a) Geist: daemon Graece idem est, quod sciens Latine; est etiam nomen commune cuiuslibet intelligentiae et componitur cum calo daemon, quod est bonus daemon, a calo, quod est bonum, et daemon, quasi bonus daemon, somno 1 b; vgl. subst. 19; daemonum quidam boni; quidam mali, th. I. 63. 7 c.
b) guter Geist, Engel: quorundam daemonum, qui sunt custodes circa terram humanarum actionum, th. I. 103. 6 ob. 1; vgl. cg. III. 76.
c) böser Geist, Teufel: daemones res aliquae sunt, th. I. 8. 1 ob. 4; vgl. ib. 36. 1 ob. 1; 51. 1 ob. 1; II. II. 94. 1 c; huiusmodi substantias intellectuales, quas daemones consueto nomine dicimus vel diabolos, esse naturaliter malas, cg. III. 107; daemones non habere corpora naturaliter sibi unita, mal. 16. 1 c; vgl. ib. 1-12; Eph. 2. 1 & 6. 3.
- Eine Art des daemon in diesem Sinne ist daemon incubus (quodl. 6. 10. 18 ob. 2) = der (bei Ausübung des ehelichen Aktes) aufliegende Teufel, der Gegensatz zu d. succubus = der (dabei) unten liegende Teufel.
d) Gespenst: dicebant, habere daemones aerea corpora, mal. 16. 1 c; posuerunt, daemones esse animalia animo passiva, ib.; vgl. th. I. 51. 1 ob. 1; cg. III. 120; 2 cael. 13 a; daemones sunt animalia corpore aerea, mente rationalia, animo passiva, tempore aeterna, 5 met. 10 a.
e) Götzenbild: et daemonia, id est idola, quae in templis posita colebantur pro diis, 5 met. 10 a.
a) geben: nihil dat alteri, quod non habet, th. I. 75. 1 ob. 1; vgl. ib. I. II. 81. 3 ob. 2; spir. 3 ob. 16; aliquid dicitur dari dupliciter. Quandoque ex ipsa proprietate naturae, secundum quod dicimus, quod ignis dat calorem suum et sol splendorem, et huius dationis non est principium voluntas. Quandoque ex voluntate ut principio dationis, et hoc contingit dupliciter. Quandoque enim per dationem intenditur aliqua utilitas ipsius dantis, vel quantum ad remotionem mali, sicut quando aliquid datur ex timore, et talis datio dicitur redemptio, vel quantum ad adquisitionem alicuius boni, et talis datio est proprie quaestus vel venditio. Quandoque autem non intenditur utilitas aliqua in ipso dante, et haec datio dicitur liberalis et proprie dicitur donatio, 1 sent. 18. 1. 3 c; vgl. th. I. 43. 4 ad 1.
- Dare intelligere (th. I. 39. 4 ad 3; cg. I. 28; II. 44 & 67; III. 46) = zu verstehen geben.
b) zugeben, einräumen: dato etiam, quod quilibet intelligat, th. I. 2. 1 ad 2; etsi enim detur, quod corpus hominis formetur, cg. II. 89.
- Dato per impossibile (ib. I. 59) = unterstellt nach Weise oder im Sinne des unmöglichen.
c) angeben, bestimmen: non est dare, quando, th. III. 77. 5 c; non est dare tempus aut instans, cg. III. 65.
Geben, Schenkung (vgl. dare sub a): de ratione dationis non videtur plus esse, nisi quod datum libere a dante habeatur, 1 sent. 15. 3. 1 c.
- Arten der datio sind: 1. datio ad iustitiam pertinens & d. ad liberalitatem pertinens (th. II. II. 63. 1 ad 3) = das Geben aus Gerechtigkeit (qua scilicet aliquis dat alicui, quod ei debetur, ib.) und das Geben aus Freigebigkeit (qua scilicet gratis datur alicui, quod ei non debetur, ib.). 2. d. ad liberalitatem pertinens, → d. ad iustitiam pertinens. 3. d. illicita & d. non illicita (ib. 62. 5 ad 2) = das unerlaubte und das erlaubte Geben. 4. d. non illicita, → d. illicita.
von, aus, synonym mit ex (←): haec praepositio de proprie designat principium et consubstantialitatem, 1 sent. 5. 2. 1 c; haec praepositio ex vel de non designat habitudinem causae formalis, sed magis habitudinem causae efficientis vel materialis, th. I. 39. 2 ad 5; haec praepositio de significat principium generans consubstantiale, non autem principium materiale, ib. 41. 3 ad 1; vgl. ib. III. 32. 2 c; 75. 8 c; 1 sent. 34. 1. 2 ad 3; quandoque de ponitur pro ex, 4 sent. 11. 1. 4. 3 c.
schwächen: vera opinio de uno principio debilitatur, cg. III. 120.
- Arten des debilitare sind: debilitare per accidens & d. per se (cg. II. 79) = etwas nebenbei oder gemäß einem nebenbei Seienden und etwas als solches oder gemäß seiner selbst schwächen (si autem aliqua virtus animae debilitetur debilitato corpore, hoc non est nisi per accidens, inquantum scilicet virtus animae indiget organo corporali, sicut visus debilitatur debilitato organo, per accidens tamen, quod ex hoc patet. Si enim ipsi virtuti per se accideret aliqua debilitas, nunquam restauraretur organo reparato. Videmus autem, quod, quantumcumque vis visiva videatur debilitata, si organum reparetur, vis visiva restauratur; unde dicit Aristoteles (De anima I. 4, 408. b. 21 sq.), quod, si senex accipiat oculum iuvenis, videbit utique sicut iuvenis. Cum igitur intellectus sit virtus animae, quae non indiget organo, ut ex praemissis patet, ipse non debilitatur, neque per se, neque per accidens per senium vel per aliquam aliam debilitatem corporis, ib.)
a) Schwäche, Schwächung, synonym mit infirmitas (← sub a): debilitas est via ad corruptionem, th. I. 77. 8 ob. 3; vgl. ib. 19. 6 ob. 3; 49. 1 c; cg. II. 79; III. 25.
b) Seelenschwäche, Schwachheit des Willens, die ἀσθένεια des Aristoteles (Eth. Nic. VII. 8, 1150. b. 19): alio modo, quando non permanet homo in his, quae consiliata sunt, eo quod debiliter est firmatus in eo, quod ratio iudicavit, unde haec incontinentia vocatur debilitas, th. II. II. 156. 1 c; quidam incontinentes sunt, qui superveniente concupiscentia consiliantur quidem, sed non permanent in his, quae consiliati sunt, propter passionem, a qua vincuntur, et talis incontinentia dicitur debilitas, 7 eth. 7 i.
a) sein sollend, sich gebührend, sich gehörend, schuldig, pflichtmäßig, erforderlich, notwendig, synonym mit iustus und necessarius (←), der Gegensatz zu indebitus (←): in nomine ergo debiti importatur quidam ordo exigentiae vel necessitatis alicuius, ad quod ordinatur, th. I. 21. 1 ad 3; vgl. ib. I. II. 99; 5 c; quod autem ad perfectionem alicuius requiritur, est debitum unicuique, cg. I. 93; quod debitum sive necessitas sumatur, ib. II. 29; videtur debitum et necessarium, pot. 3. 16 c; debitum quandam subiectionem et obligationem importat, ib. 10. 4 ad 8.
- Ex debito (th. I. II. 98. 4 ad 2; cg. II. 44; verit. 23. 6 ad 6) = schuldiger- oder pflichtmäßigerweise.
