Thomas von Aquin (Joos van Ghent & Pedro Berruguete, Musée du Louvre, Paris)        
CORPUS THOMISTICUM
 
Ludwig Schütz
Thomas-Lexikon
M
 
 
3. Auflage von Enrique Alarcón vorbereitet
Pamplona, Universität von Navarra, 2006




L Inhaltsverzeichnis N


macula



Makel, Flecken: macula importat (bedeutet) detrimentum nitoris ex aliquo contactu, th. I. II. 89. 1 c; macula potest esse dupliciter. Uno modo per privationem pulchritudinis . . . Alio modo per hoc, quod pulchritudo . . . impeditur, ne exterius appareat, 4 sent. 16. 2. 2. 1 ad 1; macula secundum quod huiusmodi (die Makel als solche) non habet, quod aliquid ponat, sed per comparationem ad illud, quod pulchritudinis detrimentum causat, aliquid quandoque ponere dicitur, ib. 18. 1. 2. 1 c; vgl. th. I. II. 86. 1 ad 3; macula proprie dicitur in corporalibus, quando aliquod corpus nitidum perdit suum nitorem ex contactu alterius corporis, sicut vestis et aurum et argentum, aut aliud huiusmodi. In rebus autem spiritualibus ad similitudinem huius oportet maculam dici, th. I. II. 86. 1 c; vgl. ib. 89. 1 c.




magister



a) Lehrer, Meister: utrum homo possit docere et dici magister, verit. 11. pr.; ille, qui docet in scholis, dicitur magister, 7 phys. 8 g; vgl. 4 sent. 17. 3. 4. 4 ob. 1.

b) der Lehrer, der Meister per eminentiam, d. i. der Lehrer der Sentenzen (vgl. sub a): secundum expositionem Magistri, th. I. 41. 3 ad 2; vgl. 1 sent. 17. 1. 1 c.




magistralis, e



a) zum Lehrer, zum Meister gehörig, meisterhaft.

b) zu dem Lehrer per eminentiam gehörend (→ magister sub b): secundum expositionem magistralem, mal. 3. 14 ad 2.




magnanimitas



Großmut, Hochherzigkeit, hoher Sinn, d. i. diejenige Tugend, kraft welcher der Mensch auf hohe, aber schwer zu erlangende Ehren hinstrebt, das Gegenteil von pusillanimitas (←): magnanimitas ex suo nomine importat (bedeutet) quandam extensionem (Ausstreckung, Streben) animi ad magna, th. II. II. 129. 1 c; vgl. ib. 136. 5 c; consequens est, quod magnanimitas consistat circa honores, ib. 129. 1 c; magnanimitas non est circa honorem quemcumque, sed circa magnum honorem, ib. 4 ad 1; vgl. ib. I. II. 64. 1 ob. 2; magnanimitas est circa honores, ut videlicet studeat facere ea, quae sunt honore digna, non tamen sic, ut pro magno aestimet humanum honorem, ib. II. II. 129. 1 ad 3; magnanimitas proprie est circa spem alicuius ardui, ib. 6 c; vgl. ib. I. II. 60. 5 c; magnanimitas ad duo respicit, ad honorem quidem sicut ad materiam et ad aliquid magnum operandum sicut ad finem, ib. II. II. 129. 6 c; magnanimitas est ornamentum virtutum omnium, 2 sent. 42. 2. 4 c; vgl. cg. I. 92; III. 139/140; 2 anal. 16 b; 2 eth. 9 a; 4 eth. 8 a-p.




