Makel, Flecken: macula importat (bedeutet) detrimentum nitoris ex aliquo contactu, th. I. II. 89. 1 c; macula potest esse dupliciter. Uno modo per privationem pulchritudinis . . . Alio modo per hoc, quod pulchritudo . . . impeditur, ne exterius appareat, 4 sent. 16. 2. 2. 1 ad 1; macula secundum quod huiusmodi (die Makel als solche) non habet, quod aliquid ponat, sed per comparationem ad illud, quod pulchritudinis detrimentum causat, aliquid quandoque ponere dicitur, ib. 18. 1. 2. 1 c; vgl. th. I. II. 86. 1 ad 3; macula proprie dicitur in corporalibus, quando aliquod corpus nitidum perdit suum nitorem ex contactu alterius corporis, sicut vestis et aurum et argentum, aut aliud huiusmodi. In rebus autem spiritualibus ad similitudinem huius oportet maculam dici, th. I. II. 86. 1 c; vgl. ib. 89. 1 c.
- Arten der macula sind: 1. macula actualis & m. originalis (2 sent. 32. 1. 1 ad 2 & 3; 33 div.) = die Makel infolge einer Tätigkeit und die durch den Ursprung ererbte Makel. 2. m. animae & m. in corpore (th. I. II. 86. 1 c; III. 87. 2 ad 3) = die Makel der Seele und die des Körpers. 3. m. homicidii (2 sent. 32. 1. 1 ad 2) = die Makel des Mordes. 4. m. in corpore, → m. animae. 5. m. luxuriae (ib.) = die Makel der Wollust. 6. m. originalis, → m. actualis. 7. m. peccati (ib. 1. 1 ad 2; 2. 1 ad 2; I. II. 86. 2 c; 87. 6 c; III. 87. 2 ad 3) = die Makel der Sünde.
a) Lehrer, Meister: utrum homo possit docere et dici magister, verit. 11. pr.; ille, qui docet in scholis, dicitur magister, 7 phys. 8 g; vgl. 4 sent. 17. 3. 4. 4 ob. 1.
- Als Arten des magister gehören hierher: 1. magister domus (7 phys. 8 g) = der Meister oder Vorsteher des Hauses (ille, qui praeest domui, dicitur magister domui aequivoce, ib.). 2. m. gentium (th. I. 12. 11 ad 2) = der Lehrer der Völker, d. i. der Apostel Paulus. 3. m. sententiarum (ib. 94. 4 ad 2) = der Lehrer der Sentenzen, d. i. Peter der Lombarde.
b) der Lehrer, der Meister per eminentiam, d. i. der Lehrer der Sentenzen (vgl. sub a): secundum expositionem Magistri, th. I. 41. 3 ad 2; vgl. 1 sent. 17. 1. 1 c.
a) zum Lehrer, zum Meister gehörig, meisterhaft.
b) zu dem Lehrer per eminentiam gehörend (→ magister sub b): secundum expositionem magistralem, mal. 3. 14 ad 2.
Großmut, Hochherzigkeit, hoher Sinn, d. i. diejenige Tugend, kraft welcher der Mensch auf hohe, aber schwer zu erlangende Ehren hinstrebt, das Gegenteil von pusillanimitas (←): magnanimitas ex suo nomine importat (bedeutet) quandam extensionem (Ausstreckung, Streben) animi ad magna, th. II. II. 129. 1 c; vgl. ib. 136. 5 c; consequens est, quod magnanimitas consistat circa honores, ib. 129. 1 c; magnanimitas non est circa honorem quemcumque, sed circa magnum honorem, ib. 4 ad 1; vgl. ib. I. II. 64. 1 ob. 2; magnanimitas est circa honores, ut videlicet studeat facere ea, quae sunt honore digna, non tamen sic, ut pro magno aestimet humanum honorem, ib. II. II. 129. 1 ad 3; magnanimitas proprie est circa spem alicuius ardui, ib. 6 c; vgl. ib. I. II. 60. 5 c; magnanimitas ad duo respicit, ad honorem quidem sicut ad materiam et ad aliquid magnum operandum sicut ad finem, ib. II. II. 129. 6 c; magnanimitas est ornamentum virtutum omnium, 2 sent. 42. 2. 4 c; vgl. cg. I. 92; III. 139/140; 2 anal. 16 b; 2 eth. 9 a; 4 eth. 8 a-p.
großmütig, hoch gemutet, hochherzig, hoch gesinnt (vgl. magnanimitas), der Gegensatz zu pusillanimus (←): magnanimus est quidem magnitudine extremus, eo autem, quod ut oportet, medius (die Übersetzung der aristotelischen Stelle: ἔστι δὴ ὁ μεγαλόψυχος τῷ μὲν μεγέθει ἄκρος, τῷ δὲ ὡς δεῖ μέσος, Eth. Nic. IV. 7, 1123. b. 13-14), th. I. II. 64. 1 ad 2; magnanimus dicitur esse piger et otiosus (vgl. Aristoteles: ib. 8, 1124. b. 24), non quia de nullo sit sollicitus, sed quia non est superflue sollicitus de multis, sed confidit in his, de quibus confidendum est, et circa illa non superflue sollicitatur, ib. II. II. 47. 9 ad 3; ex hoc principaliter dicitur magnanimus, quia habet animum ad aliquem magnum actum, ib. 129. 1 c; magnanimus ergo intendit magnos honores, sicut quibus est dignus, vel etiam sicut minora his, quibus est dignus, quia scilicet virtus non potest sufficienter honorari ab homine, cui debetur honor a Deo, ib. 2 ad 3; vgl. cg. III. 132/133 & 134/135; 2 anal. 16 b; 4 eth. 8 a 10 i.
a) Verherrlichung: est autem executio praedestinationis vocatio et magnificatio, th. I. 23. 2 c; magnificatio est iustificationis complementum, sive referatur ad perfectionem gloriae, sive ad perfectionem gratiae, 4 sent. 17. 1. 1. 2 c.
b) Großtun: indebita magnificatio hominis vel in seipso, vel in aliis rebus, ib. II. II. 19. 12 ad 2.
Großartigkeit, Prachtliebe, d. i. die Tugend, mit Geld für hohe Zwecke Großartiges zustande zu bringen, der Gegensatz zu parvificentia (←): magnificentia circa maximos sumptus, th. I. II. 64. 1 ob. 2; vgl. ib. 21. 1 ad 1; 60. 5 c; II. II. 117. 3 ad 1; 128. 1 ad 6; operari aliquid magnum, ex quo sumitur nomen magnificentiae, proprie pertinet ad rationem virtutis, ib. II. II. 134. 1 c; vgl. ib. 2 c; ad magnificentiam pertinet magnos sumptus facere ad hoc, quod opus magnum convenienter fiat, ib. 3 c; in talibus sumptibus est magnificentia, . . . scilicet in rebus divinis et communibus, huiusmodi enim inter alia humana sunt maxima et honorabilissima, 4 eth. 7 e; vgl. ib. f-i & 6 a-l; cg. I. 93; III. 39/140.
- Über den Unterschied zwischen magnificentia und liberalitas (←) heißt es: Prima (differentia) est, quod liberalitas se extendit ad omnes operationes, quae sunt circa pecunias, scilicet ad expensas, acceptiones et dationes, sed magnificentia est solum circa sumptus id est expensas. Secunda differentia est, quod etiam in sumptibus sive in expensis magnificentia excedit liberalitatem magnitudine expensarum; magnificentia enim est solum circa magnas expensas, sicut ipsum nomen demonstrat, sed liberalitas potest esse etiam circa moderatas vel immoderatas, 4 eth. 6 b; vgl. ib. 3 b, 6 t & d; th. II. II. 128. 1 ad 1.
Pracht liebend (vgl. magnificentia), der Gegensatz zu parvificus (←): Magnificus non principaliter intendit sumptus facere in his, quae pertinent ad personam propriam, non quia bonum suum non quaerat, sed quia non est magnum. Si quid tamen in his, quae ad ipsum pertinent, magnitudinem habeat, hoc etiam magnifice magnificus prosequitur, sicut ea, quae semel fiunt, ut nuptiae vel aliquid huiusmodi, vel etiam ea, quae permanentia sunt, sicut ad magnificum pertinet, praeparare convenientem habitationem, th. II. II. 134. 1 ad 3; vgl. ib. I. II. 64. 1 ad 2; cg. III. 134/135; 4 eth. 7 a-m.
a) Größe im eigentlichen und engern Sinne des Wortes (= magnitudo corporalis, → sub b): quantitas continua intrinseca, quae dicitur magnitudo, th. I. 42. 1 ob. 1; magnitudo est quantitas positionem habens (→ quantitas sub a), 4 phys. 17 c; figura et magnitudo inferiorum corporum sunt accidentia sensibilia, ita etiam et in caelestibus corporibus, 2 cael. 14 f; magnitudo omnis est de genere continuorum, 6 phys. 3 c; magnitudo non est actu infinita, 3 phys. 10 b; vgl. 1 phys. 9 f; 8 phys. 23 c; 2 anim. 8 e; pot. 4. 1 ad 5; omnium natura constantium (bestehend) . . . est terminus magnitudinis, nec tantum in augmento, sed etiam in diminutione, 2 sent. 14. 1. 1 ad 4; sunt tres species magnitudinis, 5 met. 15 b; neque aliqua magnitudo componitur ex indivisibilibus, 6 phys. 11 a; vgl. ib. 1 a 3 m; magnitudo autem (est), quod est divisibile in partes continuas, 5 met. 15 b; vgl. 1 phys. 6 f; 3 phys. 10 a; 6 phys. 3 c; non est minima magnitudo, 1 phys. 9 l; vgl. 4 phys. 19 a; licet applicando magnitudinem ad determinatam naturam sit aliqua minima magnitudo, quia quaelibet natura requirit determinatam magnitudinem et parvitatem, 6 phys. 3 i; vgl. 1 phys. 9 f.