- Arten des debitum in diesem Sinne sind: 1. debitum amicabile sive amicitiae (th. II. II. 23. 3 ad 1; 78. 2 ad 2) = die Pflicht der Freundschaft. 2. d. amicitiae, → d. amicabile. 3. d. caritatis & d. iuris sive iustitiae (ib. 78. 2 ad 2; 188. 4 ad 4; cg. II. 28) = die Pflicht der Liebe und die der Gerechtigkeit. 4. d. causae finalis & d. causae formalis (pot. 3. 16 c) = das der Zweckursache und das der formalen Ursache Gebührende. 5. d. causae formalis, → d. causae finalis. 6. d. condicionale sive condicionatum sive condicionis (cg. II. 29) = das bedingt Notwendige. 7. d. condicionis, → d. condicionale. 8. d. congruitatis sive convenientiae sive per modum condecentiae sive secundum quandam decentiam & d. necessitatis sive secundum necessitatem (th. III. 64. 5 ad 3; cg. II. 28; 4 sent. 5. 2. 2. 1 ad 1) = das Sich-Gebührende der Angemessenheit oder Schicklichkeit und das der Notwendigkeit. 9. d. coniugii sive matrimonii (4 sent. 32. 1. 2. 1 ad 3 & 4 ob. 1) = die eheliche Pflicht. 10. d. convenientiae, → d. congruitatis. 11. d. essendi (pot. 3. 16 c) = die Notwendigkeit des Seins. 12. d. ex eo, quod ipse exhibet & d. propter necessitatem (th. II. II. 187. 4 c) = dasjenige, was jemand gebührt, weil er etwas gibt (sive sit aliquid temporale sive spirituale, ib.), und dasjenige, was ihm gebührt, weil er es notwendig hat. 13. d. ex merito proveniens & d. secundum condicionem naturae (ib. I. II. 111. 1 ad 2) = dasjenige, was jemand auf Grund eines Verdienstes, und dasjenige, was ihm gemäß der Beschaffenheit seiner Natur (vgl. d. secundum se) gebührt (puta si dicamus, debitum esse homini, quod habeat rationem et alia, quae ad humanam pertinent naturam, ib.). 14. d. ex ordine alicuius ad aliquem sive propter aliud & d. per se sive secundum se (ib. II. II. 44. 1 c; cg. II. 28; quodl. 5. 10. 19 c) = dasjenige, was einem Dinge zufolge seiner Hinordnung zu etwas Anderm oder wegen eines andern, und dasjenige, was ihm als solchem oder gemäß seiner selbst gebührt (vgl. d. secundum condicionem naturae) bzw. zu tun obliegt (per se quidem debitum est in unoquoque negotio id, quod est finis, quia habet rationem per se boni, propter aliud autem est debitum id, quod ordinatur ad finem; sicut medico per se debitum est ut sanet, propter aliud autem, ut medicinam det ad sanandum, th. II. II. 44. 1 c). 15. d. honestatis sive morale & d. legale (ib. I. II. 99. 5 c; II. II. 23. 3 ad 1; 77. 1 ob. 3; 80. 1 c; 102. 2 ad 2; 106. 4 ad 1; 107. 1 c; 109. 3 c; 117. 5 ad 1) = das gemäß der Schicklichkeit oder Sittlichkeit und das gemäß einem positiven Gesetze sein Sollende, m. a. W. die moralische und die gesetzliche Pflicht (debitum quidem legale est, ad quod reddendum aliquis lege adstringitur, . . . debitum autem morale est, quod aliquis debet ex honestate virtutis, ib. II. II. 80. 1 c); vgl. d. secundum regulam legis determinantis. 16. d. iuris, → d. caritatis. 17. d. iustitiae, ≈ . 18. d. legale, → d. honestatis. 19. d. matrimonii, → d. coniugii. 20. d. morale, → d. honestatis. 21. d. mortis (ib. III. 46. 11 ad 1) = die Notwendigkeit, zu sterben. 22. d. multitudinis & d. unius (ib. II. II. 152. 2 ad 1) = die Pflicht der Mehrheit oder Menge als solcher und die des Einzelnen. 23. d. necessitatis, → d. congruitatis. 24. d. oboedientiae (quodl. 2. 5. 9 c) = die Pflicht des Gehorsams. 25. d. per modum condecentiae, → d. congruitatis. 26. d. per se, → d. ex ordine alicuius ad aliquem. 27. d. poenae (th. I. II. 87. 6 c) = die Pflicht (zur Ableistung) der Strafe. 28. d. propter aliud, → d. ex ordine alicuius ad aliquem. 29. d. propter necessitatem, → d. ex eo, quod ipse exhibet. 30. d. secundum condicionem naturae, → d. ex merito proveniens. 31. d. secundum necessitatem, → d. congruitatis. 32. d. secundum quandam decentiam, ≈ . 33. d. secundum regulam legis determinantis & d. secundum regulam rationis (ib. 99. 5 c) = die Pflicht gemäß der Regel des bestimmenden Gesetzes und die gemäß der Regel der Vernunft, m. a. W. die gesetzliche und die moralische Pflicht; vgl. d. honestatis. 34. d. secundum regulam rationis, → d. secundum regulam legis determinantis. 35. d. secundum se, → d. ex ordine alicuius ad aliquem. 36. d. servitutis (4 sent. 32. 1. 2. 1 ad 3) = die aus der Knechtschaft entspringende Pflicht. 37. d. unius, → d. multitudinis.
b) eheliche Pflicht (= debitum coniugii sive matrimonii; vgl. sub a): uterque coniugum alteri debitum reddere tenetur, 4 sent. 32 div.; quantum ad redditionem debiti omnes conveniunt, quodl. 10. 5. 11 c.
a) Führung, Leitung: beneficium divinae protectionis et deductionis per desertum, th. I. II. 102. 4 ad 10.
b) Wegführung, Ableitung: paragogia id est derivatio vel deductio, puta (z. B.) cum aliquis occulte dirigit aquam alterius ad alium locum, 5 eth. 4 d.
c) Ableitung, Folgerung, Begründung: omnis autem deductio rationis ab aliquibus procedit, th. II. II. 49. 2 c; ponit deductionem rationis ipsius, 1 phys. 9 b.
- Als Arten der deductio gehören hierher: deductio circularis sive reflexa & d. directa (1 anal. 8 d; vgl. ib. b) = die im Kreise sich drehende oder rückwärts beugende und die geradeaus gehende Begründung, von denen die letztere etwas aus einem andern überhaupt und die erstere dasjenige, woraus etwas abgeleitet worden, aus diesem wieder ableitet.
d) Unterhaltung, die aristotelische διαγωγή (vgl. Aristoteles: Pol. VIII. 5, 1339. a. 25 sqq.): non sunt erudiendi in musica causa ludi nec deductionis, 8 pol. 2 c; vgl. ib. d-k.
fehlen könnend.
- Zu causa defectibilis → causa sub b.
mangelhafterweise, synonym mit deficienter (←), der Gegensatz zu indeficienter (← sub b) und perfecte (←): intellectus noster participans defective lumen intellectuale, verit. 8. 15 c.
fehlend, fehlerhaft, mangelhaft.
a) Fehlen, Mangeln, d. i. Nicht-vorhanden-Sein im allgemeinen Sinne des Wortes, synonym mit negatio (← sub b), der Gegensatz zu habitus (← sub b): si vero (defectus) accipiatur negative, sic quaelibet creatura invenitur deficiens, th. I. 12. 4 ad 2; non omnis defectus boni est malum, sed defectus boni, quod natum (←) est et debet haberi, ib. 48. 5 ad 1; vgl. 2 sent. 35. 1. 1 ad 1; defectus rationis (Vernunft) pertinet ad rationem (Wesen) speciei equi vel bovis, ib. I. II. 67. 3 c; defectus omnis secundum privationem aliquam est, cg. II. 25; opiniones antiquorum de defectu maris, 2 meteor. 4 c.
- Defectus animae (somno 5 h) = die Geistesabwesenheit.
b) Fehler, Mangel, d. i. Nicht-vorhanden-Sein dessen, was vorhanden sein sollte, synonym mit deficientia (← sub b) und privatio (← sub b), der Gegensatz zu excellentia (← sub c) und perfectio (← sub d): intellectus angeli non habet defectum, si defectus accipiatur privative, ut scilicet careat eo, quod habere debet, th. I. 12. 4 ad 2; vgl. 2 sent. 35. 1. 1 ad 1; th. I. 18. 1 c; II. II. 126. 1 c; cg. I. 3, 26, 28 & 30; 1 anal. 44 c; quae quidem est excellentia et defectus, 5 phys. 3 b; omnis autem impotentia et defectus est praeter naturam, 2 cael. 9 a; defectus incidit praeter intentionem agentis, 2 sent. 34. 1. 3 c; si quid in dictis philosophorum inveniatur contrarium fidei, hoc non est philosophiae, sed magis philosophiae abusus ex defectu rationis, trin. pr. 2. 3 c.
- Als Arten des defectus gehören hierher: 1. defectus actionis & d. virtutis (th. I. 49. 1 c & ad 3; I. II. 6. 3 c; cg. II. 25; III. 10) = der Mangel einer Tätigkeit und der einer Kraft. 2. d. activi principii sive agentis & d. recipientis (cg. III. 10; 1 sent. 20. 1. 2 ad 3) = der Mangel des tätigen Prinzips (vgl. d. causae) und der des Aufnehmenden d. i. desjenigen Dinges, welches die Wirkung des tätigen Prinzips in sich aufnimmt; vgl. d. ex parte accipientis. 3. d. agentis, → d. activi principii. 4. d. causae & d. effectus (th. I. 19. 3 ad 4; cg. II. 79) = der Mangel der Ursache (vgl. d. activi principii) und der der Wirkung. 5. d. communis & d. proprius (cg. IV. 52; comp. 1. 226) = der gemeinsame oder allgemeine und der besondere oder eigentümliche Mangel. 6. d. corporalis & d. spiritualis (cg. IV. 52; 3 sent. 15 div.; 4 sent. 2. 1. 1. 1 ad 2) = der körperliche und der geistige Mangel. 7. d. culpabilis sive culpae & d. poenalis sive poenae (cg. IV. 52; 3 sent. 3. 1. 2. 1 c; 15 div.; virt. 4. 4 ad 2; comp. 1. 226) = der Mangel infolge einer Schuld und der infolge einer Strafe. 8. d. culpae, → d. culpabilis. 9. d. effectus, → d. causae. 10. d. ex parte accipientis & d. ex parte dantis (1 sent. 20. 1. 2 ad 3) = der Mangel auf Seite des Empfangenden und der auf Seite des Gebenden; vgl. d. activi principii. 11. d. ex parte dantis, → d. ex parte accipientis. 12. d. naturae sive naturalis & d. voluntarius (cg. III. 10; 3 sent. 15. 1. 1 c; virt. 4. 4 ad 2) = der der Natur eines Dinges anhaftende oder der natürliche und der freiwillige oder mit freiem Willen sich zugezogene Mangel. 13. d. naturalis, → d. naturae. 14. d. poenalis, → d. culpabilis. 15. d. poenae, ≈ . 16. d. proprius, → d. communis. 17. d. puerilis & d. senilis (th. I. 99. 1 ad 4; 2 sent. 20. 2. 1 c) = der Mangel der Kindheit und der des Greisenalters. 18. d. recipientis, → d. activi principii. 19. d. senilis, → d. puerilis. 20. d. spiritualis, → d. corporalis. 21. d. virtutis, → d. actionis. 22. d. voluntarius, → d. naturae.
a) abfallen, abtrünnig werden, getrennt werden von etwas: res naturalis non deficit ab esse, th. I. 17. 3 c; et deficiunt a gloria, ib. 24. 2 a; vgl. ib. 3 c; 48. 2 c.
b) abfallen, ablassen, aufhören: quae sunt deficientia, th. I. 10. 1 ob. 1; etiam si quandoque deficerent, ib. 5 c; vgl. ib. 24. 3 c; 32. 1 ob. 1; vel etiam defecissent ab actione et passione, 2 gener. 10 g.
c) abfallen, abnehmen, hinschwinden, mangelhaft werden: quod numquam deficere possit, th. I. 48. 2 c; cum deficere quoddam corrumpi sit, cg. II. 25; deficere dicitur per respectum ad terminum a quo, 6 phys. 7 b.
d) abfallen gegenüber einem andern, hinter etwas zurückbleiben, mangelhaft sein, es fehlen lassen: deficit a ratione cognitionis, th. I. 12. 13 ad 3; utraque nomina deficiant a modo ipsius, ib. 13. 1 ad 2; vgl. ib. 2 c; 14. 6 c; 17. 1 a; 19. 6 c; 84. 3 ad 1; 87. 2 c; 89. 1 c; 91. 3 ad 1; minoratum in eo et deficiens esse non potest, cg. II. 15; est enim deficiens ab infinita Dei bonitate, ib. 45; habet bonitatem deficientem a bonitate hominis, 2 sent. 41. 1. 2 c; exempla sunt deficientia, unio. 1 c.