magnanimus, a, um



großmütig, hoch gemutet, hochherzig, hoch gesinnt (vgl. magnanimitas), der Gegensatz zu pusillanimus (←): magnanimus est quidem magnitudine extremus, eo autem, quod ut oportet, medius (die Übersetzung der aristotelischen Stelle: ἔστι δὴ ὁ μεγαλόψυχος τῷ μὲν μεγέθει ἄκρος, τῷ δὲ ὡς δεῖ μέσος, Eth. Nic. IV. 7, 1123. b. 13-14), th. I. II. 64. 1 ad 2; magnanimus dicitur esse piger et otiosus (vgl. Aristoteles: ib. 8, 1124. b. 24), non quia de nullo sit sollicitus, sed quia non est superflue sollicitus de multis, sed confidit in his, de quibus confidendum est, et circa illa non superflue sollicitatur, ib. II. II. 47. 9 ad 3; ex hoc principaliter dicitur magnanimus, quia habet animum ad aliquem magnum actum, ib. 129. 1 c; magnanimus ergo intendit magnos honores, sicut quibus est dignus, vel etiam sicut minora his, quibus est dignus, quia scilicet virtus non potest sufficienter honorari ab homine, cui debetur honor a Deo, ib. 2 ad 3; vgl. cg. III. 132/133 & 134/135; 2 anal. 16 b; 4 eth. 8 a ­ 10 i.




magnificatio



a) Verherrlichung: est autem executio praedestinationis vocatio et magnificatio, th. I. 23. 2 c; magnificatio est iustificationis complementum, sive referatur ad perfectionem gloriae, sive ad perfectionem gratiae, 4 sent. 17. 1. 1. 2 c.

b) Großtun: indebita magnificatio hominis vel in seipso, vel in aliis rebus, ib. II. II. 19. 12 ad 2.




magnificentia



Großartigkeit, Prachtliebe, d. i. die Tugend, mit Geld für hohe Zwecke Großartiges zustande zu bringen, der Gegensatz zu parvificentia (←): magnificentia circa maximos sumptus, th. I. II. 64. 1 ob. 2; vgl. ib. 21. 1 ad 1; 60. 5 c; II. II. 117. 3 ad 1; 128. 1 ad 6; operari aliquid magnum, ex quo sumitur nomen magnificentiae, proprie pertinet ad rationem virtutis, ib. II. II. 134. 1 c; vgl. ib. 2 c; ad magnificentiam pertinet magnos sumptus facere ad hoc, quod opus magnum convenienter fiat, ib. 3 c; in talibus sumptibus est magnificentia, . . . scilicet in rebus divinis et communibus, huiusmodi enim inter alia humana sunt maxima et honorabilissima, 4 eth. 7 e; vgl. ib. f-i & 6 a-l; cg. I. 93; III. 39/140.




magnificus, a, um



Pracht liebend (vgl. magnificentia), der Gegensatz zu parvificus (←): Magnificus non principaliter intendit sumptus facere in his, quae pertinent ad personam propriam, non quia bonum suum non quaerat, sed quia non est magnum. Si quid tamen in his, quae ad ipsum pertinent, magnitudinem habeat, hoc etiam magnifice magnificus prosequitur, sicut ea, quae semel fiunt, ut nuptiae vel aliquid huiusmodi, vel etiam ea, quae permanentia sunt, sicut ad magnificum pertinet, praeparare convenientem habitationem, th. II. II. 134. 1 ad 3; vgl. ib. I. II. 64. 1 ad 2; cg. III. 134/135; 4 eth. 7 a-m.




magnitudo



a) Größe im eigentlichen und engern Sinne des Wortes (= magnitudo corporalis, → sub b): quantitas continua intrinseca, quae dicitur magnitudo, th. I. 42. 1 ob. 1; magnitudo est quantitas positionem habens (→ quantitas sub a), 4 phys. 17 c; figura et magnitudo inferiorum corporum sunt accidentia sensibilia, ita etiam et in caelestibus corporibus, 2 cael. 14 f; magnitudo omnis est de genere continuorum, 6 phys. 3 c; magnitudo non est actu infinita, 3 phys. 10 b; vgl. 1 phys. 9 f; 8 phys. 23 c; 2 anim. 8 e; pot. 4. 1 ad 5; omnium natura constantium (bestehend) . . . est terminus magnitudinis, nec tantum in augmento, sed etiam in diminutione, 2 sent. 14. 1. 1 ad 4; sunt tres species magnitudinis, 5 met. 15 b; neque aliqua magnitudo componitur ex indivisibilibus, 6 phys. 11 a; vgl. ib. 1 a ­ 3 m; magnitudo autem (est), quod est divisibile in partes continuas, 5 met. 15 b; vgl. 1 phys. 6 f; 3 phys. 10 a; 6 phys. 3 c; non est minima magnitudo, 1 phys. 9 l; vgl. 4 phys. 19 a; licet applicando magnitudinem ad determinatam naturam sit aliqua minima magnitudo, quia quaelibet natura requirit determinatam magnitudinem et parvitatem, 6 phys. 3 i; vgl. 1 phys. 9 f.