- Hierher rechnen als Arten der magnitudo: 1. magnitudo circularis & m. recta (7 phys. 8 c; 8 phys. 16 c & d, 21 c & 23 g; 1 cael. 3 d & 5 a) = die kreisrunde und die gradlinige Größe. 2. m. completa sive perfecta & m. imperfecta, d. i. die vollendete oder vollkommene Größe, unter welcher bald (th. I. 7. 3 c; 1 cael. 2 f; 1 gener. 13 a) der Körper überhaupt (quasi habens omnem modum continuitatis, 1 cael. 2 f), bald der in seiner Art ganz ausgewachsene Körper (5 phys. 4 c; 6 phys. 13 a) zu verstehen ist, und die unvollendete oder unvollkommene Größe, mit welcher bald die Linie (continua secundum unum modum, 1 cael. 2 f) oder Fläche (continua duobus modis, ib.), bald der in seiner Art noch nicht fertige Körper (5 phys. 4 c; 6 phys. 13 a) gemeint ist. 3. m. determinata sive finita & m. infinita (cg. I. 20; 3 phys. 10 g & h; 6 phys. 3 i; 8 phys. 16 c & 21 c; 1 cael. 12 l) = die begrenzte oder endliche und die unbegrenzte oder unendliche Größe. 4. m. finita, → m. determinata. 5. m. heterogenea & m. homogenea (1 cael. 12 l) = die ungleichartige und die gleichartige oder die aus unähnlichen und die aus ähnlichen Teilen bestehende Größe. 6. m. homogenea, → m. heterogenea. 7. m. imperfecta, → m. completa. 8. m. infinita, → m. determinata. 9. m. irregularis & m. regularis (5 phys. 7 d & e) = die unregelmäßige (cuius non quaelibet pars sequitur ad aliam partem uniformiter, ib. e) und die regelmäßige Größe (cuius quaelibet pars uniformiter sequitur ad aliam partem, ib.). 10. m. mathematica & m. naturalis (3 phys. 7 b; 1 cael. 3 b & d; 1 met. 16 h; vgl. th. I. 7. 3 c) = die mathematische und Natur- oder physische Größe. 11. m. naturalis, → m. mathematica. 12. m. perfecta, → m. completa. 13. m. recta, → m. circularis. 14. m. regularis, → m. irregularis. 15. m. simplex (1 cael. 3 d & 5 a) = die einfache oder nichtzusammengesetzte Größe (sc. m. recta & circularis, ib. 5 a).
b) Größe im allgemeinen und weitern Sinne des Wortes, synonym mit quantitas (← sub b).
- Als Arten der magnitudo gehören hierher: magnitudo corporalis sive sensibilis & m. spiritualis (th. I. 42. 1 ad 1; I. II. 33. 1 c; 52. 2 ad 1; 3 phys. 7 b; 3 cael. 8 c; 3 anim. 13 c; mem. 6 b) = die körperliche oder sinnliche und die geistige oder übersinnliche Größe.
c) Größe im uneigentlichen und übertragenen Sinne des Wortes (= magnitudo spiritualis, → sub a), ebenfalls synonym mit quantitas (← sub c): una magnitudo et una maiestas, cg. IV. 6.
- Arten der magnitudo in diesem Sinne sind: 1. magnitudo affectus (th. I. 107. 4 ad 2) = die Größe oder Stärke der Gemütsbewegung oder Zuneigung. 2. m. amoris sive caritatis (ib. 95. 4 ad 2; I. II. 29. 3 c) = die Größe oder Stärke der Liebe. 3. m. caritatis, → m. amoris. 4. m. Dei (ib. I. 42. 4 c) = die Größe oder Vollkommenheit Gottes. 5. m. delectationis (ib. 98. 2 ad 3) = die Größe der Ergötzung oder des Vergnügens. 6. m. habitus, → habitus sub d. 7. m. intensiva (ib. III. 1. 4 ad 1) = die Größe der Spannung oder Anstrengung. 8. m. passionis (ib. I. II. 22. 3 ad 2) = die Größe oder Stärke der Gemütsbewegung. 9. m. peccati (ib. III. 1. 4 ad 1) = die Größe oder Schwere der Sünde. 10. m. perfectionis (virt. 1. 11 ad 10) = die Größe der Vollkommenheit. 11. m. personae (th. I. II. 73. 10 c) = die Größe oder Hoheit einer Person. 12. m. virtutis (cg. I. 43) = die Größe einer Kraft.
d) Größe in metonymischem Sinne, d. i. Großes: ut non ponamus duas magnitudines id est duo corpora esse simul, 1 gener. 15 a.
groß, der Gegensatz zu parvus (←): ponebat magnum et parvum principia, 1 phys. 8 a; vgl. ib. 11 l; 3 phys. 6 e; 4 phys. 14 k; 7 phys. 8 q; 8 phys. 15 f; 1 sent. 19. 3. 1 ad 2.
- Zu mundus magnus → mundus sub a.
- Arten des magnus bzw. des magnum sind: 1. magnus absolute sive secundum quantitatem absolutam & m. ad aliquid sive quantitate proportionis sive secundum relationem (th. I. II. 113. 9 c; 1 sent. 19. 3. 1 ad 2; 3 cael. 3 f) = schlechtweg groß oder groß nach Weise der schlechthinigen Größe (sicut homo dicitur magnus absolute, qui attingit ad perfectam hominis quantitatem, 3 cael. 3 f) und verhältnismäßig oder beziehungsweise groß (sicut dicitur mons parvus et milium magnum, th. I. II. 113. 9 c). 2. m. ad aliquid, → m. absolute. 3. m. applicatum alicui rei & m. communiter acceptum (3 cael. 3 f) = groß, auf irgendeine Sache angewendet oder von ihr ausgesagt, und groß im Allgemeinen oder gewöhnlichen Sinne des Wortes. 4. m. communiter acceptum, → m. applicatum alicui rei. 5. m. continuum (1 meteor. 15 d) = das zusammenhängende Große. 6. m. quantitate proportionis, → m. absolute. 7. m. secundum quantitatem absolutam, ≈ . 8. m. secundum relationem, ≈ .
- Ex multis parvis non possunt fieri magna continua, → continuus sub b.
Größe, Hoheit, Erhabenheit, Majestät: Tertia vero convenientia, quam imperatores habent cum regibus, et differunt a consulibus sive rectoribus politicis, est institutio legum et arbitraria potestas, quam habent super subditos in dictis casibus, propter quod et eorum dominium maiestas appellatur, imperialis videlicet et regalis, regim. 3. 20; esset etiam una magnitudo et una maiestas, cg. IV. 6; sicut in crimine laesae maiestatis, th. II. II. 108. 4 ad 2.
a) größer im allgemeinen Sinne des Wortes.
- Als Arten des maior gehören hierher: maior extensive & m. intensive (th. III. 1. 4 c) = größer der Ausdehnung und größer der Anspannung oder Anstrengung nach.
b) größer der Ausdehnung nach: in quantitate autem, cum fuerit excellens, dicitur maius, 7 phys. 8 q; omne totum est maius sua parte, cg. I. 10; non quolibet magno est aliquod maius, respectu cuius possit dici minus, 1 sent. 19. 3. 1 ad 2; omne magnum absolute dicitur magnum ad aliquid, quod est esse maius, non autem omne maius est magnum absolute, 3 cael. 3 f.
c) größer der Zeitdauer nach, d. i. älter: ad reverentiam exhibendam maioribus, th. I. II. 100. 11 c; vgl. ib. II. II. 2. 6 c; 16. 2 ad 2; 149. 4 ob. 1.
d) größer dem gedanklichen Umfange nach, d. i. Oberbegriff oder Obersatz eines Schlusses: responderi potest per interemptionem maioris (sc. propositionis), cg. I. 69.
- Eine Art des maior in diesem Sinne ist maior de necessitate (cg. III. 86; 1 sent. 38. 1. 5 ob. 5) = der mit Notwendigkeit wahre Obersatz.
e) größer der Vollkommenheit nach, höher dem Range nach, bedeutender: vita activa pertinet ad maiores, scilicet ad praelatos, th. II. II. 182. 1 ob. 1; quo maius cogitari non potest, cg. I. 10; facit potentia maior tempore minori, ib. 20.
a) böse Tat, schlechte Handlung, der Gegensatz zu beneficium (← sub a): quod beneficium quasi maleficium reputat, th. II. II. 107. 2 c; passio Christi ex parte occidentium ipsum fuit maleficium, ib. III. 48. 3 ad 3.
b) Behexung, Zauberei: vel eis ad maleficia utebantur, th. I. II. 102. 3 ad 2; maleficium nihil aliud erat in mundo, nisi in aestimatione hominum, qui effectus naturales, quorum causae sunt occultae, maleficiis imputabant, 4 sent. 34. 1. 3 c; vgl. cg. III. 106; quodl. 11. 9. 10 c.
a) Schlechtigkeit im allgemeinen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu bonitas (← sub a).
- Als Arten der malitia gehören hierher: malitia moralis & m. naturalis (th. I. 63. 4 ob. 3; I. II. 18. 8 ad 2; 20. 6 c; 34. 4 c; 71. 1 c; cg. III. 107) = die moralische oder sittliche und die physische oder natürliche Schlechtigkeit.
b) Schlechtigkeit im physischen Sinne des Wortes (= malitia naturalis, → sub a): omnis autem perfectio in rebus existens ad perfectionem et bonitatem naturae pertinet, defectus vero et privatio ad malitiam, 6 met. 4 c; vgl. 7 phys. 6 a.
c) Schlechtigkeit im moralischen Sinne des Wortes (= malitia moralis, → sub a), synonym mit vitium (← sub b), der Gegensatz zu virtus (← sub e): malitia non sumitur hic pro peccato, sed pro quadam pronitate voluntatis ad malum, th. I. II. 85. 3 ad 2; quando aliquis peccat in his, sine quibus recte servatis non remanet subiectio hominis ad Deum et foedus humanae societatis, tunc est peccatum ex genere, et talia peccata Philosophus malitias appellat, 2 sent. 42. 1. 4 c; vgl. cg. III. 5 & 146; 3 eth. 11 d; 7 eth. 1 a.
