id, ex quo aliquid fit, 2 phys. 5 d); vgl. materia sub c und principium materiale. 16. c. motiva, → c. activa. 17. c. movens, ≈ . 18. c. originans, ≈ . 19. c. movens directe & c. movens indirecte (th. I. II. 88. 3 c) = die direkt und die indirekt bewegende Ursache. 20. c. posterior & c. prior (2 phys. 6 a & b) = die spätere und die frühere Ursache. 21. c. prior, → c. posterior. 22. c. propria, → c. communis. 23. c. universalis, ≈ .
b) wirkende oder hervorbringende Ursache (= causa agens sive efficiens, ↑ sub a): etsi peccatum habeat causam, th. I. II. 75. 1 ad 2; si omnem effectum ponimus habere aliquam causam, cg. III. 94; vgl. 2 sent. 36. 1. 1 ad 2; 5 met. 1 a; 6 met. 3 a.
- Arten der causa im Sinne von hervorbringender Ursache sind: 1. causa accidentalis (5 met. 3 b) = die unwesentliche oder nebensächliche Ursache. 2. c. actualis sive in actu & c. in potentia (cg. II. 21; 2 phys. 6 c & f; 5 met. 3 b) = die wirklich wirkende (operans in actu, 2 phys. 6 c) und die wirken könnende Ursache (potens operari, ib.) oder die Ursache im Zustande der Wirklichkeit und die im Zustande der Möglichkeit. 3. c. adiuvans sive coadiuvans, c. consilians, c. praeparans sive disponens sive dispositiva & c. perficiens sive perfectiva sive consummativa (th. I. II. 66. 6 ad 3; II. II. 94. 4 c; 2 sent. 19. 1. 4 ad 5; 4 sent. 1. 1. 4. 1 c; verit. 27. 4 ob. 3; 2 phys. 5 b; 5 met. 2 a & 3 b) = die helfende oder mithelfende, die ratende, die vorbereitende und die vollendende Ursache, die vier modi causae efficientis nach Avicenna (vgl. 5 met. 2 a). 4. c. aequivoca sive aequivoce agens, c. analogice agens & c. univoca sive univoce agens (th. I. 6. 2 c; cg. I. 29 & 31; 1 sent. 8. 1. 2 c; 4 sent. 43. 1. 2. 1 c) = die homonyme, die analoge und die synonyme Ursache (vgl. analogus und synonymus sub a) oder die Ursache, welche eine ihr ungleichartige, diejenige, welche eine ihr verhältnismäßig gleiche, und diejenige, welche eine ihr gleichartige Wirkung hervorbringt. 5. c. aequivoce agens, → c. aequivoca. 6. c. altissima (cg. I. 94; 1 anal. 44 i) = die höchste Ursache. 7. c. altissima in aliquo genere & c. altissima simpliciter (th. II. II. 45. 1 c) = die höchste Ursache in irgendeiner Gattung von Ursachen und die höchste Ursache einfachhin oder schlechtweg (quae est Deus, ib.). 8. c. altissima simpliciter, → c. altissima in aliquo genere. 9. c. animalis & c. intellectualis (ib. 154. 5 c; cg. I. 68) = die sensitive oder sinnbegabte und die intellektuelle oder vernünftige Ursache. 10. c. appropriata sive propria sive particularis sive singularis & c. communis sive universalis (th. I. 13. 5 ad 1; 19. 6 c; 49. 3 c; 115. 2 c; I. II. 73. 6 c; cg. II. 15 & 21; 1 sent. 45. 1. 3 ad 5; verit. 3. 1 a; 2 phys. 6 f; 5 met. 3 b; 6 met. 3 c) = die eigene oder besondere oder einzelne und die gemeinsame oder allgemeine Ursache. 11. c. coadiuvans, → c. adiuvans. 12. c. communis, → c. appropriata. 13. c. completa & c. incompleta sive imperfecta (th. I. 46. 1 ob. 9; 52. 3 c; I. II. 75. 1 ad 2; II. II. 43. 