b) Größe im allgemeinen und weitern Sinne des Wortes, synonym mit quantitas (← sub b).

c) Größe im uneigentlichen und übertragenen Sinne des Wortes (= magnitudo spiritualis, → sub a), ebenfalls synonym mit quantitas (← sub c): una magnitudo et una maiestas, cg. IV. 6.

d) Größe in metonymischem Sinne, d. i. Großes: ut non ponamus duas magnitudines id est duo corpora esse simul, 1 gener. 15 a.




magnus, a, um
(vgl. maior)



groß, der Gegensatz zu parvus (←): ponebat magnum et parvum principia, 1 phys. 8 a; vgl. ib. 11 l; 3 phys. 6 e; 4 phys. 14 k; 7 phys. 8 q; 8 phys. 15 f; 1 sent. 19. 3. 1 ad 2.




maiestas



Größe, Hoheit, Erhabenheit, Majestät: Tertia vero convenientia, quam imperatores habent cum regibus, et differunt a consulibus sive rectoribus politicis, est institutio legum et arbitraria potestas, quam habent super subditos in dictis casibus, propter quod et eorum dominium maiestas appellatur, imperialis videlicet et regalis, regim. 3. 20; esset etiam una magnitudo et una maiestas, cg. IV. 6; sicut in crimine laesae maiestatis, th. II. II. 108. 4 ad 2.




maior, us



a) größer im allgemeinen Sinne des Wortes.

b) größer der Ausdehnung nach: in quantitate autem, cum fuerit excellens, dicitur maius, 7 phys. 8 q; omne totum est maius sua parte, cg. I. 10; non quolibet magno est aliquod maius, respectu cuius possit dici minus, 1 sent. 19. 3. 1 ad 2; omne magnum absolute dicitur magnum ad aliquid, quod est esse maius, non autem omne maius est magnum absolute, 3 cael. 3 f.

c) größer der Zeitdauer nach, d. i. älter: ad reverentiam exhibendam maioribus, th. I. II. 100. 11 c; vgl. ib. II. II. 2. 6 c; 16. 2 ad 2; 149. 4 ob. 1.

d) größer dem gedanklichen Umfange nach, d. i. Oberbegriff oder Obersatz eines Schlusses: responderi potest per interemptionem maioris (sc. propositionis), cg. I. 69.

e) größer der Vollkommenheit nach, höher dem Range nach, bedeutender: vita activa pertinet ad maiores, scilicet ad praelatos, th. II. II. 182. 1 ob. 1; quo maius cogitari non potest, cg. I. 10; facit potentia maior tempore minori, ib. 20.




maleficium



a) böse Tat, schlechte Handlung, der Gegensatz zu beneficium (← sub a): quod beneficium quasi maleficium reputat, th. II. II. 107. 2 c; passio Christi ex parte occidentium ipsum fuit maleficium, ib. III. 48. 3 ad 3.

b) Behexung, Zauberei: vel eis ad maleficia utebantur, th. I. II. 102. 3 ad 2; maleficium nihil aliud erat in mundo, nisi in aestimatione hominum, qui effectus naturales, quorum causae sunt occultae, maleficiis imputabant, 4 sent. 34. 1. 3 c; vgl. cg. III. 106; quodl. 11. 9. 10 c.




malitia



a) Schlechtigkeit im allgemeinen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu bonitas (← sub a).