- Zu peccare ex certa malitia → peccare sub b; zu peccatum m. sive ex certa m. → peccatum sub b; zu perfectio in m. → perfectio sub b; zu status m. → status sub c; zu vulnus m. → vulnus.
- Arten der malitia in diesem Sinne sind: 1. malitia acta & m. contracta (mal. 3. 14 ob. 8 & ad 8) = die begangene und die (von einem andern) zugezogene oder ererbte Schlechtigkeit. 2. m. actualis & m. habitualis (th. I. II. 78. 1 ad 3) = die tätliche und die zuständliche oder die in einer Tätigkeit und die in einem Zustand bestehende Schlechtigkeit. 3. m. aegritudinalis & m. bestialis (7 eth. 1 f & 5 m) = die krankhafte und die tierische Schlechtigkeit des Menschen. 4. m. bestialis, → m. aegritudinalis. 5. m. civilis (10 met. 6 h) = die bürgerliche Schlechtigkeit oder die Schlechtigkeit eines Menschen in Bezug auf sein bürgerliches Leben. 6. m. contracta, → m. acta. 7. m. culpae & m. poenae (mal. 1. 5 ob. 7 & 8) = die in der Schuld und die in der Strafe bestehende Schlechtigkeit. 8. m. cum additione & m. simpliciter (7 eth. 5 m) = die mit einem Zusatz benannte Schlechtigkeit und die Schlechtigkeit einfachhin (malitia, quae est secundum modum humanum, simpliciter dicitur malitia, quae autem est non naturalis homini, dicitur cum additione malitia bestialis vel aegritudinalis, et non malitia simpliciter, ib.). 9. m. habitualis, → m. actualis. 10. m. implicita (4 sent. 15. 1. 1. 1 c) = die eingefaltete oder eingeschlossene Schlechtigkeit. 11. m. particularis sive specialis sive quaedam & m. tota (5 eth. 3 b, c & d; 17 g) = die teilweise oder besondere oder eine gewisse und die ganze Schlechtigkeit. 12. m. poenae, → m. culpae. 13. m. quaedam, → m. particularis. 14. m. simpliciter, → m. cum additione. 15. m. specialis, → m. particularis. 16. m. tota, ≈ .
d) Verabscheuung der geistlichen Güter: malitia non accipitur hic, secundum quod est genus vitiorum, sed sicut dictum est (id est secundum quod aliquis in detestationem bonorum spiritualium adducitur), th. II. II. 35. 4 ad 2. In dieser Bedeutung ist die malitia eine filia acediae (←) .
a) böse, schlecht, übel im allgemeinen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu bonus (← sub a).
- Als Arten des malum gehören hierher: malum alicui sive alicuius sive huic sive quantum ad hoc sive secundum quid & m. in se sive secundum se sive secundum seipsum sive secundum suam naturam sive simpliciter (cg. III. 6 & 107; mal. 1. 1 ad 1, 8, 10 & 18; 16. 2 c) = dasjenige, was für irgendetwas oder in Beziehung auf dies oder jenes oder beziehungsweise, und dasjenige, was in oder an sich oder seiner Natur nach oder einfachhin und schlechtweg oder an sich ein Übel (vgl. m. secundum quid sub b; m. ex suppositione alterius sub c) ist, m. a. W. das subjektive und das objektive Übel (aliquid dicitur malum dupliciter. Uno modo, quia est in se malum, sicut furtum vel homicidium, et hoc est simpliciter malum. Alio modo dicitur aliquid malum alicui, et hoc nihil prohibet esse simpliciter bonum, sed secundum quid malum; sicut iustitia, quae est secundum se et simpliciter bona, in malum latroni vertitur, qui per eam punitur, mal. 16. 2 c).
b) böse, schlecht, übel an sich oder objektiv (= malum in se, → sub a), d. i. dasjenige, was und insofern es mit einem ihm übergeordneten Willen (dem göttlichen) nicht übereinstimmt, was m. a. W. nicht so ist, wie es gewollt wird oder gewollt worden ist, ebenfalls der Gegensatz zu bonus (← sub b): in hoc autem consistit ratio mali, ut scilicet aliquid deficiat a bono, th. I. 48. 2 c; non omnis defectus boni est malum, sed defectus boni, quod natum (←) est et debet haberi. Defectus enim visionis non est malum in lapide, sed in animali, quia contra rationem lapidis est, quod visum habeat, ib. 5 ad 1; vgl. ib. 3 c; malum enim est defectus boni, quod natum est et debet haberi, ib. 49. 1 c; malum, quod nihil est aliud, quam privatio debitae perfectionis, cg. I. 71; vgl. ib. II. 41; III. 7 & 13; th. I. II. 75. 1 c; nom. 4. 14-23; 2 sent. 34. 1. 2 c; mal. 1. 1 c.
- Arten des malum in diesem Sinne sind: 1. malum absolute sive abstracte accipiendo sive sumptum & m. concrete acceptum sive concretive sumptum (2 sent. 34. 1. 2 c & ad 3; mal. 1. 1 ad 8) = das Übel an und für sich oder im Allgemeinen genommen oder das Wesen des Übels (= ipsa privatio perfectionis, 2 sent. 34. 1. 2 c) und das Übel so aufgefasst, wie es mit einem Dinge verwachsen in Wirklichkeit vorkommt (id, quod est subiectum talis privationis, vel id, quod talem privationem in altero causat, ib.). 2. m. abstracte accipiendo sive sumptum, → m. absolute. 3. m. actionis sive in actione sive inordinationis in actione & m. corruptionis sive in substantia (th. I. 63. 1 ad 2; cg. III. 6) = das einer Tätigkeit und das einer Substanz anhaftende Übel, m. a. W. das Übel, welches in der Unordnung einer Tätigkeit, und dasjenige, welches in der Verschlechterung oder Verkümmerung (vgl. m. corruptionis sub c) einer Substanz besteht (malum quidem in substantia aliqua est ex eo, quod deficit ei aliquid, quod natum est et debet habere, cg. III. 6; privatio autem ordinis aut commensurationis debitae in actione est malum actionis, ib.; contingit ergo malum esse dupliciter. Uno modo per subtractionem formae aut alicuius partis, quae requiritur ad integritatem rei, sicut caecitas malum est et carere membro. Alio modo per subtractionem debitae operationis, vel quia omnino non est vel quia debitum modum et ordinem non habet, th. I. 48. 5 c). 4. m. causae & m. effectus (ib. 49. 3 ob. 6) = das einer Ursache und das einer Wirkung anhaftende Übel. 5. m. concrete acceptum, → m. absolute. 6. m. concretive sumptum, ≈ . 7. m. corruptionis, → m. actionis. 8. m. effectus, → m. causae. 9. m. ex genere sive secundum speciem suam (th. I. II. 18. 2 c; cg. III. 9; mal. 2. 4 ad 11) = das seiner Gattung oder Art nach (sittlich) Böse (primum malum in actionibus moralibus est, quod est ex obiecto, sicut accipere aliena; et dicitur malum ex genere, genere pro specie accepto, eo modo loquendo, quo dicimus humanum genus totam humanam speciem, th. I. II. 18. 2 c). 10. m. in actione, → m. actionis. 11. m. in actionibus moralibus sive in moralibus sive morale sive moris sive in rebus voluntariis & m. in rebus naturalibus sive naturae sive rei naturalis (ib. 2 c; 34. 1 c; 48. 1 ad 2 & 5 ad 2; I. II. 18. 2 c & 9 ob. 3; 42. 2 c; II. II. 19. 2 ad 2; cg. III. 6, 10, 11 & 12; 1 sent. 39. 2. 2 ad 4) = das moralische oder sittliche und das Natur- oder physische Übel. 12. m. in moralibus, → m. in actionibus moralibus. 13. m. inordinationis, → m. actionis. 14. m. in rebus naturalibus, → m. in actionibus moralibus. 15. m. in rebus voluntariis, ≈ . 16. m. in substantia, → m. actionis. 17. m. integre sive integrum sive perfecte sive perfectum sive summe sive summum sive totaliter (th. I. 49. 3 ob. 1-5 & c; 103. 7 ad 1; cg. III. 15; 2 sent. 1. 1. 1 ad 1; 34. 1. 1 ad 4 & 5 a) = das unversehrte oder vollkommene oder höchste oder vollständige Übel (malum, quod ex toto tollit bonum, erit integrum malum, 2 sent. 34. 1. 5 a). 18. m. morale, → m. in actionibus moralibus. 19. m. moris, ≈ . 20. m. naturae, ≈ . 21. m. naturaliter sive secundum naturalem ordinem sive per se & m. quia prohibitum sive secundum legis positionem (cg. III. 129; mal. 2. 9 ad 4; 16. 2 c) = das gemäß der natürlichen Ordnung oder durch sich und seine eigene Natur Böse (vgl. m. per accidens) und das Böse gemäß einem positiven Verbote. 22. m. per accidens & m. per se (2 sent. 34. 1. 2 c) = dasjenige, was nebenbei, durch etwas ihm Zukommendes, und dasjenige, was als solches, durch sich und seine eigene Natur (vgl. m. naturaliter) ein Übel ist (per se malum dicitur ipsa privatio perfectionis, qua aliquid malum est . . . Malum autem per accidens est duplex, vel id, quod est subiectum talis privationis, vel id, quod talem privationem in altero causat, ib.). 23. m. per essentiam, m. per participationem & m. per privationem participationis (th. I. 49. 3 c & ad 4) = das wesenhafte, das auf Teilnahme an etwas Bösem und das auf Beraubung der Teilnahme an etwas Gutem beruhende Übel. 24. m. perfecte sive perfectum, → m. integre. 25. m. per participationem, → m. per essentiam. 26. m. per privationem participationis, ≈ . 27. m. per se, → m. naturaliter & m. per accidens. 28. m. primum (ib. ob. 6; I. II. 18. 2 c) = das der Zeit oder der Natur nach erste Übel. 29. m. quia prohibitum, → m. naturaliter. 30. m. secundum legis positionem, ≈ . 31. m. secundum naturalem ordinem, ≈ . 32. m. secundum quid & m. simpliciter (ib. I. 11. 2 ad 1) = dasjenige, was beziehungsweise, und dasjenige, was einfachhin ein Übel ist; vgl. m. alicui sub a und m. ex suppositione alterius sub c. 33. m. secundum speciem suam, → m. ex genere. 34. m. simpliciter, → m. secundum quid. 35. m. summe sive summum, → m. integre. 36. m. totaliter, ≈ .