1 ad 3) = die vollständige oder vollkommene und die unvollständige oder unvollkommene Ursache. 14. c. composita & c. simplex (5 met. 3 b) = die zusammengesetzte und die einfache Ursache (ut simplex causa dicatur, secundum quod accipitur causa statuae per se solum, ut statuae factor, sive per accidens tantum, scilicet Polycletus; composita autem, secundum quod utrumque simul accipitur, ut dicatur causa statuae Polycletus statuae factor, ib.). 15. c. conclusionis (1 anal. 4 o; 2 phys. 5 d; vgl. 1 anal. 3 a) = die Ursache der Schlussfolge oder des Schlusssatzes. 16. c. concurrens (cg. III. 86 & 92) = die miteintreffende oder mitwirkende Ursache. 17. c. consilians, → c. adiuvans. 18. c. conspecialis (5 met. 3 b) = die mit einer andern zur selben Art gehörige Ursache. 19. c. consubstantialis (th. I. 41. 3 ad 2) = die (mit der Wirkung) von gleicher Substanz seiende Ursache. 20. c. consummativa, → c. adiuvans. 21. c. contingens & c. necessaria (ib. 14. 13 ad 1; 19. 3 ad 4 & 8 c; 22. 4 c; cg. I. 67 & 85; III. 2; 1 sent. 38. 1. 5 c) = die nicht mit Notwendigkeit und die mit Notwendigkeit wirkende Ursache. 22. c. corporalis & c. spiritualis (th. I. 57. 4 ad 3; II. II. 154. 5 c) = die körperliche und die geistige Ursache. 23. c. creatrix sive factrix & c. gubernativa (ib. I. 103. 8 c; nom. 5. 1) = die schöpferische oder hervorbringende und die leitende oder regierende Ursache. 24. c. defectibilis & c. defectiva sive deficiens (th. I. 49. 1 ob. 3 & ad 3; 63. 5 c; cg. III. 10 & 94) = die fehlerhafte und die fehlende Ursache. 25. c. defectiva sive deficiens, → c. defectibilis. 26. c. determinata & c. indeterminata (cg. II. 39; III. 42; verit. 5. 2 c) = die bestimmte und die unbestimmte Ursache. 27. c. directa sive directe dicta & c. indirecta sive indirecte vel occasionaliter dicta (th. I. II. 80. 1 c; 88. 3 c; III. 47. 1 c; mal. 3. 5 c) = die direkte und die indirekte oder gelegentliche Ursache, m. a. W. diejenige Ursache, welche eine bestimmte Wirkung unmittelbar und geradenwegs auf sie hinzielend hervorbringt, und diejenige, welche nur insofern an der betreffenden Wirkung teilhat, als sie dieselbe vorbereitet oder die zum Eintritt derselben notwendige Bedingung liefert (indirecte quidem [potest aliquid dici causa alicuius], sicut cum aliquod agens causat aliquam dispositionem ad aliquem effectum, dicitur esse occasionaliter et indirecte causa illius effectus, sicut si dicatur, quod ille, qui seccat ligna, est occasio combustionis ipsorum. . . . Directe autem dicitur aliquid esse causa alicuius, quod operatur directe ad illud, mal. 3. 5 c). 28. c. directe dicta, → c. directa. 29. c. disponens, → c. adiuvans. 30. c. dispositiva, ≈ . 31. c. essendi & c. fiendi sive generationis (th. I. 14. 8 ad 1; 104. 1 c & ad 2; III. 7, 9 c) = die Ursache des Seins und die des Werdens oder Entstehens (aliquod agens est causa sui effectus secundum fieri tantum et non directe secundum esse eius, quod quidem contingit et in artificialibus et in rebus naturalibus, th. I. 104. 1 c). 