- Natura non deficit in necessariis, → natura. Natura non deficit nisi in paucioribus, ≈ .
e) fehlen, nicht vorhanden sein: deficit autem interdum patri terreno, th. I. 39. 8 c; deficiente aliquo sensu deficit scientia eorum, quae apprehenduntur secundum illum sensum, ib. 84. 3 c; videtur sibi aliquid deficere, 8 pol. 2 e.
f) hinter der Wahrheit zurückbleiben, fehlen, irren: in ponendo istas causas deficiebant, 1 met. 6 b; eorum uterque defecerit, ib. c.
abfallender-, fehlerhafter- oder mangelhafterweise, synonym mit defective (←), der Gegensatz zu indeficienter (← sub b), perfecte (←) und plenarie (th. I. 108. 5 c): licet remote et deficienter, ib. 6. 4 c; non secundum eandem rationem, sed deficienter, ib. 13. 5 c; deficienter recipiunt impressionem, ib. 17. 2 c; vgl. cg. II. 46 & 55; 1 sent. 2. 1. 3 c; 2 sent. 15. 1. 2 ad 4; 3 sent. 26. 1. 2 c; pot. 7. 4 ad 5.
a) Ablassen, Aufhören, der Gegensatz zu indeficientia (←): secundum solam deficientiam a primo moto, 2 cael. 15 b.
b) Abfallen, Ablassen, Mangel, synonym mit defectus (← sub b): sine aliqua deficientia, nom. 10. 2.
a) abgrenzen, begrenzen, umgrenzen im allgemeinen Sinne dieser Wörter: angelus diffiniri vel determinari non potest ad locum aliquem, 1 sent. 37. 3. 1 c; vgl. ib. 4. 2 c; non potest loco illo definiri, 4 sent. 10. 1. 3. 2 c.
b) abgrenzen, begrenzen, umgrenzen im logischen Sinne dieser Wörter, d. i. dasjenige sich vorstellen oder angeben, was die Wesenheit eines Dinges ausmacht: unumquodque praecipue denominatur et definitur secundum id, quod convenit ei primo et per se, non autem secundum id, quod convenit ei per aliud, th. III. 60. 4 ad 1; vgl. 2 anim. 9 k; tunc pulcherrime unumquodque diffinitur, quando per diffinitionem manifestatur natura rei et demonstrantur omnes proprietates consequentes et solvuntur omnes dubietates incidentes, 1 sent. 37. 3. 3 c; secundum quod aliqua habent esse, possunt diffiniri, 2 sent. 35. 1. 2 ad 1; alius est modus, quo definiuntur accidentia, et alius, quo definiuntur substantiae, pot. 8. 4 ad 5; tunc enim diffinitur optime, quid est res, quando non solum cognoscimus substantiam et naturam ipsius rei, sed etiam passiones et accidentia eius, 1 anim. 9 e; vgl. ib. 1 f & 11 h; differt ad definiendum, quod sic vel aliter partes definitionis ordinentur, 2 anal. 14 d; non oportet definire per metaphoras, ib. 16 f; substantiam, quae scilicet habet aliquid universalius, quod de ipsa praedicetur, et quae potest de alio inferiori praedicari, contingit definire, 1 anal. 34 d; accidens non definitur, nisi quatenus significatur per modum substantiae per aliquod nomen, 2 anal. 2 f; vgl. definitio accidentis unter definitio sub b.
- Als Arten des definire gehören hierher: 1. definire absolute & d. cum dependentia ad subiectum (1 anal. 2 a) = etwas an und für sich und etwas mit Angabe dessen, wovon es abhängig ist, definieren (cum subiectum definiatur absolute, quia in definitione eius non ponitur aliquid, quod sit extra essentiam ipsius, passio autem definitur cum dependentia ad subiectum, quod in eius definitione ponitur, ib.). 2. d. cum dependentia ad subiectum, → d. absolute. 3. d. in abstracto & d. in concreto (1 anal. 10 a; sensu 6 e) = etwas im Allgemeinen und etwas so genommen, wie es in Wirklichkeit existiert, definieren (si accidens definitur in abstracto, subiectum ponitur loco differentiae, . . . sicut cum dicitur, simitas est curvitas nasi; cum autem accidens definitur in concreto, e converso subiectum ponitur loco generis, sicut cum dicitur, simus est nasus curvus, sensu 6 e); vgl. definitio accidentis unter definitio sub b. 4. d. in concreto, → d. in abstracto. 5. d. per posterius & d. principaliter (2 anal. 2 f & 6 f) = im Sinne des Spätern und im Sinne des Hauptsächlichen oder des Frühern etwas definieren (substantia principaliter definitur, accidens vero per posterius, ib. 2 f). 6. d. principaliter, → d. per posterius.
- Complexa non definiuntur, → complexus. Cuicumque convenit definitio, convenit et definitum, → definitio sub b. Definitio convertitur sive debet converti cum definito, ≈ . Definitio et definitum sunt idem, ≈ . Multiplicata definitione multiplicatur et definitum, ≈ . Remota definitione aufertur definitum, ≈ .
c) bestimmen, anordnen: ex parte Dei, qui Christum definivit pati, th. III. 46. 1 c.
a) Abgrenzung, Begrenzung, Umgrenzung im allgemeinen Sinne dieser Wörter: omnis diffinitio id est determinatio uniuscuiusque, nom. 5. 1.
b) Abgrenzung, Begrenzung, Umgrenzung im logischen Sinne dieser Wörter, d. i. Vorstellung oder Angabe dessen, was die Wesenheit eines Dinges ausmacht, begriffliche Wesenheit, Begriff, synonym mit ratio (← sub i & k) und terminus (← sub d): qua quidem informatus (sc. intellectus) format secundo vel definitionem vel divisionem vel compositionem, quae per vocem significatur, th. I. 85. 2 ad 3; in operibus rationis est considerare ipsum actum rationis, qui est intelligere et ratiocinari, et aliquid per huiusmodi actum constitutum, quod quidem in speculativa ratione primo quidem est definitio, secundo enuntiatio, tertio vero syllogismus vel argumentatio, ib. I. II. 90. 1 ad 2; in rebus, quarum diffinitiones cognoscimus, cg. I. 14; formae et diffinitiones rerum, ib. 54; appellat ibi rationem definitionem, verit. 3. 2 ad 4; quicumque assignat diffinitionem seu naturam rei, 1 anim. 9 e; esse diffinitionem id est substantiam (Wesenheit) animae, ib. 11 h; definitio indicat rei quidditatem et essentiam (die Übersetzung der aristotelischen Worte: ὁρισμὸς μὲν γὰρ τοῦ τί ἐστι καὶ οὐσίας, Anal. post. II. 3, 90. b. 30-31), th. II. II. 4. 1 c; definitio significat quid est res, cg. I. 21; definitio significat formam et essentiam rei, 1 anal. 10 a; definitio est oratio significans quod quid est (→ quis sub a), 2 anal. 2 a; definitio est notificatio substantiae (Wesenheit), ib. f; definitio est manifestativa eius, quod quid est et substantiae id est essentiae cuiuslibet rei, ib. i; definitio sit ratio significativa ipsius quod quid est, ib. 8 b; in genere convertibilium (← sub a) illud, quod significat quod quid est, speciali nomine definitio vocatur, th. II. II. 9. 2 c; species autem rei est, quam signat diffinitio, quae est signum quidditatis rei, cg. II. 93; definitio est oratio significans quid est esse, definitio enim quidditatem rei significat, 1 sent. 33. 1. 1 ad 1; definitio enim oratio quaedam est, et tamen, si ad rationem hominis id est definitionem non addatur aut est, quod est verbum, aut erat aut fuit, quae sunt casus verbi, aut aliquid huiusmodi id est aliquod aliud verbum seu casus verbi, nondum est oratio enuntiativa, 1 perih. 8 b; definitio, quae positio dicitur. Ponitur enim ab arithmetico definitio unitatis tamquam quoddam principium . . . Sed tamen definitio non dicitur suppositio; illud enim proprie supponitur, quod verum vel falsum significat, 1 anal. 5 f; vgl. 1 perih. 1 a; 1 anal. 19 c & e; diffinitio significans quod quid est res dicitur terminus; est enim terminus cognitionis. Incipit enim cognitio rei ab aliquibus signis exterioribus, quibus pervenitur ad cognoscendum rei diffinitionem. Quo cum perventum fuerit, habetur perfecta cognitio de re. Vel dicitur terminus cognitionis, quia infra ipsam continentur ea, per quae scitur res, 5 met. 19 b; vgl. cg. III. 49; pot. 8. 2 ob. 11; 1 perih. 4 a; 2 anal. 1 a & 2 b; 4 phys. 5 b; omnis diffinitio est quaedam ratio id est quaedam compositio nominum per rationem ordinata; unum enim nomen non potest esse diffinitio, quia definitio oportet quod distincte notificet principia rerum, quae concurrunt ad essentiam rei constituendam. Alias autem diffinitio non sufficienter manifestaret essentiam rei. Et propter hoc dicit in I. Physicorum (1, 184. b. 11 sq.), quod diffinitio dividit diffinitum in singularia id est exprimit distincte singula principia diffiniti. Hoc autem non potest fieri nisi per plures dictiones. Unde una dictio non potest esse diffinitio, sed potest esse manifestativa eo modo, quo nomen minus notum manifestatur per magis notum, 7 met. 9 a; vgl. ib. 15 b; definitio significat unum aliquid, unde ea, quae ponuntur in definitione, ad significandum unitatem debent poni absque copula, 2 anal. 5 g; vgl. 7 met. 4 c & 12 a-k; definitio enim notificat essentiam rei, quae non potest sciri, nisi sciantur principia, 1 anim. 1 d; in definitione oportet non solum cognoscere principia essentialia, sed etiam accidentalia, ib. f; definitio est ex prioribus et notioribus (die Übersetzung der aristotelischen Stelle: ὁ διὰ προτέρων καὶ γνωριμωτέρων βέλτιον ὥρισται, Top. IV. 4, 141. a. 33), th. I. 85. 