- Bonum est vehementius in agendo, quam malum, → bonus sub b. Bonum fortius est ad movendum, quam malum, ≈ . Id, quod est malum, non est aliquid (mal. 1. 1 c) = das Übel als solches ist nichts. Malum causatur sive contingit ex singularibus defectibus, → bonus sub b. Malum contingit multifariam sive multipliciter, ≈ . Malum est ex particularibus sive singularibus defectibus, ≈ . Malum nominat non ens (2 sent. 34. 1. 2 c) = das Wort Übel bezeichnet ein Nicht-Seiendes. Malum non est effectivum aut salvativum alicuius (nom. 4. 21) = ein Übel ist weder die hervorbringende, noch die erhaltende Ursache für irgendetwas. Malum non est existens neque in existentibus (2 sent. 34. 1. 1 ad 1) = ein Übel als solches existiert weder für sich, noch an etwas Anderm (quia neque ipsum est natura quaedam in universo, neque est aliquid in existente sicut pars perfectionis eius, ib.). Malum non est nisi in bono ut in subiecto (th. I. 49. 3 c; vgl. ib. 48. 3 c; mal. 1. 2 c) = ein Übel kann nur an etwas Gutem als an seinem Subjekte existieren. Malum non habet causam efficientem, sed deficientem (cg. III. 10; vgl. mal. 1. 3 c) = das Übel hat keine es hervorbringende, sondern eine in ihrem Wirken ablassende Ursache. Malum omnifariam contingit ex particularibus defectibus, → bonus sub b. Quilibet singularis defectus causat malum, ≈ .
c) böse, schlecht, übel für etwas oder subjektiv (= malum alicui, → sub a), d. i. dasjenige, was und insofern es für ein geschöpfliches Wesen, insbesondere für den Menschen, vermeidenswert ist, weil es ihm schadet, ebenfalls der Gegensatz zu bonus (← sub c): malum autem dicitur, quia nocet, th. I. II. 39. 4 ad 3; vgl. cg. III. 11; 4 sent. 13. 2. 2 c.
- Hier sind als Arten des malum zu unterscheiden: 1. malum absolute acceptum sive absolutum sive simpliciter acceptum sive simpliciter & m. arctum sive arduum sive cum arduitate et elevatione sive sub ratione ardui sive difficile (th. I. II. 23. 1-3 c; 25. 1 c; 42. 3 c; 46. 3 c; nom. 4. 14; mal. 16. 2 c; verit. 26. 4 c) = das von Schwierigkeiten, welche der Vermeidung desselben entgegenstehen könnten, in Gedanken abgelöste oder einfachhin aufgefasste und das von Schwierigkeiten eingeengte oder das schwer zu vermeidende Übel. 2. m. absolutum, → m. absolute acceptum. 3. m. animae sive spirituale & m. corporis sive corporale (th. I. II. 39. 1 ob. 3 & 4 ad 3; cg. III. 48) = das Übel der Seele und das des Körpers oder das geistige und das körperliche Übel. 4. m. apparens & m. verum (th. II. II. 34. 5 ad 3) = das scheinbare und das wirkliche Übel. 5. m. arctum, → m. absolute acceptum. 6. m. arduum, ≈ . 7. m. coniunctum sive iniacens (ib. I. II. 23. 3 c; 35. 7 c; 36. 1 c) = das mit dem Menschen verbundene oder auf ihm lastende Übel. 8. m. contristans sive contristativum sive laesivum & m. corruptionis sive corruptivum sive nocivum (ib. I. 63. 1 ad 2; I. II. 23. 3 c; 39. 3 c; 41. 3 c; 42. 2 c; Hebr. 11. 7; 3 eth. 2 e), das κακὸν λυπηρόν und κακὸν φθαρτικόν des Aristoteles (Rhetor. II. 5, 1382. a. 22) = das betrübende oder verletzende und das Zerstörungs- oder zerstörende Übel, von denen jenes bloß einem aus sinnlicher Erkenntnis hervorgehenden Begehren, dieses aber der Natur und der aus ihr entspringenden Neigung eines Wesens widerstreitet; vgl. m. corruptionis sub b. 9. m. corporale, → m. animae. 10. m. corporis, ≈ . 11. m. corruptionis, → m. contristans. 12. m. corruptivum, ≈ . 13. m. culpae & m. poenae sive poenale (th. I. 17. 1 c; 19. 9 c, 10 ad 2 & 12 ad 4; 48. 5 c & 6 c; 63 pr.; I. II. 39. 2 ad 3; 42. 3 c; 79. 1 ad 4; II. II. 19. 1 c; 2 sent. 34. 1. 2 c; 3 sent. 34. 2. 3. 1 c; pot. 6. 1 ad 8; mal. 1. 4 c; Hebr. 12. 1, 2, 3 & 4) = das in der Schuld und das in der Strafe bestehende Übel. 14. m. cum arduitate et elevatione, → m. absolute acceptum. 15. m. difficile, ≈ . 16. m. ex suppositione alterius & m. secundum se sive simpliciter (th. I. II. 39. 1 c) = dasjenige, was nach der Unterstellung irgendeines, und dasjenige, was an sich und einfachhin (vgl. m. simpliciter sub a & b & m. absolute acceptum sub c) ein Übel ist (aliquid esse bonum vel malum, potest dici dupliciter. Uno modo simpliciter et secundum se, et sic omnis tristitia est quoddam malum; hoc enim ipsum, quod est appetitum hominis anxiari de malo praesenti, rationem mali habet, impeditur enim per hoc quies appetitus in bono. Alio modo dicitur aliquid bonum vel malum ex suppositione alterius, sicut verecundia dicitur esse bonum ex suppositione alicuius turpis commissi, ib.). 16. m. exterius & m. interius (Hebr. 11. 7) = das äußere und das innere Übel. 17. m. iniacens, → m. coniunctum. 18. m. intellectus (th. I. II. 57. 2 ad 3) = das Übel der Vernunft, d. i. das Falsche oder der Irrtum. 19. m. interius, → m. exterius. 20. m. laesivum, → m. contristans. 21. m. nocivum, ≈ . 22. m. particulare (cg. III. 85; 2 sent. 1. 1. 1 ad 1) = das besondere oder einzelne Übel. 23. m. poenae, → m. culpae. 24. m. poenale, ≈ . 25. m. secundum se, → m. ex suppositione alterius. 26. m. secundum sensum (cg. I. 90) = das sinnlich wahrnehmbare Übel. 27. m. simpliciter, → m. absolute acceptum & m. ex suppositione alterius. 28. m. simpliciter acceptum, → m. absolute acceptum. 29. m. spirituale, → m. animae. 30. m. sub ratione ardui, → m. absolute acceptum. 31. m. temporale (th. I. II. 114. 10 ad 3) = das zeitliche Übel. 32. m. totius multitudinis civilis & m. unius hominis (6 eth. 7 b) = das Übel des Staates und das des einzelnen Menschen. 33. m. unius hominis, → m. totius multitudinis civilis. 34. m. verum, → m. apparens.
Auftrag, Vorschrift, Gebot: quaedam vero praecipiuntur vel prohibentur non quasi praecise debita, sed propter melius, et ista possunt dici mandata, quia quandam inductionem habent et persuasionem, th. I. II. 99. 5 c.
- Zu lex mandatorum → lex sub a.
- Arten des mandatum sind: 1. mandatum affirmativum & m. prohibitorium (praec. prol.) = die bejahende oder gebietende und die verhindernde oder verbietende Vorschrift. 2. m. divinum (ib.; Ps. 18 e) = das göttliche Gebot. 3. m. maximum (praec. 2) = das größte Gebot. 4. m. prohibitorium, → m. affirmativum.
bleibend, synonym mit permanens (←), der Gegensatz zu transiens, pertransiens und transitivus (←) .
offenbarend, kundmachend: est manifestativum quidditatis rei, Eph. 3. 4.
- Zu ratio manifestativa ipsius rei nominatae → ratio sub h; zu verbum m. → verbum sub a; zu virtus m. → virtus sub a; zu visio m. → visio sub a.
Sanftmut: mansuetudo est quaedam medietas circa iras, in qua tamen materia medium proprie acceptum est innominatum, fere etiam extrema, quia non expressis nominibus distinguuntur. Nomen autem mansuetudinis assumitur ad significandum medium, cum tamen ex vi nominis magis declinet ad defectum irae; dicitur enim aliquis mansuetus ex eo, quod non irascitur, quasi manu assuetus ad similitudinem bestiarum, quae iracundiam deponunt manibus hominum assuetae, 4 eth. 13 a; vgl. ib. b-l; circa iras non ponitur nisi una virtus, scilicet mansuetudo, th. I. II. 60. 5 ad 4; vgl. ib. 23. 3 c; vitium oppositum mansuetudini est innominatum, mal. 12. 2 ad 3.
- Über den Unterschied zwischen mansuetudo und clementia (←) heißt es: mansuetudo, inquantum refrenat impetum irae, concurrit in eundem effectum cum clementia, differunt tamen ab invicem, inquantum clementia est moderativa exterioris punitionis, mansuetudo autem proprie diminuit passionem irae, th. II. II. 157. 1 c; vgl. 3 sent. 33. 3. 2. 1 ad 2. Die mansuetudo ist eine von den fructus Spiritus sancti; vgl. fructus sub b.
a) Materie im allgemeinen Sinne des Wortes.