32. c. essendi hoc & c. essendi simpliciter (cg. II. 21) = die Ursache des So- oder So-seins und die des Seins einfachhin oder schlechtweg. 33. c. essendi simpliciter, → c. essendi hoc. 34. c. exterior sive extrinseca & c. interior (th. I. II. 75. 2 c & 3 ob. 1; II. II. 154. 5 c) = die äußere und die innere oder die von außen auf ein Ding einwirkende und in ihm selbst tätige Ursache; vgl. c. extrinseca oben sub a. 35. c. extrinseca, → c. exterior. 36. c. factrix, → c. creatrix. 37. c. fatalis (ib. I. 116. 1 c) = die als blindes und unausweichbares Verhängnis tätige Ursache. 38. c. fiendi, → c. essendi. 39. c. fortuita (2 phys. 9 d) = die nach Weise des Zufalls wirkende Ursache. 40. c. generans prohibens & c. removens prohibens (th. I. II. 75. 4 c; 85. 5 c; 88. 3 c; II. II. 64. 8 c; cg. I. 13) = die ein Hindernis bereitende und die ein solches beseitigende Ursache. 41. c. generationis, → c. essendi. 42. c. gubernativa, → c. creatrix. 43. c. immediata & c. mediata (th. I. II. 75. 2 c; cg. III. 70; 1 sent. 17. 2. 1 ob. 4) = die unmittelbare und die mittelbare Ursache. 44. c. immobilis & c. transmutabilis sive variabilis (th. I. II. 49. 2 ad 3; cg. I. 85) = die unbewegliche oder unveränderliche und die wandelbare oder veränderliche Ursache. 45. c. impediens & c. impedita (th. I. 115. 6 ob. 3; I. II. 75. 1 c & ad 2) = die hindernde und die gehinderte Ursache. 46. c. impedita, → c. impediens. 47. c. imperfecta, → c. completa. 48. c. in actu, → c. actualis. 49. c. incompleta, → c. completa. 50. c. indeterminata, → c. determinata. 51. c. indirecta, → c. directa. 52. c. indirecte dicta, ≈ . 53. c. inferior, c. superior & c. suprema (ib. I. 14. 13 ad 1; 19. 7 ad 2; 25. 3 ad 4; cg. II. 21; III. 99; 1 sent. 42. 2. 3 c; pot. 1. 4 c & ad 1) = die untergeordnete oder untere, die übergeordnete oder höhere und die höchste Ursache. 54. c. inferens (2 anal. 19 b) = die folgernde Ursache oder die Ursache, welche eine Folgerung zulässt. 55. c. influens (th. III. 7. 1 c & 9 c) = die Einfluss ausübende oder einwirkende Ursache. 56. c. in potentia, → c. actualis. 57. c. instrumentalis sive secundaria & c. principalis sive primaria (ib. I. 21. 4 c; 36. 3 ad 2; III. 56. 1 ad 2; 62. 1 c; cg. I. 21 & 62; III. 10; IV. 55; 1 sent. 12. 1. 2 ob. 1; 2 sent. 19. 1. 4 ad 5; 4 sent. 43. 1. 2. 1 c; mal. 4. 1 ad 15 & 3 c; verit. 5. 9 ad 10; 2 Cant. pr.) = die werkzeugliche oder nebensächliche und die Haupt- oder hauptsächliche Ursache. 58. c. intellectualis, → c. animalis. 59. c. interior, → c. exterior. 60. c. intermedia sive media (th. I. 19. 6 ob. 3; 116. 2 c; III. 6. 1 c; cg. I. 50 & 67; III. 86 & 94; pot. 7. 9 ad 5) = die Zwischen- oder Mittelursache, so genannt, weil sie zwischen der c. prima sive suprema (↓) und dem effectus in der Mitte steht. 61. c. iustificans (verit. 28. 3 ad 1) = die gerecht machende oder rechtfertigende Ursache. 62. c. media, → c. intermedia. 63. c. mediata, → c. immediata. 64. c. meritoria (th. I. 23. 5 c; I. II. 79. 3 ad 3; mal. 7. 2 ad 2) = die etwas verdienende Ursache. 