8 ob. 2; vgl. 2 anal. 3 a; 1 phys. 6 g; definitio est ex genere et differentia (die Übersetzung der aristotelischen Worte: ὁ ὁρισμὸς ἐκ γένους καὶ διαφορῶν ἐστιν, Top. I. 8, 103. b. 15-16), th. I. 3. 5 c; vgl. cg. I. 25; 1 perih. 12 f; 1 anal. 27 d; 7 met. 12 e; in diffinitione superioris non debet poni inferius, 2 sent. 35. 1. 2 ob. 3; via ad inveniendum definitiones convenientissima est per divisiones, 3 phys. 1 c; vgl. 2 anal. 14 a & 15 f; 7 met. 12 e; 2 eth. 5 a; si diffinitio de re aliqua daretur, quae complete comprehenderet omnia principia rei, non esset unius rei nisi una diffinitio. Sed quia in quibusdam diffinitionibus ponuntur quaedam principia sine aliis, ideo contingit variari diffinitiones de una et eadem re, 3 sent. 23. 2. 1 ad 8; vgl. 1 anal. 16 c; omnis diffinitio aut est conclusio demonstrationis, . . . aut est demonstrationis principium, 2 anim. 1 b; vgl. ib. 2 f; th. I. 3. 5 c; 2 sent. 9. 1. 1 ad 1; 4 sent. 3. 1. 1. 1 c; 1 anal. 16 c & 26 b; 2 anal. 1 g & 8 b-g; 1 phys. 1 a; definitio est praedicatum essentiale, 1 anal. 31 k; dupliciter diffinitio potest considerari, vel secundum id, quod significatur per diffinitionem, vel secundum intentionem (Absicht, Zweck) diffinitionis, 1 sent. 25. 1. 1 ad 2; definitio non est corruptibilium, sed sempiternorum, 1 anal. 16 c; definitio est solum eorum contentiva sive significativa, quae praedicantur affirmative et universaliter, 2 anal. 2 c; definitio autem in rebus naturalibus non significat formam tantum, sed formam et materiam, th. I. 75. 4 c; vgl. ib. 29. 2 ad 3; cg. IV. 81; pot. 9. 1 ob. 7; quodl. 2. 2. 4 c: in diffinitione formarum ponuntur propriae materiae loco differentiae, sicut cum dicitur, quod anima est actus corporis physici organici, pot. 6. 2 ad 9; vgl. qu. anim. 1 ad 15; 2 anim. 1 b; diffinitio et quod quid erat esse (→ quis sub a) primo et simpliciter est substantiarum, non tamen solum substantiarum, cum et accidentia aliquo modo habeant diffinitionem et quod quid erat esse, non tamen primum, 7 met. 4 c; oportet autem, quod proprium subiectum ponatur in definitione accidentis, quandoque quidem in obliquo, ut cum dicimus, quod simitas est curvitas nasi, quandoque vero in recto, ut cum dicimus quod simus est nasus curvus, 1 anal. 10 a; vgl. unten definitio accidentis.
- Zu idem definitione → idem; zu pars d. → pars sub a; zu primum secundum d. → primus; zu prius d. sive secundum d. → prior sub a; zu unitas d. → unitas; zu via d. → via sub c.
- Als Arten der definitio gehören hierher: 1. definitio absoluta (2 sent. 35. 1. 2 ad 1) = die beziehungslose d. i. auf etwas Anders keine Rücksicht nehmende Definition. 2. d. accidentis & d. substantiae (th. I. II. 53. 2 ad 3; III. 77. 1 ad 2; cg. III. 97; pot. 8. 4 ad 5; verit. 3. 7 ad 2; 1 perih. 4 a; 1 anal. 10 a; 1 phys. 6 g; 2 anim. 1 b & 2 b; sensu 6 e; 7 met. 4 a-c) = die Definition des Akzidenz und die der Substanz (in diffinitione substantiae nihil ponitur, quod sit extra substantiam diffiniti, diffinitur enim unaquaeque substantia per sua principia materialia vel formalia. In diffinitione autem accidentis ponitur aliquid, quod est extra essentiam diffiniti, scilicet subiectum, 2 anim. 1 b). 3. d. circularis (1 phys. 6 g) = die im Kreise sich drehende Definition, so genannt, weil man in ihr etwas aus einem andern erklärt, was vorher aus Ersterm erklärt wurde. 4. d. competens sive congrua sive sufficiens & d. incompetens sive incongrua sive insufficiens (th. II. II. 4. 1 t & ob. 1; 1 anim. 11 f-h & 2 f; 7 met. 2 c) = die zutreffende oder passende oder genügende und die unzutreffende oder unpassende oder ungenügende Definition. 5. d. completa sive perfecta & d. incompleta sive imperfecta (1 anal. 16 c; 1 phys. 1 a; 4 phys. 5 b; 1 anim. 2 f; ente 7 a) = die vollkommene und die unvollkommene Definition. 6. d. congrua, → d. competens. 7. d. dialectica sive logica & d. realis (1 anim. 1 f & 2 f; 7 met. 2 c; quodl. 9. 2. 4 ad 3) = die logische und die sachliche Definition (aliquando enim datur aliqua diffinitio, in qua nihil est ex parte corporis, sicut quod ira est appetitus vindictae, . . . [et haec] est dialectica, 1 anim. 2 f; si quis ergo assignet diffinitionem, per quam non deveniatur in cognitionem accidentium rei diffinitae, illa diffinitio non est realis, sed remota et dialectica; sed illa diffinitio, per quam devenitur in cognitionem accidentium, est realis et ex propriis et essentialibus rei, ib. 1 f). 8. d. falsa, d. large sumpta & d. vera (th. I. 17. 3 c; 85. 6 c; 2 sent. 25 exp.; 7 met. 12 e) = die falsche, die uneigentliche und die wahre oder eigentliche Definition (istae enim sunt diffinitiones verae, in quibus non est aliud, quam primum genus et differentiae, 7 met. 12 e. 9. d. formalis & d. materialis (trin. 1. 2. 2 c; 4 sent. 3. 1. 1. 1 c; 1 anal. 4 i; 3 phys. 4 a; 1 cael. 2 a; 1 anim. 2 f; 2 anim. 1 b) = die formale oder mit Bezug auf die Form und die materiale oder mit Bezug auf die Materie eines Dinges gegebene Definition (diffinitio quandoque materialis dicitur, quae comprehendit tantum materiam rei, formalis autem, quae comprehendit formam; sicut ira est accensio sanguinis circa cor dicitur materialis diffinitio et ira est appetitus in vindictam dicitur formalis. Quandoque autem materialis comprehendit formam et materiam, sed formalis causam efficientem; sicut haec dicitur materialis: tonitruum est continuus sonus in nubibus, haec autem formalis: tonitruum est exstinctio ignis in nube. Quandoque autem diffinitio materialis comprehendit materiam et formam et efficientem, formalis autem finem; sicut domus est coopertorium factum ex lapidibus et lignis per talem modum et talem artem est diffinitio materialis respectu huius: domus est cooperimentum prohibens nos a frigoribus et caumatibus, et hoc praecipue accidit in instrumentis, quia in eis quasi tota ratio speciei a fine sumitur, 4 sent. 3. 1. 1. 1 c). 10. d. imperfecta, → d. completa. 11. d. incompetens, → d. competens. 12. d. incompleta, → d. completa. 13. d. incongrua, → d. competens. 14. d. insufficiens, ≈ . 15. d. large sumpta, → d. falsa. 16. d. logica, → d. dialectica. 17. d. materialis, → d. formalis. 18. d. mathematica & d. naturalis sive physica (1 anim. 2 f; ente 2 d) = die mathematische und die naturwissenschaftliche Definition oder die Definition des Mathematikers und die des Naturforschers (illa autem, quae est circa materiam, ignorat autem formam, nullius est, nisi naturalis; nullus enim habet considerare materiam, nisi naturalis. Nihilominus tamen illa, quae ex utrisque est, scilicet ex materia et forma, est magis naturalis, 1 anim. 2 f). 19. d. naturalis, → d. mathematica. 20. d. perfecta, → d. completa. 21. d. physica, → d. mathematica. 22. d. quae est per causam finalem & d. quae est per causam materialem (1 anal. 4 a & 16 c; 2 anal. 8 a & c) = die von dem Zwecke eines Dinges und die von seiner Materie hergenommene Definition desselben. 23. d. quae est per causam materialem, → d. quae est per causam finalem. 24. d. realis, → d. dialectica. 25. d. remota (1 anim. 1 f) = die entfernte oder dem Wesen einer Sache fern gelegene Definition (per quam non deveniatur in cognitionem accidentium rei, ib.). 26. d. secundum viam compositionis data & d. secundum viam resolutionis data (3 phys. 1 b) = die nach synthetischer und die nach analytischer Methode gegebene Definition. 27. d. secundum viam resolutionis data, → d. secundum viam compositionis data. 28. d. substantiae, → d. accidentis. 29. d. sufficiens, → d. competens. 30. d. universalis (7 met. 2 c) = die allgemeine oder allgemein gehaltene Definition (huiusmodi definitione . . . tangitur aliqua communis condicio rei, ib.; vgl. 1 eth. 11 a). 31. d. vera, → d. falsa.