- Als Arten der materia gehören hierher: materia circa quam sive de qua, m. in qua & m. ex qua (th. I. II. 55. 4 c; 72. 3 ad 2; 75. 4 ad 1; trin. 1. 1. 3 c; 2 sent. 36. 1. 5 ad 4; verit. 27. 3 ad 9) = die Materie, um oder über welche, die Materie, in oder an welcher, und die Materie, aus welcher, m. a. W. dasjenige, um was sich eine Tätigkeit bzw. ein Vermögen mit seiner Tätigkeit bewegt, oder das Objekt einer Tätigkeit und des zu ihr gehörenden Vermögens, dasjenige, woran eine Tätigkeit und das entsprechende Vermögen seinen Träger und Inhaber hat, oder das Subjekt einer Tätigkeit und des ihr zugehörigen Vermögens, und dasjenige, woraus etwas entsteht oder besteht oder der Stoff und die stoffliche Ursache (= causa materialis) eines Dinges.
b) Materie, Gegenstand, Objekt einer Tätigkeit und des dazu gehörenden Habitus und Vermögens (= materia circa quam sive de qua, → sub a), synonym mit obiectum (←) und subiectum (← sub c): secundum quod materia patietur, th. I. prol.; tum propter dignitatem materiae, ib. 1. 5 c; materia consilii sunt operationes humanae, ib. I. II. 14. 2 ob. 2; moralia sunt materia prudentiae, sicut factibilia sunt materia artis, ib. 58. 5 ob. 2; si tollebatur seditionis materia, ib. 105. 1 ad 4; materia fidei sunt res, quae creduntur, ib. II. II. 11. 2 ob. 2; artium quaedam sunt, in quarum materia non est aliquod principium, cg. II. 75.
- Zu bonitas ex materia → bonitas sub a.
- Arten der materia in diesem Sinne sind: 1. materia artis, → ars sub b. 2. m. civilis (4 sent. 46. 1. 1. 1 ad 1; 1 eth. 3 b) = das bürgerliche Objekt oder das Objekt, welches in den Handlungen des bürgerlichen Lebens besteht. 3. m. demonstrativa (1 anal. 33 b) = das Objekt, welches Beweise mit apodiktischer Gewissheit zulässt. 4. m. exterior sive extranea (th. I. 18. 3 ad 1; 27. 1 ad 1; II. II. 47. 5 c; 134. 2 c; 3 sent. 33. 2. 2. 1 ad 2; verit. 5. 1 c) = das äußere oder sinnfällige Objekt. 5. m. extranea, → m. exterior. 6. m. moralis (th. I. 84 pr.; II. II. prol.; 58. 8 ad 3; 3 sent. 33. 1. 1. 3 c & 2. 1. 4 c; 34. 3. 2. 1 c; 5 eth. 3 f) = das Objekt der Moralwissenschaft. 7. m. principalis (th. II. II. 143. 1 c) = das hauptsächliche Objekt. 8. m. propinqua sive proxima & m. remota (4 eth. 1 b) = das nähere oder nächste und das entfernte Objekt; vgl. m. propinqua sub c. 9. m. propria (th. I. II. 59. 4 ad 1; 1 anal. 1 a) = das eigentümliche Objekt. 10. m. proxima, → m. propinqua. 11. m. remota, ≈ .
c) Materie, Stoff, stoffliche Ursache, d. i. dasjenige, woraus etwas entsteht oder besteht (= materia ex qua, → sub a), synonym mit subiectum (← sub b), der Gegensatz zu forma (← sub b): materia est id, quod est in potentia, th. I. 3. 2 c; materia est, ex qua aliquid fit, ib. 92. 2 ad 2; materia id, quod est in potentia, est, cg. I. 17; vgl. ib. II. 16 & 43; quodl. 3. 8. 20 c; hoc enim dicimus materiam, primum subiectum, ex quo aliquid fit per se et non secundum accidens et inest rei iam factae, 1 phys. 15 f; materia enim intrat constitutionem substantiae cuiuslibet rei naturalis, 2 phys. 2 a; materia vero non est nec idem specie nec idem numero cum aliis causis, quia materia inquantum huiusmodi (als solche) est ens in potentia, agens vero est ens in actu inquantum huiusmodi, forma vero vel finis est actus (Wirklichkeit) vel perfectio, ib. 11 b; per materiam id est per id, in quod aliquid transmutatur per generationem vel corruptionem, 1 gener. 8 g; materia enim dicitur substantia, non quasi ens aliquid actu existens in se considerata, sed quasi in potentia, ut sit aliquid actu, 8 met. 1 f; illud, ex quo fit aliquid, videtur esse materia illius, sicut ex elementis fiunt corpora mixta et sunt eorum materia, ib. 4 l; dupliciter dicitur aliquid fieri ex aliquo, scilicet ex privatione et ex subiecto, quod dicitur materia, sicut dicitur, quod homo fit sanus et quod laborans fit sanus. Dicitur autem magis aliquid fieri ex privatione, quam ex subiecto, sicut magis dicitur aliquis fieri sanus ex laborante, quam ex homine . . . Sed in quibusdam privatio est non manifesta et innominata, sicut privatio cuiuscumque figurae in aere non habet nomen nec etiam privatio domus in lateribus et in lignis, et ideo utimur materia pro materia et privatione simul. Et propter hoc sicut illic dicimus, quod sanus fit ex laborante, ita hic dicimus, quod statua fit ex aere et domus ex lapidibus et lignis, 7 met. 6 n; vgl. 2 met. 3 c-f; 5 met. 21 a; sicut enim propter hoc, quod est innominata privatio, aliquando simplici nomine materiae significatur materia cum privatione, ut supra dictum est, quod aes accipitur pro aere infigurato, cum dicimus, quod ex aere fit statua, ita etiam, quando forma est innominata, simplici nomine materiae intelligitur compositum ex materia et forma, non quidem determinata, sed communi, 7 met. 12 e.
- Zu abstractio a materia, a m. individuali, sensibili & intelligibili → abstractio sub c; zu abstrahere a m., a m. communi & a m. individuali sive signata, a m. intelligibili & a m. sensibili → abstrahere sub I c); zu appetitus m. → appetitus sub b; zu distinctio m. → distinctio sub b; zu diversitas m. → diversitas; zu divisio secundum m. → divisio; zu forma in m. → forma sub b; zu homo extra m. → homo; zu idem m. sive secundum m. → idem; zu infinitas m. → infinitas; zu infinitum ex parte m. sive secundum m. sive secundum rationem m. → infinitus; zu motus ad m. → motus sub b; zu ordo m. → ordo sub a; zu pars m. → pars sub a; zu potentia m. → potentia sub d; zu praeparatio m. → praeparatio sub a; zu ratio in m. → ratio sub k; zu transmutatio secundum m. → transmutatio sub a; zu vita m. permixta → vita sub a.
- Als Arten der materia sind hier anzuführen: 1. materia aerea & m. terrea sive terrestris (th. I. 67. 2 ad 2; 4 sent. 44. 3. 2. 2 c) = die luftartige und die erdartige Materie. 2. m. aliena & m. propria (4 sent. 44. 3. 2. 2 c) = die fremde und die eigene (vgl. m. communis) Materie. 3. m. communis & m. particularis sive propria sive individualis sive individuans (th. I. 3. 3 c; 12. 4 c; 14. 11 c; 67. 2 ad 2; 75. 4 c; 85. 1 ad 2; 86. 3 c; cg. II. 30 & 50; III. 41; trin. 2. 1. 2 c; 2 phys. 4 f & 5 b; 1 cael. 19 b; 3 anim. 8 c) = die allgemeine oder gemeinsame und die besondere (vgl. m. aliena) oder individuelle Materie. 4. m. composita & m. simplex (cg. III. 97) = die zusammengesetzte und die einfache Materie. 5. m. contingens, m. naturalis sive necessaria, m. possibilis & m. remota sive impossibilis (th. III. 16. 1 ad 1; 1 perih. 13 a) = die nichtnotwendige, die naturgemäße (vgl. m. naturalis unten) oder notwendige, die mögliche und die beseitigte (vgl. m. propinqua) oder unmögliche Materie (si praedicatum per se insit subiecto, dicetur esse enuntiatio in materia necessaria vel naturali, ut cum dicitur homo est animal vel homo est risibile. Si vero praedicatum per se repugnet subiecto quasi excludens rationem ipsius, dicetur enuntiatio esse in materia impossibili sive remota, ut cum dicitur homo est asinus. Si vero medio modo se habeat praedicatum ad subiectum, ut scilicet nec per se repugnet subiecto nec per se insit, dicetur enuntiatio esse in materia possibili sive contingenti, 1 perih. 13 a). 6. m. contrarietati subiecta & m. contrarietati non subiecta (cg. II. 33; 5 met. 4 a) = die dem konträren Gegensatze unterworfene und die ihm nicht unterworfene Materie. 7. m. corporalis sive corpulenta sive corporalium & m. spiritualis sive spiritualium (th. I. 12. 11 c; 46. 3 c; 75. 5 a; 85. 1 ad 2; 90. 4 c; I. II. 50. 4 ad 2; cg. II. 16, 22 & 56; III. 102; pot. 3. 11 ad 8; 2 anim. 12 b) = die körperliche (materia enim sensibilis dicitur materia corporalis, secundum quod subiacet qualitatibus sensibilibus, scilicet calido et frigido, duro et molli et huiusmodi, th. I. 85. 1 ad 2) und die geistige Materie oder die Materie der körperlichen und die der geistigen Dinge. 8. m. corporalium, → m. corporalis. 9. m. corpulenta, ≈ . 10. m. corruptibilium & m. generabilium (4 sent. 44. 1. 1. 1 ad 3) = die Materie der vergänglichen und die der entstehbaren Dinge. 11. m. debita & m. indebita (th. III. 64. 5 ad 3; mal. 7. 1 c) = die gehörige oder sich gebührende und die ungehörige oder sich nicht gebührende Materie. 12. m. demonstrata sive designata sive signata sive determinata & m. non signata (th. I. 75. 4 c; 76. 4 ad 4; 78. 2 ad 3; 85. 