65. c. naturae alicuius in hoc & c. naturae alicuius simpliciter (cg. II. 21) = die Ursache einer Natur und Wesenheit, wie sie in diesem und jenem Individuum verwirklicht ist, und die Ursache einer Natur und Wesenheit einfachhin oder schlechtweg (sicut Plato est causa humanae naturae in Sorte [←], non autem simpliciter eo, quod ipse est creatus in humana natura, ib.). 66. c. naturae alicuius simpliciter, → c. naturae alicuius in hoc. 67. c. naturalis, c. non naturalis & c. praeternaturalis sive violenta (th. I. II. 42. 2 c; 2 cael. 28 a) = die natürliche, die nicht natürliche und die widernatürliche oder gewaltsame Ursache. 68. c. naturalis sive per naturam sive naturaliter agens & c. voluntaria sive per voluntatem (th. I. 19. 4 ob. 3; 83. 1 ad 3; 110. 4 ob. 3; cg. III. 86; pot. 3. 17 ad 4 & 6; mal. 6. 1 ad 15) = die Natur- und die Willensursache, m. a. W. die Ursache, welche vom blinden Naturtriebe, und diejenige, welche von einem freien Willen geleitet wird. 69. c. naturaliter agens, → c. naturalis. 70. c. necessaria, → c. contingens. 71. c. non naturalis, → c. naturalis. 72. c. occasionaliter dicta, → c. directa. 73. c. particularis, → c. appropriata. 74. c. per accidens sive secundum accidens & c. per se (th. I. II. 75. 1 c & 4 c; 85. 5 c; II. II. 64. 8 c; cg. III. 10, 13 & 14; 1 sent. 46. 1. 2 ad 3; pot. 3. 6 ad 6; 2 phys. 6 b, 8 d, 9 b & 14 e; 5 met. 3 b; 7 met. 6 a; Vercell. 25) = die durch was nebenbei Seiendes oder gemäß einem solchen und die durch sich selbst oder gemäß ihrer eigenen Natur und Wesenheit tätige Ursache (est autem duplex causa, scilicet per se et per accidens. Per se quidem causa alicuius est, quod directe est illius causa per suam virtutem, sicut aqua est causa infrigidandi; per accidens autem est causa alicuius, quod indirecte causat illud, puta removendo causam contrariam, sicut removens ignem de domo est causa infrigidationis eius, Vercell. 25; causa per accidens dicitur omne illud, quod coniungitur causae per se, quod non est de ratione eius, 2 phys. 6 b; duplex est causa per accidens. Una, quae aliquid operatur ad effectum, sed dicitur causa eius per accidens, quia praeter intentionem ille effectus a tali causa sequitur, sicut patet in eo, qui fodiendo sepulcrum invenit thesaurum. Alia causa per accidens est, quae nihil operatur ad effectum, sed ex eo, quod accidit causae agenti, causa per accidens nominatur, sicut album dicitur esse causa domus per accidens eo, quod accidit aedificatori, pot. 3. 6 ad 6; vgl. 1 sent. 46. 1. 2 ad 3; 5 met. 3 b). 75. c. per aliud sive per alterum & c. per se (th. III. 19. 3 c; 36. 4 ob. 1; 8 phys. 9 m) = die durch etwas Anders oder in kraft eines andern und die durch sich selbst oder mit eigener Kraft tätige Ursache; vgl. c. per accidens. 76. c. per alterum, → c. per aliud. 77. c. per naturam, → c. naturalis. 78. c. perfectiva, → c. adiuvans. 79. c. perficiens, ≈ . 80. c. per se, → c. per accidens & c. per aliud. 81. c. per se entis inquantum huiusmodi & c. per se huius entis (cg. II. 22; vgl. ib. 21) = die durch sich selbst tätige Ursache des Seienden als solchen und die durch sich selbst tätige Ursache dieses oder jenes Seienden. 