- Cuicumque convenit definitio, convenit et definitum (2 sent. 27. 1. 2 ob. 8) = wem immer eine Definition zukommt, dem kommt auch der durch sie definierte Begriff und die dem letztern entsprechende Sache zu. Definitio convertitur cum definito (th. III. 60. 2 a), oder: Definitio debet converti cum definito (2 sent. 35. 1. 2 ob. 2; 4 sent. 3. 1. 1. 1 ob. 3; pot. 9. 2 ob. 12) = die Definition muss mit dem Definierten konvertibel sein, d. h. das Prädikat eines Satzes, welches die Definition eines Dinges bildet, und das Subjekt des Satzes, welches das zu Definierende enthält, müssen, wenn die Definition richtig sein soll, miteinander vertauscht werden können, so dass man z. B. ebenso gut sagen kann: homo est animal rationale als umgekehrt: animal rationale est homo. Definitio dividit definitum in singularia (7 met. 9 a; 1 phys. 1 d), die Übersetzung der aristotelischen Stelle: ὁ δὲ ὁρισμὸς αὐτοῦ διαιρεῖ εἰς τὰ καθ᾽ ἕκαστα (Phys. I. 1, 184. b. 11-12) = die Definition zerlegt das Definierte in die einzelnen Wesensbestandteile. Definitio et definitum sunt idem (1 sent. 25. 1. 1 ad 2), oder: Definitio est idem rei (7 met. 9 a) = die Definition oder das durch die Definition Ausgedrückte ist mit dem Definierten oder der definierten Sache ein und dasselbe. Multiplicata definitione multiplicatur et definitum (th. I. 108. 2 ob. 1) = wird die Definition um ein Merkmal vermehrt, so auch das definierte Ding um ein Seinsmoment, so dass sich infolge dessen seine Wesenheit ändert (formae et diffinitiones rerum, quae eas signant, sunt similes numeris. Nam in numeris una unitate addita vel subtracta species numeri variatur, ut patet in binario et ternario. Similiter autem est in diffinitionibus. Nam una differentia addita vel subtracta variat speciem; substantia enim sensibilis absque rationali et irrationali addito specie differt, cg. I. 54; vgl. ib. III. 97; IV. 33; spir. 1 ad 9; 8 phys. 3 l; 5 met. 19 b). Particularium non est scientia nec definitio, → particularis. Ratio, quam significat nomen, est definitio (th. I. 13. 1 c & 6 c; cg. I. 12; 1 sent. 2. 1. 3 c; 25. 1. 1 ad 2; 1 anal. 4 c; 4 met. 16 i), die Übersetzung der aristotelischen Stelle: ὁ γὰρ λόγος οὗ τὸ ὄνομα σημεῖον ὁρισμὸς ἔσται, Metaph. III. 7, 1012. a. 23-24) = diejenige intellektuelle Vorstellung eines Dinges, deren sprachliches Zeichen ein Name und kein Satz (vgl. th. I. II. 90. 1 ad 2; pot. 9. 5 c) ist, ist die Definition desselben; vgl. conceptio sub c. Remota definitione aufertur definitum (th. I. 97. 1 ob. 1) = wird eine Definition durch Weglassung eines Merkmals derselben beseitigt, so auch das durch sie Definierte; vgl. oben: Multiplicata definitione multiplicatur et definitum.
c) Bestimmung, Anordnung: ratione electionis et definitionis cuiusdam, th. I. 23. 7 c; cuius definitionem circa passionem Christi praenuntiatam, ib. III. 46. 1 c.
a) nach Weise oder im Sinne der Abgrenzung, der Begrenzung, der Umgrenzung, der Einfriedigung, bei welcher die Teile des Eingeschlossenen denen seiner Umgrenzung nicht entsprechen und deshalb von letztern auch nicht gemessen werden können, das Gegenteil von circumscriptive (←): sed definitive, quia ita est in uno loco, quod non in alio, th. I. 52. 2 c; esse enim in aliquo definitive vel circumscriptive est pars eius, quod est esse in loco, ib. III. 76. 5 ob. 1; vgl. ib. ad 1.
- Zu esse in loco definitive → locus sub b.
b) nach Weise oder im Sinne einer Definition; vgl. definitio sub b.
a) abgrenzend, abschließend, endgültig.
b) definierend, d. i. das Wesen eines Dinges vorstellend oder angebend; vgl. definitio sub b.
- Zu ratio definitiva → ratio sub h.
formlos, synonym mit informis (←) .
- Zu actus deformis → actus sub a.
a) Formlosigkeit, synonym mit difformitas und informitas (← sub a).
- Eine hierher gehörige Art der deformitas ist deformitas actus (th. II. II. 6. 2 ad 2) = die Formlosigkeit eines Aktes d. i. der Mangel eines sich gebührenden Verhältnisses in den Umständen einer Tätigkeit; vgl. actus deformis unter actus sub a.
b) Unförmigkeit, Abscheulichkeit, Hässlichkeit, ebenfalls synonym mit informitas (← sub b): deformitas non solum importat (bedeutet) privationem debitae formae, sed etiam contrariam dispositionem, th. II. II. 6. 2 ad 2; nulla deformitas, nullus defectus, cg. IV. 86; in corpore humano potest esse deformitas dupliciter, 4 sent. 44. 3. 1. 1 c.
- Als Arten der deformitas gehören hierher: 1. deformitas culpae (th. I. 8. 1 ad 4; 19. 9 c) = die Hässlichkeit der Schuld. 2. d. gulae (ib. I. II. 82. 2 ad 1) = die Hässlichkeit der Gaumenlust. 3. d. immoderatae concupiscentiae (ib. I. 98. 2 c) = die Hässlichkeit der unmäßigen Begierde. 4. d. imprudentiae (ib. II. II. 53. 1 ad 1) = die Hässlichkeit der Unklugheit. 5. d. inoboedientiae (ib. I. II. 82. 2 ad 1) = die Hässlichkeit des Ungehorsams. 6. d. peccati (ib. 73. 7 c) = die Hässlichkeit der Sünde. 7. d. superbiae (ib. 82. 2 ad 1) = die Hässlichkeit des Stolzes.
gottähnlich: secundum hoc lumen efficiuntur deiformes id est Deo similes, th. I. 12. 5 c; vgl. ib. ad 3.
Gottähnlichkeit: intellectum in quadam deiformitate constituit, th. I. 12. 6 c; sanctitas et deiformitas est in angelis, ib. 108. 4 ob. 1.
a) Gottheit im abstrakten Sinne des Wortes: essentia vel natura Dei, quae est Deitas, th. I. 3. 3 ob. 1; sunt tria supposita Deitatis, ib. 31. 1 ad 5; Deus significatur ut habens Deitatem, ib. 39. 3 ob. 1; Deitas, inquantum est una in pluribus suppositis, habet quandam convenientiam cum forma nominis collectivi, ib. 5 ad 6; vgl. 1 sent. 29 exp.
b) Gottheit im konkreten Sinne des Wortes d. i. Gott: Deitas dicitur esse omnium effective, th. I. 3. 8 ad 1; nomina imponuntur quidem a processibus Deitatis, ib. 13. 2 ad 2; cum dicit, idolum est Deus, non signat veram Deitatem, ib. 10 a.
ergötzlich, ergötzend, Genuss bereitend, omnia delectabilia pertinent ad unam speciem virtutis, th. I. II. 60. 5 ob. 3; operationes enim consuetae et quae sunt secundum habitum, magis sunt delectabiles, 8 pol. 2 e: ad occursum alicuius delectabilis, puta (z. B.) cibi vel mulieris, cg. III. 85.
- Zu amicitia delectabilis → amicitia sub a; zu bonum d. → bonus sub c; zu sentire aliquid d. → sentire sub a.
- Arten des delectabile (= das Ergötzende oder Genussbereitende) sind: 1. delectabile carnis (cg. III. 109) = das Ergötzende für das Fleisch oder das fleischlich Ergötzende. 2. d. ciborum sive in cibis & d. venereorum sive venereum (th. I. II. 60. 5 a & c; 64. 1 ob. 3; 2 sent. 25. 1. 1 ad 5; 44. 2. 1 ad 3) = das Ergötzende vonseiten der Speisen oder das im Essen und Trinken gelegene und das geschlechtlich Ergötzende. 3. d. in cibis, → d. ciborum. 4. d. innaturale sive non secundum naturam & d. secundum naturam (7 met. 5 a-f) = das unnatürliche oder nicht naturgemäße und das naturgemäß Ergötzende. 5. d. memoratum (th. I. II. 32. 4 ob. 2) = das in die Erinnerung kommende Ergötzende. 6. d. non secundum naturam, → d. innaturale. 7. d. secundum naturam, ≈ . 8. d. secundum sensum sive sensus (ib. I. 48. 1 ad 2; 59. 4 ad 3; cg. I. 92; III. 9 & 10) = das den Sinn oder das sinnlich Ergötzende. 9. d. secundum tactum (2 sent. 44. 2. 1 ad 3) = das den Tastsinn Ergötzende. 10. d. sensus, → d. secundum sensum. 11. d. venereorum sive venereum, → d. ciborum.