1 ad 2; 115. 1 c; 119. 1 c; II. II. 123. 2 c; III. 60. 7 c; cg. I. 21 & 65; II. 75; IV. 31 & 40; trin. 1. 2. 2 c; 1 sent. 23. 1. 1 c; verit. 2. 6 ad 1; ente 2 h & 3 g; 1 cael. 19 b & i) = die gezeigte oder bezeichnete oder bestimmte und die nicht bezeichnete Materie (dico materiam signatam, quae sub certis dimensionibus consideratur, ente 2 h). 13. m. designata, → m. demonstrata. 14. m. determinata, ≈ . 15. m. dimensioni subiecta sive quantitati subiecta (th. I. 76. 4 ad 4; 115. 1 c) = die der Ausdehnung oder der Größe unterworfene, m. a. W. die körperliche Materie; vgl. m. corporalis. 16. m. elementaris (ib. 71. 1 ad 1; 76. 1 c; 4 sent. 47. 2. 2. 2 ob. 4) = die elementare Materie oder die Materie der Elemente, m. a. W. dasjenige, woraus die Elemente entstanden sind. 17. m. enuntiationis & m. syllogismi (1 perih. 13 a; 1 anal. 1 a, 4 a & 22 a; 1 phys. 2 e; syll.) = die Materie der Aussage oder des Urteils (nämlich Subjekts- und Prädikatsbegriff) und die des Schlusses (nämlich Ober-, Mittel- und Unterbegriff bzw. Ober- und Untersatz). 18. m. generabilium, → m. corruptibilium. 19. m. impossibilis, → m. contingens. 20. m. indebita, → m. debita. 21. m. individualis sive individuans, → m. communis. 22. m. informis (th. I. 66. 3 ob. 1 & 4 c; II. II. 26. 10 ad 1; cg. IV. 20; pot. 4. 1 c & ad 1 & 13) = die formlose oder Form entbehrende Materie, m. a. W. die Materie, welche entweder eine bestimmte, oder jede Form überhaupt entbehrt. 23. m. intelligibilis & m. sensibilis (th. I. 85. 1 c & ad 2; III. 77. 2 ad 4; cg. II. 75; III. 105; 4 sent. 12. 1. 1. 3 c; verit. 2. 6 ad 1; 1 anal. 41 a; 2 anal. 9 c; 1 phys. 1 a; 2 phys. 3 e; 1 cael. 19 b; 3 anim. 8 b; 7 met. 10 c, 8 met. 5 e) = die ὕλη νοητὴ καὶ αἰσθητή des Aristoteles, d. i. die übersinnliche oder bloß durch die Phantasie (quae quandoque intellectus vocatur, 7 met. 10 c) erfassbare Materie (quae quidem materia intelligibilis consideratur, secundum quod aliquid divisibile accipitur vel in numeris vel in continuis, 2 anal. 9 c) und die sinnliche oder sinnfällige Materie, unter welcher vorzugsweise die fünf sog. sinnlich wahrnehmbaren Qualitäten (→ qualitas) zu verstehen sind. 24. m. intelligibilis communis sive non signata & m. intelligibilis individualis (th. I. 85. 1 ad 2; verit. 2. 6 ad 1) = die allgemeine oder nicht (genau) bezeichnete und die individuell oder genau bezeichnete übersinnliche oder durch die Phantasie vorstellbare (vgl. m. intelligibilis) Materie (quantitates . . . non . . . possunt considerari sine intellectu [Vorstellung] substantiae quantitati subiectae, quod esset eas abstrahi a materia intelligibili communi, possunt tamen considerari sine hac vel illa substantia, quod est eas abstrahi a materia intelligibili individuali, th. I. 85. 1 ad 2). 25. m. naturalis (cg. III. 105; IV. 45; verit. 2. 6 ad 1; 2 phys. 3 e) = die natürliche oder zur Natur gehörige Materie; vgl. m. contingens. 26. m. necessaria, → m. contingens. 27. m. non signata, → m. demonstrata. 28. m. particularis, → m. communis. 29. m. possibilis, → m. contingens. 30. m. praeiacens (th. I. 90. 2 ad 1; III. 75. 3 c; cg. II. 17; IV. 83; 2 sent. 8. 1. 4. 1 ad 1) = die vorliegende oder vorher existierende Materie. 31. m. prima sive pura & m. ultima (th. I. 3. 8 c; 7. 2 ad 3; 115. 1 ad 2; cg. I. 17; II. 17, 34, 76 & 81; 2 sent. 12. 1. 4 c; spir. 1 c; 1 phys. 13 e; 2 phys. 2 a; 3 phys. 12 g; 1 cael. 18 f; 1 gener. 8 g; 2 met. 3 b & c; 7 met. 10 b; 8 met. 1 g; 12 met. 3 b) = die erste oder lautere und die letzte Materie, m. a. W. dasjenige Woraus eines Dinges, was in der ontologischen Reihenfolge der Substanzen als zuerst da seiend gedacht werden muss und nichts als Materie ist (id communiter materia prima nominatur, quod est in genere substantiae ut potentia quaedam intellecta praeter omnem speciem et formam et etiam praeter privationem, quae tamen est susceptiva et formarum et privationum, spir. 1 c), und die individuelle Materie eines Dinges, welche in der mit der materia prima anfangenden ontologischen Ordnung der Materien eines Naturdinges die letzte Stelle einnimmt, z. B. bei einem Tier- oder Menschenindividuum dieser oder jener bestimmte animalische Körper, dem als Materien des Tier- oder Menschenindividuums gemäß der ontologischen Ordnung der Dinge vorausgehen: animalischer Körper, organischer Körper, zusammengesetzter Körper, Element, erste Materie; vgl. cg. II. 90. 32. m. privationi subiecta (5 met. 4 a) = die einer Beraubung oder einem Mangel unterworfene oder zugängliche Materie. 33. m. propinqua sive proxima & m. remota (th. III. 31. 6 ad 3; 84. 2 c; cg. II. 90; syll.) = die nähere oder nächste und die entfernte Materie (sicut statuae proxima materia est metallum, remota vero aqua, th. III. 84. 2 c; materia vero eius [sc. syllogismi] sunt tres termini ut materia remota et duae propositiones ut propinqua, syll.); vgl. m. propinqua sub b. 34. m. propria, → m. aliena & m. communis. 35. m. proxima, → m. propinqua. 36. m. pura, → m. prima. 37. m. quantitati subiecta, → m. dimensioni subiecta. 38. m. remota, → m. contingens & m. propinqua. 39. m. sacramenti (th. III. 60. 6 ad 2 & 7 c; cg. IV. 59 & 75; 4 sent. 7. 1. 2. 1 c) = die Materie des Sakraments, welche in dem bei Spendung desselben angewendeten äußern Zeichen besteht. 40. m. sanctificata (verit. 27. 4 a & ad 10) = die geheiligte Materie. 41. m. sensibilis, → m. intelligibilis. 42. m. sensibilis communis sive in communi & m. sensibilis individualis sive signata (th. I. 85. 1 ad 2; 1 cael. 19 b) = die allgemeine und die besondere oder individuelle sinnlich wahrnehmbare Materie (materia [id est sensibilis] est duplex, scilicet communis et signata vel individualis; communis quidem, ut caro et os, individualis autem, ut hae carnes et haec ossa, th. I. 85. 1 ad 2). 43. m. sensibilis individualis sive signata, → m. sensibilis communis. 44. m. signata, → m. demonstrata. 45. m. simplex, → m. composita. 46. m. situata (4 sent. 44. 2. 2. 2 c) = die mit einer örtlichen Lage versehene Materie. 47. m. spiritualis sive spiritualium, → m. corporalis. 48. m. syllogismi, → m. enuntiationis. 49. m. terrea sive terrestris, → m. aerea. 50. m. transiens (5 met. 4 a) = die vorübergehende Materie. 51. m. ultima, → m. prima.
- Forma est finis materiae, → forma sub b. Materia est individuationis principium (1 anal. 38 c; vgl. th. I. 29. 3 ob. 4), oder: materia sensibilis signata est individuationis et singularitatis principium (1 cael. 19 b; vgl. ente 2 h) = die Materie und zwar die sinnlich wahrnehmbare und genau bezeichnete Materie ist das Prinzip der Einzeldingigkeit. Materia est propter formam (2 anal. 8 a; 1 phys. 1 a) = die Materie ist um der Form willen da. Materia sensibilis signata est individuationis et singularitatis principium, ↑: Materia est individuationis principium.
a) materiell, stofflich, d. i. die Materie, den Stoff, das Woraus (materia ex qua, → materia sub a) eines Dinges betreffend, sich nach Weise der Materie eines Dinges verhaltend, der Gegensatz zu formalis (←): in passionibus sensitivi appetitus est considerare aliquid quasi materiale, scilicet corporalem transmutationem, th. I. 20. 1 ad 2; quod est materiale in passione amoris, ib. I. II. 28. 5 c; vgl. ib. 44. 1 c; quod materiale est, attenditur (kommt in Betracht) secundum id, quod exterius agitur, ib. II. II. 59. 3 ad 3; formale (excedit) id, quod est materiale, cg. II. 45; vgl. ib. 63; natura enim sensitiva, ex qua sumitur ratio (Wesen) animalis, est materiale in homine respectu naturae intellectivae, ex qua sumitur differentia specifica hominis, scilicet rationale (vgl. concretio sub b), ib. 95.
- Als Arten des materiale gehören hierher: materiale signatum fluens et refluens & m. signatum permanens (4 sent. 44. 1. 2. 4 c) = die hinfließende und zurückfließende oder die vergehende und zurückkehrende und die bleibende oder fortdauernde genau bezeichnete Materie.
b) materiell, stofflich, d. i. von stofflicher Natur seiend, zur Materie gehörig, mit einer Materie behaftet, in einer Materie existierend (vgl. materia ex qua unter materia sub a), der Gegensatz zu immaterialis (←) und spiritualis (← sub a): per aliam (potentiam cognoscamus) singularia et materialia, th. I. 14. 11 c; omne illud, cuius esse est in materia, oportet esse materiale, cg. II. 56; vgl. ib. 73; 1 perih. 3 b.