82. c. per se huius entis, → c. per se entis inquantum huiusmodi. 83. c. per se infinita (ib. 38) = die unendliche durch sich selbst oder gemäß ihrer eigenen Natur und Wesenheit tätige Ursache. 84. c. per voluntatem, → c. naturalis. 85. c. posterior & c. prior (5 met. 3 b) = die spätere und die frühere Ursache. 86. c. praeparans, → c. adiuvans. 87. c. praeternaturalis, → c. naturalis. 88. c. prima & c. secunda (th. I. 14. 13 ad 1; 19. 6 ob. 3 & ad 3 & 8 c; III. 6. 1 c; cg. I. 15 & 50; II. 21, 40 & 42; 1 sent. 38. 1. 5 c; 2 sent. 1. 1. 4 c; verit. 2. 4 ad 7; 6. 2 c; 24. 1. 4 c; 5 met. 3 b; caus. 32 d) = die erste Ursache, unter welcher gewöhnlich (z. B. th. I. 14. 13 ad 1) Gott, zuweilen (vgl. ib.) aber auch eine geschöpfliche Ursache zu verstehen ist, und die zweite Ursache, welche immer etwas Geschöpfliches darstellt. 89. c. primaria, → c. instrumentalis. 90. c. primordialis (ib. 115. 2 c; 117. 3 c; III. 56. 1 ad 3; nom. 2. 1) = die uranfängliche Ursache. 91. c. principalis, → c. instrumentalis. 92. c. prior, → c. posterior. 93. c. privans (cg. III. 9) = die beraubende oder einen Mangel herbeiführende Ursache. 94. c. propria, → c. appropriata. 95. c. propinqua sive proxima & c. remota (th. I. 14. 13 ad 1 & 2; 22. 4 c; 84. 4 ad 3; I. II. 73, 6 c; 75. 2 c; cg. I. 67, 85 & 86; 4 sent. 43. 1. 2. 1 c; 5 met. 3 b; 6 met. 3 a) = die nähere oder nächste und die entfernte Ursache, von ihrer Wirkung aus gerechnet. 96. c. regitiva (caus. 9 a) = die regierende Ursache. 97. c. remota, → c. proxima. 98. c. removens prohibens, → c. generans prohibens. 99. c. sacramentalis (4 sent. 17. 2. 5. 1 ad 1; verit. 18. 8 ob. 2) = die sakramentale Ursache. 100. c. secunda, → c. prima. 101. c. secundum accidens, → c. per accidens. 102. c. seminalis (1 sent. 17. 1. 3 c) = die samenartige oder Keimursache. 103. c. sensibilis (4 sent. 14. 1. 1. 1 ad 1) = die sinnlich wahrnehmbare Ursache. 104. c. simplex, → c. composita. 105. c. sine qua non (ib. 1. 1. 4. 1 c) = die Ursache, ohne welche eine bestimmte Wirkung nicht eintritt, m. a. W. die zur Hervorbringung einer bestimmten Wirkung notwendige Ursache. 106. c. singularis, → c. appropriata. 107. c. spiritualis, → c. corporalis. 108. c. sufficiens (th. I. 46. 1 ob. 9; I. II. 75. 1 ad 2; II. II. 43. 1 ad 3; cg. II. 32; III. 85 & 86; 4 sent. 43. 1. 2. 1 ad 1; pot. 5. 3 ob. 5) = die (zur Hervorbringung einer Wirkung) hinreichende Ursache; vgl. c. sufficiens sub d. 109. c. superior, → c. inferior. 110. c. suprema, ≈ . 111. c. temporalis (Hebr. 7. 4) = die zeitliche Ursache. 112. c. transmutabilis, → c. immobilis. 113. c. universalis, → c. appropriata. 114. c. universalissima (cg. III. 80) = die allgemeinste Ursache, nämlich Gott. 115. c. universaliter prima (th. I. 19. 6 ad 3) = die allgemein oder schlechthin erste Ursache. 116. c. univoca, → c. aequivoca. 117. c. variabilis, → c. immobilis. 118. c. violenta, → c. naturalis. 119. c. voluntaria, ≈ .