Ergötzung, Genuss, Freude im weitern und engern Sinne dieser Wörter, synonym mit gaudium und laetitia (←), der Gegensatz zu dolor (←) und tristitia (← sub a): delectatio ex dilatatione (cordis) nomen accepit, ut laetitia nominetur, th. I. II. 33. 1 a; vgl. ib. c & 31. 3 ad 3; 4 sent. 49. 3. 1. 4 c; delectatio, quae nihil est aliud, quam quietatio appetitus in bono, th. I. II. 2. 6 ad 1; vgl. cg. III. 26; in delectatione duo sunt, scilicet perceptio convenientis, quae pertinet ad apprehensivam potentiam, et complacentia eius, quod offertur ut conveniens, et hoc pertinet ad appetitivam potentiam, in qua ratio (Wesen) delectationis completur, th. I. II. 11. 1 ad 3; licet enim delectatio sit quies quaedam appetitus, considerata praesentia boni delectantis, quod appetitui satisfacit, tamen adhuc remanet immutatio appetitus ab appetibili, ratione cuius delectatio motus quidam est, ib. 31. 1 ad 2; ad delectationem duo requiruntur, scilicet consecutio boni convenientis et cognitio huiusmodi adeptionis. Utrumque autem horum in quadam operatione consistit . . . unde oportet, quod omnis delectatio aliquam operationem consequatur, ib. 32. 1 c; vgl. 4 sent. 49. 3. 2 c; 7 phys. 6 d; obiectum delectationis est bonum apparens conveniens coniunctum (→ bonus sub c), th. I. II. 43. 1 c; vgl. ib. 32. 3 c. duplex est delectatio, una quidem de obiecto actus, alia vero de ipso actu, virt. 4. 1 ad 14; vgl. verit. 15. 4 c; delectatio est quaedam operationis perfectio, . . . perficit enim operationem, sicut pulchritudo iuventutem, cg. I. 90; vgl. ib. III. 26; 2 sent. 38. 1. 2 c; 10 eth. 6 c-g; delectatio est quaedam superfloritio naturae, 4 sent. 49. 3. 1. 1 c; duplex est delectatio. Una, quae praecedit assecutionem finis, et haec est ordinabilis in aliud; potest enim ordinari ad perfectam operationem, inquantum videlicet illa, in quibus delectamur, attentius agimus. Alia delectatio est, quae consequitur assecutionem finis, et illa efficitur per operationem, quae fini coniungit, ib. 1. 2. 2 ad 3; delectatio, quae est in appetitu sensitivo, quaedam passio est, non autem delectatio, quae est in intellectivo, nisi passione large accepta, ib. 3. 1. 1 c; vgl. 3 sent. 27. 1. 2 ad 3; th. I. II. 31. 1 c & 6 c; delectationi autem opponitur dolor, secundum quod delectatio est in sensu exteriori et praecipue in tactu, sed secundum quod est interius, non habet aliud oppositum, quam tristitiam, 4 sent. 49. 3. 1. 4 ad 3; vgl. ib. 3. 1 ad 3.
- Über den Unterschied zwischen delectatio & gaudium → gaudium.
- Zu magnitudo delectationis → magnitudo sub c.
- Arten der delectatio im allgemeinern Sinne des Wortes sind: 1. delectatio actualis sive secundum actum, d. memoriae sive per memoriam & d. spei sive per spem (2 sent. 32. 1. 3 ad 1; 7 phys. 6 d) = die in einer Tätigkeit (der Sinne) bestehende, die durch die Erinnerung und die durch die Hoffnung zustande kommende Ergötzung oder der Genuss einer gegenwärtigen, der einer vergangenen und der einer zukünftigen Sache. 2. d. aliena sive extranea & d. propria sive concomitans (th. I. II. 4. 1 ad 3; 33. 3 c & 4 c; 34. 1 c; 4 sent. 49. 3. 4. 1 ad 2 & 3 ad 4; 7 eth. 12 f; 10 eth. 7 c) = die einem Habitus oder einer Tätigkeit fremde oder äußerliche und die ihnen eigene oder sie begleitende Ergötzung. 3. d. animalis sive innaturalis sive non naturalis & d. naturalis sive connaturalis (th. I. II. 31. 3 c & ad 1; 6 ad 1 & 7 c; 72. 2 c; II. II. 118. 6 ad 1; 123. 8 c; mal. 14. 1 c; 3 eth. 19 d) = die sensitive oder nichtnatürliche und die natürliche Ergötzung (duplex est delectatio. Una quidem animalis, quae consummatur in sola apprehensione alicuius rei ad votum habitae; et haec etiam potest dici delectatio spiritualis, sicut cum aliquis delectatur in laude humana vel in aliquo huiusmodi. Alia vero delectatio est corporalis sive naturalis, quae in ipso tactu corporali perficitur, quae potest etiam dici delectatio carnalis, th. I. II. 72. 2 c). 4. d. apparenter & d. vere sive vera (7 eth. 12 b & c) = die scheinbare oder vermeintliche und die wahre oder wirkliche Ergötzung. 5. d. appetitus intellectivi sive d. secundum intellectum sive intellectus sive intellectualis sive intelligibilis & d. appetitus sensibilis sive sensitivi sive d. sensus sive secundum sensum sive sensibilis sive sensitiva (th. I. II. 2. 6 ad 2; 4. 1 ad 3; 11. 1 ob. 3; 30. 1 c; 31. 4 c & ad 1; 5 c & 6 c; 32. 7 ad 2; cg. I. 72; III. 26, 33 & 48; 2 sent. 33. 2. 1 ad 4; 3 sent. 15. 2. 2. 2 ad 3, 3. 1 c, 2 ob. 3 & ad 3; 4 sent. 49. 3. 1. 1 ad 2 & 2 ad 2) = die Ergötzung des übersinnlichen und die des sinnlichen Teils der Seele oder die übersinnliche und die sinnliche Ergötzung (delectatio intellectus dicitur dupliciter. Uno modo ita, quod sit intellectus quantum ad subiectum et quantum ad obiectum, et haec est illa delectatio, qua intellectus delectatur in hoc, quod intelligit . . . Alio modo delectatio intellectus dicitur quantum ad subiectum, sed non quantum ad obiectum, quia non delectatur per hoc, quod intelligit, sed de aliquo delectabili apprehenso, quando scilicet intellectiva pars delectatur de aliquo, quod in ipsis rebus accidit consonum voluntati, 3 sent. 15. 2. 3. 2 ad 3). 6. d. appetitus sensibilis sive sensitivi, → d. appetitus intellectivi. 7. d. bestialis sive brutorum & d. humana (th. II. II. 159. 2 c; 180. 7 c; cg. IV. 83; 3 eth. 19 m; 7 eth. 4 c & 5 a) = die tierische oder viehische und die menschliche Ergötzung. 8. d. bona sive eligibilis sive laudabilis & d. mala sive prava sive perversa sive inhonesta sive probrosa sive turpis (th. I. II. 34. 1 c; II. II. 35. 1 c; 4 sent. 49. 3. 3. 3 ad 2, 4. 2 c & ad 3 & 3 c; 7 eth. 11 e & m & 12 b; 10 eth. 1 a 4 f) = die gute oder wählenswerte oder lobenswerte und die böse oder schlechte oder unehrenhafte oder schändliche Ergötzung. 9. d. brutorum, → d. bestialis. 10. d. carnalis sive carnis sive corporalis & d. spiritualis (th. I. 13. 10 ob. 2; 63. 2 ad 1; I. II. 2. 6 c; 31. 5 ob. 1 & c; 33. 2 c; 48. 1 c; 72. 2 c; II. II. 45. 2 ob. 2; 52. 4 ob. 3; 118. 6 c & ad 1; 123. 8 c; 180. 7 c; cg. I. 92; III. 27; IV. 54; 4 sent. 49. 3. 4. 1 ad 2 & 5. 1 c; Hebr. 13. 1; 3 eth. 19 d-m) = die fleischliche oder körperliche und die geistartige oder geistige Ergötzung; vgl. d. animalis. 11. d. carnis, → d. carnalis. 12. d. concomitans, → d. aliena. 13. d. connaturalis, → d. animalis. 14. d. contemplationis (th. I. II. 35. 5 c) = die Ergötzung der Beschauung oder die durch die Beschauung eines Gegenstandes bereitete Ergötzung. 15. d. corporalis, → d. carnalis. 16. d. diuturna sive morosa (ib. 31. 2 ad 2; 74. 6 c; 88. 5 ad 2; 2 sent. 24. 3. 4 ob. 3, c & ad 2; mal. 7. 4 ad 2; verit. 15. 4 c) = die andauernde Ergötzung (non dicitur diuturna delectatio propter moram temporis, sed ex consensu rationis deliberatae, 2 sent. 24. 3. 4 ad 2). 17. d. elegibilis, → d. bona. 18. d. exterior sive exterioris actus & d. interior (th. I. II. 74. 7 ob. 3; verit. 15. 4 c) = die äußere und die innere Ergötzung, m. a. W. die durch einen äußern Akt und die durch das Denken an letztern bereitete Ergötzung. 19. d. exterioris actus, → d. exterior. 20. d. extranea, → d. aliena. 21. d. humana, → d. bestialis. 22. d. immixta sive simplex & d. mixta (10 eth. 3 c) = die ungemischte oder einfache und die gemischte Ergötzung. 23. d. immoderata sive inordinata (th. I. II. 34. 1 c & ad 2; 2 sent. 31. 1. 1 ad 3; 4 sent. 49. 3. 4. 1 ad 2; mal. 14. 4 c; verit. 15. 4 c) = die unmäßige oder ungeordnete Ergötzung. 24. d. imperfecta & d. perfecta (7 eth. 12 c & d) = die unvollkommene und die vollkommene Ergötzung. 25. d. inhonesta, → d. bona. 26. d. innaturalis, → d. animalis. 27. d. inordinata, → d. immoderata. 28. d. intellectualis, → d. appetitus intellectivi. 29. d. intellectus, ≈ . 30. d. intelligibilis, ≈ . 31. d. interior, → d. exterior. 32. d. laudabilis, → d. bona. 33. d. mala, ≈ . 34. d. memoriae, → d. actualis. 35. d. mixta, → d. immixta. 36. d. morosa, → d. diuturna. 37. d. mortalis & d. venialis (verit. 15. 4 ad 5) = die tödliche oder todsündliche und die leicht verzeihliche oder eine lässliche Sünde bildende Ergötzung. 38. d. naturalis, → d. animalis. 39. d. non naturalis, ≈ . 40. d. perfecta, → d. imperfecta. 41. d. per memoriam, → d. actualis. 42. d. per spem, ≈ . 43. d. perversa, → d. bona. 44. d. prava, ≈ . 45. d. probrosa, → d. bona. 46. d. propria, → d. aliena. 47. d. secundum actum, → d. actualis. 48. d. secundum intellectum, → d. appetitus intellectivi. 49. d. secundum sensum, ≈ . 50. d. secundum tactum sive tactus (th. I. II. 31. 6 ob. 1 & c; II. II. 141. 4 c) = die Ergötzung des Tastsinnes. 51. d. sensibilis sive sensitiva, → d. appetitus intellectivi. 52. d. sensus, ≈ . 53. d. servilis (ib. II. II. 142. 4 c; 3 eth. 19 m) = die knechtische Ergötzung (id, in quo communicamus cum bestiis, in nobis est servile et naturaliter rationi subiectum, 3 eth. 19 m). 54. d. simplex, → d. immixta. 55. d. spei, → d. memoriae. 56. d. spiritualis, → d. carnalis. 57. d. superflua (7 eth. 4 g) = die überfließende oder übermäßige Ergötzung. 58. d. tactus, → d. secundum tactum. 59. d. turpis, → d. bona. 60. d. venerea sive venereorum (th. I. II. 34. 1 ob. 1; II. II. 20. 4 c; 2 sent. 7. 1. 2 c; mal. 15. 4 c) = die geschlechtliche Ergötzung. 61. d. venialis, → d. mortalis. 62. d. vera sive vere, → d. apparenter. 63. d. visus (th. I. II. 31. 6 c) = die Ergötzung des Gesichtssinnes. 64. d. vitae activae & d. vitae contemplativae (ib. II. II. 182. 1 c; vgl. 4 sent. 49. 3. 5. 3 c) = die Ergötzung des tätigen und die des beschaulichen Lebens. 65. d. vitae contemplativae, → d. vitae activae.