Stofflichkeit: plantae non cognoscunt propter suam materialitatem, th. I. 14. 1 c; res in Deo sunt maxime abstractae ab omni materialitate, ib. 11 ob. 2; vgl. cg. I. 65; II. 65 & 75; 4 sent. 49. 2. 1 ad 16.
a) nach Weise oder im Sinne der Materie, mit Bezug oder im Hinblick auf die Materie eines Dinges (vgl. materia ex qua unter materia sub a), der Gegensatz zu formaliter (←): non quidem materialiter, sed secundum rationem (Beziehung) formalem, th. I. 1. 3 c; actus intellectus . . . materialiter autem et dispositive in inferioribus viribus, ib. 89. 5 c; vgl. ib. I. II. 13. 1 c; 17. 4 c; 18. 6 c; II. II. 59. 3 c & ad 3; 98. 1 ad 3; 162. 6 c.
b) materieller- oder stofflicherweise (vgl. materia ex qua unter materia sub a), der Gegensatz zu immaterialiter (←) .
mathematisch, zur Mathematik gehörend, sie betreffend: mathematica non subsistunt separata secundum esse, . . . Sunt autem mathematica separata secundum rationem tantum, prout abstrahuntur a motu et materia, th. I. 5. 3 ad 4; mathematica abstrahunt (= abstrahuntur) a materia sensibili, sed non a materia intelligibili, inquantum in intellectu remanet continua quantitas abstracta a sensibili qualitate, 3 anim. 8 b; vgl. th. I. 11. 3 ad 2; 44. 1 ad 3; III. 77. 2 ad 4; 2 anal. 9 c; 1 phys. 1 a; 2 phys. 3 e; 1 cael. 19 b; 2 cael. 14 f; 3 cael. 3 c; 1 gener. 18 d; 5 met. 16 b & 17 d; 6 met. 1 e & f.
- Mathematica sc. philosophia sive scientia (2 anal. 9 c; 2 phys. 3 h; 1 meteor. 3 h) = die heutige Mathematik. Mathematicus sc. philosophus (th. I. 44. 1 ad 3; 4 sent. 12. 1. 2. 1 ad 2; 2 phys. 3 a, b & e; 1 cael. 2 e) = der heutige Mathematiker.
ehelich.
- Zu actus matrimonialis → actus sub a; zu consensus m. → consensus sub b.
Ehe: dicitur matrimonium . . . ob hoc, quod mulier non debeat ad aliud nubere, nisi ut sit mater; potest etiam dici matrimonium quasi matris munium id est officium, quia feminis maxime incumbit officium educandae prolis; vel dicitur matrimonium quasi matrem muniens, quia iam habet, quo defendatur et muniatur, scilicet virum; vel dicitur matrimonium quasi matrem monens, ne virum relinquat alteri adhaerens; vel dicitur matrimonium quasi materia unius, quia in eo fit coniunctio ad unam prolem materialiter inducendam, ut dicatur matrimonium a μόνος et materia; vel dicitur matrimonium . . . a matre et nato, quia per matrimonium efficitur aliqua mater nati, 4 sent. 27. 1. 1. 2 c; matrimonium . . . consistit in coniunctione maris et feminae intendentium prolem ad cultum Dei generare et educare, cg. IV. 78; vgl. ib. III. 122.
- Zu actus matrimonii → actus sub a; zu bonum m. → bonus sub c; zu causa m. & separationis m. → causa sub f; zu debitum m. → debitus sub a; zu ius m. → ius sub a; zu status m. → status sub d.
- Arten des matrimonium sind: 1. matrimonium carnale sive corporale sive materiale & m. spirituale (th. I. 95. 1 ob. 5; II. II. 154. 1 ad 3; 4 sent. 27. 1. 2. 3 ob. 3 & ad 3; 29. 1. 4 ad 4; 38. 1. 5 c; 49. 4. 1 ad 5; virt. 2. 12 ob. 24; verit. 28. 8 ob. 7; 2 Cant. 1) = die fleischliche oder körperliche und die geistige oder geistliche Ehe (quod est inter Christum et animam sive ecclesiam, th. I. 95. 1 ob. 5; 4 sent. 38. 1. 5 c; 49. 4. 2 c). 2. m. certum (4 sent. 29. 1. 3. 3 ob. 2) = die gewisse oder sicher bestehende Ehe. 3. m. clandestinum (ib. 28. 1. 3 ad 3 & 4) = die geheime oder im Geheimen, nicht in facie ecclesiae abgeschlossene Ehe. 4. m. consummatum & m. inconsummatum (th. III. 29. 2 c; 4 sent. 28. 1. 4 ad 4; 30. 1. 2 ad 9; quodl. 11. 9. 10 c) = die (durch die copula carnalis) vollzogene oder vollendete und die (dadurch noch) nicht vollzogene oder vollendete Ehe; vgl. m. initiatum. 5. m. contractum & m. contrahendum (th. II. II. 154. 7 ad 3; 4 sent. 27. 1. 3. 2 ad 2; 3. 1. 3 ad 4; 34. 1. 1 ad 7; 37. 2. 2 c; 38 pr.; quodl. 6. 3. 5 c) = die geschlossene oder eingegangene und die zu schließende oder einzugehende Ehe. 6. m. corporale, → m. carnale. 7. m. firmum (4 sent. 39. 1. 5 ad 1) = die feste oder unauflösliche Ehe. 8. m. illegitimum & m. legitimum (cg. IV. 50; 4 sent. 41. 1. 3. 1 ob. 2 & 5. 2 c; mal. 4. 8 ob. 1) = die unrechtmäßige oder ungültige und die rechtmäßige oder gültige Ehe. 9. m. imperfectum & m. perfectum (4 sent. 28. 1. 1 ob. 1 & c; 30. 2. 2 ob. 1 & c; 39. 1. 2 c & 5 ad 1) = die unvollkommene und die vollkommene Ehe oder die Ehe der Ungläubigen und die der Christen. 10. m. inconsummatum, → m. consummatum. 11. m. initiatum (ib. 28. 1. 4 ad 4) = die (per consensum, ib. ob. 4) angefangene Ehe, welche der (per carnalem copulam, ib.) vollzogenen Ehe gegenübersteht; vgl. m. consummatum. 12. m. legitimum, → m. illegitimum. 13. m. perfectum, → m. imperfectum. 14. m. praesumptum sive reputatum & m. verum (th. III. 29. 2 c; 4 sent. 29. 1. 3. 2 ob. 2; 30. 2. 1. 2 ad 1; 31. 1. 3 c; 34. 1. 1 ad 7; 39. 1. 3 c; 41. 1. 3. 1 ob. 2) = die vermutete oder vermeintliche und die wahre oder wirkliche Ehe. 15. m. ratificatum sive ratum (4 sent. 39. 1. 5 a & ad 1 & 6 c) = die von der Kirche gutgeheißene Ehe. 16. m. ratum, → m. ratificatum. 17. m. reputatum, → m. praesumptum. 18. m. spirituale, → m. corporale. 19. m. verum, → m. praesumptum.
auf mittelbare Weise, durch Vermittelung oder Dazwischenkunft eines andern, synonym mit indirecte (← sub b), der Gegensatz zu directe (← sub b) und immediate (←): illud in esse producitur vel mediate, vel immediate, cg. I. 96.
durch ein andres vermittelt, abgeleitet, mittelbar, der Gegensatz zu immediatus (←): demonstrator syllogizet, ex demonstrabilibus sive mediatis, 1 anal. 4 n.
Mitte: in medietate temporis, cg. II. 19; quod virtus moralis sit medietas et qualiter sit medietas, 2 eth. 11 a; vgl. ib. 6 i.
- Eine Art der medietas ist medietas arithmetica (th. II. II. 61. 2 c) = die arithmetische Mitte; vgl. medium arithmeticum unter medium sub a.
- Virtus moralis est habitus electivus, in medietate existens, ut sapiens determinabit, → virtus sub e. Virtus moralis est quaedam medietas et est medii coniectatrix, ≈ .
a) nachdenken, nachsinnen über etwas: nihil autem est aliud meditari, quam multoties considerare (←) aliqua, mem. 3 g; vgl. th. II. II. 49. 1 ad 2.
b) sinnen auf etwas: qui meditatur id est qui intendit inter aliquos seminare discordias, th. II. II. 41. 2 ad 5.
Nachdenken, Nachsinnen (vgl. meditari sub a): meditatio vero pertinere videtur ad processum rationis ex principiis aliquibus pertingentibus ad veritatis alicuius contemplationem (←), th. II. II. 180. 3 ad 1; vgl. ib. ad 4; 4 sent. 15. 4. 1. 2 ad 1.
a) Mittleres, Mittel, Mitte (= medietas, ←): in omnibus causis efficientibus ordinatis primum est causa medii et medium est causa ultimi, sive media sint plura sive unum tantum, th. I. 2. 3 c; in omni motu successivo est aliquid medium inter eius extrema, quia medium est, ad quod continue motum prius venit, quam ad ultimum, cg. II. 19; medium est, in quod primo aptum natum (←) est pervenire id, quod continue mutatur secundum naturam, quam in ultimum terminum motus, in quem mutatur, 5 phys. 5 c; vgl. 8 phys. 19 c; haec est definitio mediorum, quod media sunt, inter quae prius venit illud, quod mutatur de uno extremorum, quam in alterum extremum, 10 met. 9 b; in medio est duo considerare, scilicet rationem, quare dicitur medium, et actum medii. Dicitur autem aliquid medium ex hoc, quod est inter extrema, actus autem medii est extrema coniungere, 3 sent. 19. 1. 4. 2 c; medium accipitur in aliquo dupliciter. Uno modo ex comparatione ad extrema eiusdem rei, sicut medium in circulo; et tale medium oportet quod aeque distet ab extremis. Alio modo ex comparatione ad aliquam regulam extra; et tunc non oportet, quod medium aeque distet ab extremis, sed quod aequetur regulae, ib. 33. 1. 3. 1 ad 2.
- Zu fieri ex medio → fieri.