- Ad remotionem causae sequitur remotio effectus (th. I. II. 75. 1 c), oder: remota causa removetur effectus (ib. I. 2. 3 c; 76. 2 ob. 2; I. II. 85. 5 ob. 2; 112. 3 ob. 2; cg. I. 13; II. 25; pot. 5. 8 a) = wenn die Ursache beseitigt wird, so auch die Wirkung. Augmentata causa augmentatur effectus (th. I. II. 19. 8 ob. 2), oder: crescente causa crescit effectus (4 sent. 43. 1. 5 ob. 3), oder: multiplicata causa multiplicatur effectus (th. I. II. 73. 6 a) = wird die Ursache verstärkt oder vermehrt, so auch die Wirkung. Causa est potior causato sive effectu (ib. I. 60. 4 ob. 2; cg. III. 120), oder: semper in causa est aliquid nobilius, quam in causato (1 sent. 2. 1. 1 ad 1) = die Ursache ist immer vorzüglicher, als ihre Wirkung. Causa per se est prior ea, quae est per accidens (cg. III. 15) = die gemäß ihrer selbst und ihrer eigenen Natur nach tätige Ursache ist früher, als die jenige, welche gemäß einem nebenbei Seienden tätig ist; vgl. 8 phys. 9 m. Causa, quae est per se, semper est potior ea, quae est per aliud (th. III. 36. 4 ob. 1), oder: semper causa, quae est per se, potior sive prior est ea, quae est per aliud sive alterum (ib. 19. 3 c; 8 phys. 9 m), die Übersetzung der aristotelischen Stelle: τὸ γὰρ αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ ὂν ἀεὶ πρότερον αἴτιον τοῦ καθ᾽ ἕτερον (Phys. VIII. 5, 257. a. 30-31) = die durch sich selbst und in eigener Kraft tätige Ursache ist früher, als diejenige, welche in Kraft eines andern tätig ist. Causis debent proportionaliter respondere effectus, → effectus. Cessante causa cessat effectus (th. I. 96. 3 ob. 3), oder: deficiente causa necesse est et effectum deficere (2 gener. 10 c) = hört die Ursache auf, so auch die Wirkung. Contingit aliquid unum commune habere plures causas, secundum quod convenit diversis, → effectus. Contingit unius effectus accipi quasi plures causas in diversis, ≈ . Crescente causa crescit effectus, ↑. Deficiente causa necesse est effectum deficere, ↑. Diversorum diversi sunt effectus, → effectus. Effectus assimilatur suae causae, ≈ . Effectus causae secundae reducitur in causam primam, ≈ . Effectus deficiens non procedit nisi a causa deficiente, ≈ . Effectus magis denominatur a causa proxima, quam a causa remota, ≈ . Effectus non potest extendi ultra suam causam, ≈ . Effectus suis causis proportionaliter respondent, ≈ . Idem non est causa sui ipsius (th. I. II. 75. 2 ob. 2), oder: nihil est causa sui ipsius (ib. 20. 3 ob. 3; vgl. ib. 1. 2. 3 c; cg. I. 18) = nichts kann sich selbst hervorbringen; vgl. Aristoteles: Metaph. I. 3, 984. a. 21 sqq. Manente causa manet sive non tollitur effectus (th. I. II. 103. 3 ob. 3; II. II. 20. 2 ob. 1) = so lange die Ursache tätig bleibt, bleibt auch die Wirkung. Multiplicata causa multiplicatur effectus, ↑. Nihil est causa sui ipsius, ↑. Non potest esse nisi una causa unius effectus in omnibus (2 anal. 19 b) = eine einzige Ursache kann überall nur eine einzige Wirkung haben. Omne causatum convertitur in suam causam per desiderium (nom. 4. 