- Delectatio est quaedam sensibilis generatio in naturam (7 eth. 11 f; 1 sent. 1. 4. 1 c; 2 sent. 20. 1. 2 ad 3), die Übersetzung der aristotelischen Worte: πᾶσα ἡδονὴ γένεσίς ἐστιν εἰς φύσιν αἰσθητή (Eth. Nic. VII. 12, 1152. b. 13) = die Ergötzung ist eine gewisse wahrnehmbare oder wahrgenommene Erzeugung (generatio, quae sentitur, 1 sent. 1. 4. 1 c), welche auf die Natur eines Dinges d. i. auf etwas Naturgemäßes (naturae conveniens; vgl. 1 sent. 1. 4 c; 2 sent. 20. 1. 2 ad 3) abzielt, m. a. W. das in einem erkenntnisfähigen Wesen stattfindende und von ihm empfundene Hervorbringen von etwas, was seiner Natur zusagt (dum enim aliquid sensibiliter aggeneratur naturae nostrae quasi nobis connaturale, ex hoc delectamur, sicut patet in sumptione cibi et potus, 7 eth. 11 f; conveniens enim adveniens perficit id, cui advenit, et quietat inclinationem in illud; et haec quietatio, secundum quod est percepta, est delectatio, unde Plato [in Philebo c. 32 & 33] dixit, quod delectatio est generatio sensibilis id est cognita in naturam id est connaturalis; unde in his, quae cognitionem non habent, non est delectatio aliquo modo, 3 sent. 27. 1. 2 ad 3). Delectatio non est generatio, sed magis consistit in factum esse (th. I. II. 31. 1 c), oder: Delectatio non in generatione consistit, sed magis in esse generatum (4 sent. 49. 3. 4. 3 ad 2 s. c.) = die Ergötzung besteht nicht so sehr in einem Entstehen oder in einem Entstehenden (wie Plato sagte; ↑), als vielmehr in einem Entstanden-Sein oder in einem Gewordenen (tunc enim res potest habere propriam operationem, quae est delectationis causa, quando iam perfecta est, non autem, quando est imperfecta et in fieri, 4 sent. 49. 3. 4. 3 ad 2 s. c.; vgl. 7 eth. 11 f & 12 d; 10 eth. 3 f & 5 a-g; 1 anal. 41 f).
überlegen, erwägen (vgl. deliberatio), synonym mit considerare (←): oportet, quod deliberans consilietur de duobus, quorum utrumque potest facere, ut alterum eorum eligat in futuro, mal. 16. 4 ad 7.
Überlegung, Erwägung, synonym mit consideratio (←): deliberatio duo importat (bedeutet), scilicet perceptionem rationis cum certitudine iudicii de eo, de quo fit deliberatio, et sic potest esse in instanti in eo, in quo non est dubitatio de agendis . . . Potest etiam dicere (besagen) discussionem sive inquisitionem, et sic importat discursum quendam, unde potest non esse in instanti, verit. 29. 8 ad 1; deliberatio non potest esse in momento, mal. 16. 4 c; deliberatio fit per modum cuiusdam syllogismi, mem. 8 a; vgl. th. I. 91. 4 c; I. II. 1. 1 ob. 3.
- Zu peccatum ex deliberatione → peccatum sub b.
- Eine Art der deliberatio ist die deliberatio inquisitiva (th. I. 59. 3 ad 1) = die untersuchende oder nach Weise einer Untersuchung vor sich gehende Erwägung.
überlegend, erwägend.
- Zu ratio deliberativa → ratio sub c; zu vis d. → vis sub a.
missverdienstlich, der Gegensatz zu meritorius (←): est maxime demeritorium, th. II. II. 13. 4 ob. 2.
- Zu actus demeritorius → actus sub a.
Missverdienst, der Gegensatz zu meritum (← sub a): imputentur homini ad meritum vel demeritum, th. I. 105. 4 ob. 3; contraria merita vel demerita inveniuntur, ib. 113. 8 c; meritum et demeritum dicuntur in ordine ad retributionem, quae fit secundum iustitiam, ib. I. II. 21. 3 c; vgl. ib. II. II. 18. 3 ob. 3.
- Eine Art des demeritum ist das demeritum substantiale (4 sent. 17 exp.) = das wesentliche Missverdienst oder das Missverdienst seinem Wesen nach.
Volksherrschaft, Volksregierung: ex democratia, id est potestate populi, inquantum ex popularibus possunt eligi principes et ad populum pertinet electio principum, th. I. II. 105. 1 c; si vero iniquum regimen exerceatur per multos, democratia nuncupatur id est potentatus populi, quando scilicet populus plebeorum per potentiam multitudinis opprimit divites; sic enim et populus totus erit quasi unus tyrannus, regim. 1. 1.
demokratisch (vgl. democratia).
a) zeigbar, vorzeigbar, vorweisbar: tamen quaelibet res demonstrabilis grammatice loquendo persona dici potest, th. I. 39. 8 c.
b) als notwendig wahr seiend beweisbar (vgl. demonstratio sub c): quod Deum esse non sit demonstrabile, th. I. 2. 2 ob. 1.
a) zeigen, vorzeigen, vorweisen: ut demonstrari possit, th. I. 13. 1 ob. 3; potest demonstrari hoc pronomine iste, ib. 39. 8 c; demonstrato pane, cg. IV. 62; per hic demonstretur substantia, ib. 63; digito demonstravit, verit. 12. 12 ad 3.
- Arten des demonstrare in diesem Sinne sind: demonstrare quantum ad intellectum & d. quantum ad sensum (1 sent. 22. 1 ad 3) = mit Bezug auf die Vernunft und mit Bezug auf den Sinn hinweisen.
b) kundmachen, darlegen, dartun, erweisen, nachweisen: operatio enim rei demonstrat substantiam (Wesenheit) et esse ipsius, cg. II. 79; ut igitur utrumque nobis in seipso demonstraret, ib. IV. 79; vgl. ib. 83 & 88.
c) etwas als notwendig wahr seiend dartun (vgl. demonstratio sub e): de vero demonstrari contrarium, th. I. 1. 8 c; ex quolibet autem effectu potest demonstrari, propriam causam eius esse, ib. 2. 2 c; ad demonstrandum Deum esse, cg. I. 10; transcendentem in aliud genus non contingit demonstrare, 1 cael. 3 d; vgl. 1 anal. 15 d.
- Zu modus demonstrandi → modus sub b.
- Als Arten des demonstrare gehören hierher: 1. demonstrare argumentative & d. redarguitive sive elenchice (4 met. 6 f) = etwas im Sinne eines Beweises in des Wortes weiterer Bedeutung und etwas im Sinne einer Widerlegung beweisen. 2. d. circulariter sive circulo (verit. 10. 8 ob. 9; 1 anal. 7 c & 8 a, b & d; 2 anal. 12 a) = sich im Kreise drehend beweisen (circulariter demonstrare est demonstrare ex invicem, id est ut, quod primo fuit principium, postmodum fiat conclusio, et e converso, 1 anal. 7 c). 3. d. circulo, → d. circulariter. 4. d. elenchice, → d. argumentative. 5. d. ostensive (ib. 37 a) = vorzeigend beweisen, d. i. etwas so beweisen, dass man es am Schlusse des Beweises als wahr gewissermaßen vorzeigen kann. 6. d. redargutive, → d. argumentative. 7. d. simpliciter (4 met. 6 f) = einfachhin oder schlechtweg etwas beweisen. 8. d. sufficienter (th. I. 12. 8 ad 1) = hinreichend etwas beweisen.
a) Zeigen, Vorzeigung, Hinweis: secundum quod faciunt demonstrationem ad id, quod intelligitur, th. I. 13. 1 ad 3; in demonstratione Patris, ib. 42. 6 ad 2; includit demonstrationem primae personae, ib. III. 78. 2 ad 4; vgl. 4 sent. 8. 2. 1. 4 ad 1.