- Als Arten des medium gehören hierher: 1. medium arithmeticum, m. geometricum & m. harmonicum sive musicum (virt. 1. 13 ob. 7 & ad 7) = das arithmetische (ut 6 inter 4 et 8, quia secundum aequalem quantitatem distat ab utroque, ib. ob. 7), das geometrische (sicut 6 inter 9 et 4, quia secundum eandem proportionem, scilicet sesquialteram, ab utroque extremo distat, licet non secundum eandem quantitatem, ib.) und das harmonische oder musikalische Mittel (sicut 3 est medium inter 6 et 2, quia, quae proportio est unius extremi ad alterum, scilicet 6 ad 2, eadem est proportio 3, quod est distantia inter 6 et 3, ad 1, quod est differentia inter 2 et 3, ib.). 2. m. geometricum, → m. arithmeticum. 3. m. harmonicum, ≈ . 4. m. in mensuratis et regulatis (th. II. II. 17. 5 ad 2) = die Mitte bei Dingen, welche ein Maß und eine Richtschnur haben (medium accipitur in regulatis et mensuratis, secundum quod regula vel mensura attingitur, secundum autem quod exceditur regula, est superfluum, secundum autem defectum a regula est diminutum, ib.). 5. m. iustitiae (ib. 58. 10 a; 61. 2 a & c) = die Mitte der Gerechtigkeit oder die Mitte, welche die Tugend der Gerechtigkeit innezuhalten sucht (in iustitia distributiva non accipitur medium secundum aequalitatem rei ad rem, sed secundum proportionem rerum ad personas, ut scilicet, sicut una persona excedit aliam, ita etiam res, quae datur uni personae, excedat rem, quae datur alicui, et dicit Philosophus [Eth. Nic. V. 7, 1131. b. 12 sq.], quod medium est secundum geometricam proportionalitatem, in qua attenditur aequale non secundum quantitatem, sed secundum proportionem; sicut si dicamus, quod, sicut se habent sex ad quattuor, ita se habent tria ad duo, quia utrobique est sesquialtera proportio (← sub a), in qua maius habet totum minus et mediam partem eius, non autem est aequalitas excessus secundum quantitatem, quia sex excedunt quattuor in duobus, tria excedunt duo in uno. Sed in commutationibus redditur aliquid alicui singulari personae propter rem eius, quae accepta est, ut maxime patet in emptione et venditione, in quibus primo invenitur ratio (Wesen) commutationis. Et ideo oportet adaequare rem rei, ut, quanto iste plus habet, quam suum sit, de eo, quod est alterius, tantumdem restituat ei, cuius est. Et sic fit aequalitas secundum arithmeticam medietatem, quae attenditur secundum parem quantitatis excessum; sicut quinque est medium inter sex et quattuor, in unitate enim excedit et exceditur. Si ergo a principio uterque habebat quinque, et unus eorum accepit unum de eo, quod est alterius, unus, scilicet accipiens, habebit sex et alii relinquentur quatuor. Erit ergo iustitia, si uterque reducatur ad medium, ut accipiatur unum ab eo, qui habet sex, et detur ei, qui habet quatuor; sic enim uterque habebit quinque quod est medium, ib. 61. 2 c; vgl. 5 eth. 5 & 6). 6. m. musicum, → m. arithmeticum. 7. m. proportionis (4 sent. 44. 2. 2. 6 ad 3) = die Mitte des Verhältnisses oder die verhältnismäßige Mitte; vgl. m. arithmeticum & m. iustitiae. 8. m. rationis sive secundum rationem & m. rei (th. I. II. 64. 2 c; 3 sent. 33. 1. 3. 2 c; virt. 1. 13 ad 7; 2 cael. 20 g) = die Mitte gemäß der Vernunft (id, quod a ratione ponitur in aliqua materia, th. I. II. 64. 2 c) und die der Sache nach. 9. m. rei, → m. rationis. 10. m. secundum rationem, ≈ . 11. m. virtutis (ib. ob. 1-3; 4 ob. 2 & c; cg. III. 110 & 134/135; virt. 1. 13 ob. 7 & c; 2 eth. 11 f-h) = die Mitte der Tugend d. i. diejenige Mitte, auf welche die Tugend abzielt. Non est contrarietas medii ad extrema, → contrarietas sub a. Virtus in medio sive in mediocritate consistit, → virtus sub e. Virtus moralis est quaedam medietas et est medii coniectatrix, ≈ . Virtus moralis in medio consistit quoad nos determinata ratione, ≈ .
b) Mittel, Werkzeug: sunt aliqua media divinae providentiae, th. I. 22. 3 c; sint medium aliquod ad cognoscendas substantias separatas, cg. III. 42; an sit aliquod medium, quo possit demonstrari, 2 anal. 1 e.
- Zu unire per medium & sine m. → unire.
- Arten des medium in diesem Sinne sind: 1. medium agens & m. formale (virt. 2. 1 ad 14) = das bewirkende und das formgebende Mittel oder das Mittel nach Weise der hervorbringenden Ursache und dasjenige nach Weise der Form. 2. m. congruentiae sive congruitatis & m. necessitatis (3 sent. 2. 2. 1. 1 c & 2. 1 c) = das Mittel der Geziemung und das der Notwendigkeit oder das zur Erreichung eines Zweckes passende und das hiezu notwendige Mittel (medium congruentiae est, quod facit [beiträgt] ad decentem coniunctionem extremorum, quae tamen nihilominus sine illo esse possit, . . . medium autem necessitatis est, sine quo coniunctio extremorum esse non potest, ib. 1. 1 c). 3. m. coniunctum & m. extraneum sive extrinsecum (th. I. 78. 3 c; 2 anim. 21 a) = das (mit der Substanz eines Agens) verbundene und das (ihr) äußere oder äußerlich gegenüberstehende Mittel. 4. m. demonstrationis sive in demonstrationibus sive demonstrativum sive necessarium & m. dialecticum sive probabile (th. I. 2. 2 ob. 2; 3. 5 c; 47. 1 ad 3; 58. 7 ad 3; 62. 7 ad 1; 94. 1 ad 3; I. II. 67. 3 c; II. II. 1. 1 c; verit. 2. 13 c; 29. 1 ob. 8; 1 anal. 19 f; 2 anal. 1 a & g) = das notwendig wahre oder etwas als notwendig wahr dartuende und das wahrscheinliche oder etwas wahrscheinlich machende (Beweis-) Mittel. 5. m. demonstrativum, → m. demonstrationis. 6. m. dialecticum, ≈ . 7. m. exemplare (cg. I. 69) = das vorbildliche Mittel. 8. m. extraneum, → m. coniunctum. 9. m. extraneum sive extra positum & m. proprium (1 anal. 24 a, 29 a & 35 h) = das äußere, oder von außen hergeholte (vgl. m. coniunctum) und das eigentümliche oder eigene (Beweis-) Mittel. 10. m. extra positum, → m. extraneum. 11. m. extrinsecum, → m. coniunctum. 12. m. formale, → m. agens. 13. m. habitum (1 anal. 32 c) = das etwas unmittelbar berührende Mittel (id est immediate sequens, ib.). 14. m. in demonstrationibus, → m. demonstrationis. 15. m. in quo, m. quo & m. sub quo sc. cognitionis sive visionis (th. I. 12. 5 ad 2; 94. 1 ad 3; 3 sent. 14. 1. 1. 3 ad 1; 4 sent. 49. 2. 1 ad 15; verit. 2. 5 ad 10; 18. 1 ad 1; quodl. 7. 1. 1 c) = das Mittel in welchem, das Mittel durch welches, und das Mittel unter oder aus welchem erkannt oder gesehen wird (in aliqua visione triplex medium considerari potest. Unum est medium, sub quo videtur, aliud quo videtur, quod est species rei visae, aliud a quo accipitur cognitio rei visae. Sicut in visione corporali medium, sub quo videtur, est lumen, quo aliquid fit actu visibile et visus perficitur ad videndum; medium autem, quo videtur, est ipsa species rei sensibilis in oculo existens, quae sicut forma videntis, inquantum est videns, principium est visivae operationis; medium autem, a quo accipitur cognitio rei visae, est sicut speculum, a quo interdum species alicuius visibilis, utpote lapidis, fit in oculo, non immediate ab ipso lapide, verit. 18. 1 ad 1). 16. m. mathematicum & m. naturale (th. I. 1. 1 ad 2; I. II. 54. 2 ad 2) = das mathematische und physische (Beweis-) Mittel oder das Beweismittel des Naturforschers und das des Mathematikers. 17. m. naturale, → m. mathematicum. 18. m. necessarium, → m. demonstrationis. 19. m. necessitatis, → m. congruentiae. 20. m. probabile, → m. demonstrationis. 21. m. proprium, → m. extraneum. 22. m. quo, → m. in quo. 23. m. sensibile (2 anal. 1 h) = das sinnlich wahrnehmbare (Beweis-) Mittel. 24. m. sub quo, → m. in quo. 25. m. syllogismi sive syllogisticum (th. I. II. 99. 6 c; 2 anal. 1 a, e, g & h) = das Schlussmittel, d. i. dasjenige, mittels dessen ein Schluss zustande kommt (in demonstrationibus autem cognitio conclusionis adquiritur per aliquod medium et per primas propositiones indemonstrabiles, ib. a; causa est medium in demonstratione, quae facit scire, quia scire est causam rei cognoscere, ib. g). 26. m. syllogisticum, → m. syllogismi.
c) Mittelbegriff, d. i. derjenige Begriff, welcher mit seinem Umfang zwischen dem Oberbegriff und Unterbegriff eines Schlusses (→ extremitas sub b, extremus sub c und terminus sub d) die Mitte hält und die Aussage der beiden voneinander vermittelt: Oportet in demonstratione eiusdem generis esse media et extrema, 1 anal. 15 e; medium autem in praemissis continetur, ib.; sit animal primum (Oberbegriff), homo medium et Callias tertium (Unterbegriff), ib. 20 a; vgl. ib. 13 f & g, 44 k; opusc. de inventione medii.
mittlerer, in der Mitte befindlich, dazwischen seiend (vgl. medium): non autem ita, quod sit aliqua actio ipsius actio media, sicut in nobis actio virtutis motivae (→ virtus sub a) est media inter actum voluntatis et effectum, cg. II. 35.