2) = jede Wirkung wendet sich ihrer Ursache zu durch das Verlangen nach ihr; vgl. effectus. Omnis causa per accidens reducitur ad causam per se (cg. III. 10) = jede gemäß einem nebenbei Seienden tätige Ursache ist auf eine solche zurückzuführen, welche gemäß ihrer selbst und ihrer eigenen Natur nach tätig ist. Omnis effectus est posterior sua causa, → effectus. Omnis effectus in sua causa aliqualiter praeexistit similitudo, ≈ .Posita causa ponitur effectus (th. I. 14. 8 ob. 2; 63. 2 ob. 3; cg. III. 94), oder genauer: Posita causa sufficienti ponitur effectus (th. I. 46. 1 ob. 9; 115. 6 ob. 1; cg. II. 35; mal. 1. 3 ob. 8), oder: Posita causa sufficienti necesse est effectum poni (cg. II. 32; vgl. 6 met. 3 a; 1 perih. 14 f), oder: Posita causa sufficienti nihil aliud requiritur ad effectum inducendum sive nihil aliud videtur esse necessarium ad effectum (th. III. 49. 1 ob. 4; 61. 1 ob. 3) = mit dem Hinsetzen der Ursache d. i. der hinreichenden Ursache wird zugleich die Wirkung hingesetzt oder außer dem Ansetzen der hinreichenden Ursache ist zur Hervorbringung der Wirkung nichts nötig, unterstellt freilich: 1. dass unter der causa eine causa actualis sive in actu (↑) verstanden wird (vgl. 2 phys. 6 f), 2. dass diese causa eine causa naturalis (↑) darstellt (vgl. th. I. 115. 6 c; I. II. 75. 1 ad 2; cg. II. 35) und 3. dass man nur an diejenige Wirkung denkt, auf welche die Ursache von Natur aus unmittelbar hingeordnet ist (causa sufficiens statim producit effectum suum, ad quem ordinatur immediate, non autem effectum, ad quem ordinatur mediante alio, quantumcumque sit sufficiens; sicut calor, quantumcumque sit intensus, non statim in primo instanti causat calorem, sed statim incipit movere ad calorem, quia calor est effectus eius mediante motu, 4 sent. 43. 1. 2. 1 ad 1). Quanto aliqua causa est altior, tanto ad plura se extendit eius causalitas (nom. 4. 2), oder: Quanto aliqua causa est superior, tanto ad plura se extendit in causando (th. I. 65. 3 c), oder: Quanto est causa superior, tanto eius virtus ad plura se extendit (ib. I. II. 2. 5 ob. 3), oder: Quanto fuerit causa universalior, tanto ad plura se extendit et efficacius producit (cg. II. 98) = je höher eine Ursache in der Rangordnung der Ursachen steht, desto größer ist die Sphäre ihrer Wirkungen und desto wirksamer ist ihre Kraft; vgl. 2 cael. 13 a. Quidquid est causa causae, est causa causati (mal. 3. 1 ob. 4), oder: Quidquid est causa causae, oportet esse causam effectus (verit. 6. 2 c) = was Ursache einer andern Ursache ist, ist zugleich auch Ursache des durch letztere Bewirkten. Remota causa removetur effectus, ↑: Ad remotionem causae etc. Semper causa, quae est per se, potior sive prior est ea, quae est per aliud sive alterum, ↑: Causa, quae est per se etc. Semper in causa est aliquid nobilius, quam in causato, ↑: Causa est potior etc. Ubi est eadem causa, et idem effectus (th. I. 16. 8 ob. 4) = gleiche Ursachen haben gleiche Wirkungen.
c) Zweckursache, Beweggrund, Grund (= causa finalis, ↑ sub a), synonym mit ratio (← sub l): de causis caeremonialium praeceptorum, th. I. II. 102 pr.