- Als Arten der demonstratio gehören hierher: 1. demonstratio ad intellectum & d. ad sensum (4 sent. 8. 2. 1. 4 ad 1) = der Hinweis für die Vernunft und der für den Sinn. 2. d. ad sensum, → d. ad intellectum. 3. d. personalis & d. simplex (quodl. 5. 5. 8 c) = der persönliche und der einfachhinige Hinweis oder der Hinweis auf eine bestimmte Person und der allgemeine Hinweis. 4. d. simplex, → d. personalis.
b) Kundmachung, Darlegung, Erweis, Nachweis, synonym mit ostensio (← sub a): ut demonstratio divinitatis eius, th. III. 36. 4 c; communicatio autem intelligentiae demonstratio vel locutio sive doctrina potest dici, cg. IV. 8; propter resurrectionis demonstrationem, ib. 83; sed ad virtutis demonstrationem, ib. 86.
- Arten der demonstratio in diesem zweiten Sinne sind: 1. demonstratio exemplaris (4 phys. 12 b) = der beispielartige Nachweis oder der Nachweis an einem Beispiel. 2. d. scientialis sive scientifica (1 anal. 4 g & 14 d) = der wissenschaftliche oder ein Wissen (→ scientia sub a) erzeugende Nachweis.
c) Beweis im engern Sinne des Wortes (= demonstratio scientialis sive scientifica, → sub b), d. i. derjenige Beweis, welcher etwas als notwendig wahr seiend dartut, ebenfalls synonym mit ostensio (← sub b): demonstrationis, quae est syllogismus faciens scire (die Übersetzung der aristotelischen Erklärung: ἀπόδειξιν δὲ λέγω συλλογισμὸν ἐπιστημονικόν, Anal. post. I. 2, 71. b. 17-18), th. I. II. 54. 2 ad 2; vgl. cg. I. 57; 1 anal. 4 g & h; demonstratio facit scire conclusionem necessariam, ergo oportet, quod sit ex principiis necessariis, 1 anal. 13 c; demonstratio est ex necessariis et de necessariis, . . . quia est scientifica id est faciens scire, ib. 14 d; vgl. 6 eth. 4 d; per hoc enim, quod dicitur, quod demonstratio est ex primis, habetur, quod sit ex propriis principiis, 1 anal. 4 o; vgl. ib. i & k; demonstratio est solum circa illa, quae per se insunt rebus, ib. 35 b; vgl. Aristoteles: ib. 22, 84. a. 11 sq.; demonstratio est syllogismus ostendens causam et propter quid, sic enim contingit scire, 1 anal. 38 a; vgl. Aristoteles: ib. 24, 85. b. 23 sq.; certa cognitio sive scientia est effectus demonstrationis, 4 met. 4 b; demonstratio est species argumentationis, verit. 2. 4 ad 5.
- Als Arten der demonstratio sind hier anzuführen: 1. demonstratio ad aliquem sive ad hominem sc. arguentem sive ad contradicendum & d. simpliciter sive vera (1 anal. 14 a; 1 phys. 3 d; 7 phys. 1 b; 4 met. 6 f; 5 met. 6 f; 11 met. 5 f) = der gegen irgendjemanden oder gegen einen Menschen, welcher etwas behauptet, gerichtete Beweis oder der Widersprechungsbeweis und der Beweis einfachhin oder der eine Wahrheit erhärtende Beweis (contra negantes principia non potest adduci demonstratio simpliciter, quae procedit ex magis notis simpliciter, sed demonstratio ad contradicendum, quae procedit ex iis, quae supponuntur ab adversario, quae sunt interdum minus nota simpliciter, 1 phys. 3 d). 2. d. ad contradicendum, → d. ad aliquem. 3. d. ad hominem, ≈ . 4. d. ad impossibile ducens & d. ostensiva (1 anal. 20 b, 34 i, 37 a & b, 40 a-f; 6 phys. 4 g; 7 phys. 2 d; 8 phys. 21 c) = der zu etwas Unmöglichem oder Absurdem führende und der das zu Beweisende gewissermaßen vorzeigende oder der indirekte und der direkte Beweis. 5. d. affirmativa sive categorica sive praedicativa & d. negativa sive privativa (1 anal. 31 e & i, 32 d, 37 a & c, 39 a-e) = der bejahende oder bejahend aussagende und der verneinende Beweis, m. a. W. der Beweis, welcher dartut, dass etwas der Fall, und derjenige, welcher dartut, dass etwas nicht der Fall ist. 6. d. categorica, → d. affirmativa. 7. d. circularis (ib. 8 a, b, d & e & 14 a; 2 cael. 16 a) = der im Kreise sich drehende Beweis (in circulari demonstratione concluditur idem per idem, 1 anal. 8 d; ut si dicamus: si est hoc, est hoc, ib. b). 8. d. negativa, → d. affirmativa. 9. d. operativa (ib. 2 a) = der (noch eine andere Erkenntnis bewirkende) Beweis. 10. d. ostensiva, → d. ad impossibile ducens. 11. d. particularis & d. universalis (ib. 37 a & c, 38 a-g) = der besondere und der allgemeine Beweis (demonstratio autem universalis demonstrat aliquid et facit scire non secundum ipsum, sed secundum aliud, scilicet secundum universale, sicut quod triangulus duorum aequalium laterum, qui est ἰσοσκελής, habet tres [angulos aequales duobus rectis], non quia est ἰσοσκελής, sed quia est triangulus. Particularis autem demonstratio demonstrat de aliqua re particulari secundum seipsam, ib. 37 c). 12. d. physica (pot. 3. 17 c) = der physische oder naturwissenschaftliche Beweis. 13. d. positione differens (4 sent. 3. 1. 1. 1 c; 2 anim. 1 b; vgl. 1 anal. 16 c, 2 anal. 8 c; 1 phys. 1 a; 2 cael. 2 b; Aristoteles: Anal. post. I. 8, 75. b. 31 sq.) = der durch die Stellung (seiner Prämissen) verschiedene Beweis (positione id est ordine differens, sicut haec: tonitruum est continuus sonus in nubibus propter exstinctionem ignis in nube. In hac enim ponitur et demonstrationis conclusio et principium, sed non secundum ordinem syllogismi, 2 anim. 1 b). 14. d. praedicativa, → d. affirmativa. 15. d. privativa, ≈ . 16. d. propter quid & d. quia sive signi (th. I. 2. 2 c; cg. I. 12; 4 sent. 1. 1. 1. 1 ad 5; 1 anal. 23 a 25 f; 34 i; 7 phys. 1 b; 2 anim. 3 a; 1 eth. 4 e) = der Beweis aus der Ursache und der aus der Wirkung oder aus dem Zeichen (vgl. Aristoteles: Anal. prior. II. 27, 70. a. 10 sq.; Rhetor. I. 2, 1357. a. 32 sqq.) oder der apriorische und der aposteriorische Beweis (duplex est demonstratio. Una, quae est per causam et dicitur propter quid, et haec est per priora simpliciter. Alia est per effectum et dicitur demonstratio quia, et haec est per ea, quae sunt priora quoad nos; cum enim effectus aliquis nobis est manifestior, quam sua causa, per effectum procedimus ad cognitionem causae, th. I. 2. 2 c; vgl. 1 anal. 8 a). 17. d. quia, → d. propter quid. 18. d. signi, ≈ . 19. d. simpliciter, → d. ad aliquem. 20. d. universalis, → d. particularis. 21. d. vera, → d. ad aliquem.
nach Weise eines Beweises, welcher etwas als notwendig wahr dartut, im Sinne eines solchen Beweises (vgl. demonstratio sub c), der Gegensatz zu logice und probabiliter (←): et hoc demonstrative facit, 4 met. 4 b.
a) vorzeigend, hinweisend.
b) etwas als notwendig wahr seiend dartuend, notwendig wahr seiend (vgl. demonstratio sub c).
c) den Beweis betreffend, welcher etwas als notwendig wahr seiend dartut (vgl. demonstratio sub c).
- Demonstrativa sc. pars logicae (1 anal. 20 d; 4 met. 4 b) = derjenige Teil der Logik, welcher sich mit der demonstratio (← sub c) sive scientia demonstrativa (→ scientia sub b) befasst: in parte logicae, quae dicitur demonstrativa, sola doctrina pertinet ad logicam, usus vero ad philosophiam et ad alias particulares scientias, quae sunt de rebus naturae, et hoc ideo, quia usus demonstrativae consistit in utendo principiis rerum, de quibus fit demonstratio, quae ad scientias reales pertinet non utendo intentionibus logicis, 4 met. 4 b.
derjenige, welcher etwas als notwendig oder als notwendig wahr seiend dartut (vgl. demonstratio sub c), der Gegensatz zu dialecticus (← sub b): non est demonstratoris, sed probabiliter persuadentis, th. I. 46. 1 c; eandem conclusionem aliter demonstrator, aliter dialecticus cognoscit, 2 sent. 3. 3. 2 c; demonstrator non utitur ad suum finem nisi enuntiativis orationibus significantibus res, secundum quod earum veritas est in anima, 1 perih. 7 c; vgl. 1 anal. 5 c, 9 c, 10 a & d, 19 b, 20 d & 31 c; 2 phys. 15 e.
nennen, benennen, zubenennen, synonym mit dicere (← sub b): duplex est modus, quo aliquid denominati