- Als Arten der causa gehören hierher: 1. causa allegorica, c. anagogica & c. moralis (ib. 3 c; 3 sent. 37. 1. 5. 1 c) = der allegorische, der anagogische und der moralische Grund (habuit . . . causam mysticam triplicem. Unam allegoricam ad significandam quietem Christi in sepulcro; aliam moralem ad significandam requiem humanae mentis a peccatis et ab omnibus aliis rebus, in quibus requiem non invenit, nisi in Deo, in quo solo est quies; tertiam anagogicam ad significandam aeternam requiem, qua sancti in gloria quiescent, 3 sent. 37. 1. 5. 1 c). 2. c. anagogica, → c. allegorica. 3. c. congruentiae (ib. 20 div.) = der Grund der Angemessenheit (assignat causam congruentiae ex utilitate nostra, ib.). 4. c. conveniens sive rationabilis (th. I. II. 102. 3 a, 5 ob. 1 & a) = der passende oder vernünftige Grund. 5. c. figuralis sive mystica & c. litteralis (ib. 2 a & 3 c) = der bildliche oder mystische und der buchstäbliche Grund (caeremoniae veteris legis duplicem causam habebant, unam scilicet litteralem, secundum quod ordinabantur ad cultum Dei, aliam vero figuralem sive mysticam, secundum quod ordinabantur ad figurandum Christum, ib. 3 c). 6. c. litteralis, → c. figuralis. 7. c. moralis, → c. allegorica. 8. c. mystica, → c. figuralis. 9. c. rationabilis, → c. conveniens.
- Liber (liberum) est, qui (quod) sui causa est, → liber.
d) Grund im logischen Sinne des Wortes.
- Arten der causa in diesem Sinne sind: 1. causa apparentiae & c. existentiae (fall. 2) = der Grund des Scheins und der des Seins oder der scheinbare und der wirkliche Grund. 2. c. cogens & c. sufficiens (th. II. II. 60. 4 c) = der zwingende (vgl. c. cogens sub b) und der hinreichende Grund (vgl. c. sufficiens sub b). 3. c. consequentiae (ib. I. 14. 8 ad 1) = der Grund der notwendigen Abfolge. 4. c. existentiae, → c. apparentiae. 5. c. sufficiens, → c. cogens.
e) Sache, Angelegenheit, synonym mit res (←): accipere (← sub d) personam differt contra accipere causam; accipere enim causam est iudicium formare ex aliquo, quod facit (← sub c) ad causam, quodl. 10. 6. 12 c.
f) Sache in gerichtlichem Sinne, Gerichtssache, Rechtssache, Rechtshandel: videtur, quod in tali causa non sit procedendum per testes, 4 sent. 41. 1. 5. 3 ob. 1.
- Zu forum causarum → forum sub a; zu genus c. → genus sub b.
- Arten der causa im Sinne von Rechtssache sind: 1. causa contentiosa (ib. 18. 2. 2. 1 ad 2) = die Streitsache oder streitige Rechtssache; vgl. forum contentiosum unter forum sub b. 2. c. favorabilis (th. II. II. 70. 2 ad 2) = die begünstigte Rechtssache. 3. c. libertatis (ib.) = die um den Stand der Freiheit sich drehende Sache. 4. c. matrimonii (4 sent. 41. 1. 5. 2 ob. 2) = die Ehesache. 5. c. sanguinis (th. II. II. 69. 2 ad 1; 70. 1 ad 3) = die um Blut und Leben sich drehende Sache. 6. c. separationis matrimonii (4 sent. 41. 1. 5. 2 ob. 2) = die Ehescheidungssache.
ursächlich: haec praepositio per designat in causali aliquam causam seu principium illius actus, th. I. 36. 3 c; ut cum scilicet causale, cui adiungitur, est causa actionis, secundum quod exit ab agente. . . . aliquando vero causale est causa actionis, secundum quod terminatur ad factum, Hebr. 1. 1.
a) Ursächlichkeit, ursächlicher Charakter, d. i. diejenige Seinsbeziehung eines Dinges, nach welcher es Ursache von etwas ist: cuius causalitas prima est, th. I. 5. 2 ad 1; alius discursus est secundum causalitatem, ib. 14. 7 c; causalitas primi agentis, ib. 22. 2 c; ad quae pertingit sua causalitas, cg. I. 65; sic remanet causalitas in causa prima, ib. 68; causalitas alicuius causae, ib. III. 49; secundum rationem (Beziehung) causalitatis, 1 sent. 8. 1. 3 ad 2.