b) Schlechtigkeit im physischen Sinne des Wortes (= malitia naturalis, → sub a): omnis autem perfectio in rebus existens ad perfectionem et bonitatem naturae pertinet, defectus vero et privatio ad malitiam, 6 met. 4 c; vgl. 7 phys. 6 a.

c) Schlechtigkeit im moralischen Sinne des Wortes (= malitia moralis, → sub a), synonym mit vitium (← sub b), der Gegensatz zu virtus (← sub e): malitia non sumitur hic pro peccato, sed pro quadam pronitate voluntatis ad malum, th. I. II. 85. 3 ad 2; quando aliquis peccat in his, sine quibus recte servatis non remanet subiectio hominis ad Deum et foedus humanae societatis, tunc est peccatum ex genere, et talia peccata Philosophus malitias appellat, 2 sent. 42. 1. 4 c; vgl. cg. III. 5 & 146; 3 eth. 11 d; 7 eth. 1 a.

d) Verabscheuung der geistlichen Güter: malitia non accipitur hic, secundum quod est genus vitiorum, sed sicut dictum est (id est secundum quod aliquis in detestationem bonorum spiritualium adducitur), th. II. II. 35. 4 ad 2. In dieser Bedeutung ist die malitia eine filia acediae (←) .




malus, a, um



a) böse, schlecht, übel im allgemeinen Sinne des Wortes, der Gegensatz zu bonus (← sub a).

b) böse, schlecht, übel an sich oder objektiv (= malum in se, → sub a), d. i. dasjenige, was und insofern es mit einem ihm übergeordneten Willen (dem göttlichen) nicht übereinstimmt, was m. a. W. nicht so ist, wie es gewollt wird oder gewollt worden ist, ebenfalls der Gegensatz zu bonus (← sub b): in hoc autem consistit ratio mali, ut scilicet aliquid deficiat a bono, th. I. 48. 2 c; non omnis defectus boni est malum, sed defectus boni, quod natum (←) est et debet haberi. Defectus enim visionis non est malum in lapide, sed in animali, quia contra rationem lapidis est, quod visum habeat, ib. 5 ad 1; vgl. ib. 3 c; malum enim est defectus boni, quod natum est et debet haberi, ib. 49. 1 c; malum, quod nihil est aliud, quam privatio debitae perfectionis, cg. I. 71; vgl. ib. II. 41; III. 7 & 13; th. I. II. 75. 1 c; nom. 4. 14-23; 2 sent. 34. 1. 2 c; mal. 1. 1 c.

c) böse, schlecht, übel für etwas oder subjektiv (= malum alicui, → sub a), d. i. dasjenige, was und insofern es für ein geschöpfliches Wesen, insbesondere für den Menschen, vermeidenswert ist, weil es ihm schadet, ebenfalls der Gegensatz zu bonus (← sub c): malum autem dicitur, quia nocet, th. I. II. 39. 4 ad 3; vgl. cg. III. 11; 4 sent. 13. 2. 2 c.




mandatum



Auftrag, Vorschrift, Gebot: quaedam vero praecipiuntur vel prohibentur non quasi praecise debita, sed propter melius, et ista possunt dici mandata, quia quandam inductionem habent et persuasionem, th. I. II. 99. 5 c.




manens



bleibend, synonym mit permanens (←), der Gegensatz zu transiens, pertransiens und transitivus (←) .




manifestativus, a, um



offenbarend, kundmachend: est manifestativum quidditatis rei, Eph. 3. 4.




mansuetudo



Sanftmut: mansuetudo est quaedam medietas circa iras, in qua tamen materia medium proprie acceptum est innominatum, fere etiam extrema, quia non expressis nominibus distinguuntur. Nomen autem mansuetudinis assumitur ad significandum medium, cum tamen ex vi nominis magis declinet ad defectum irae; dicitur enim aliquis mansuetus ex eo, quod non irascitur, quasi manu assuetus ad similitudinem bestiarum, quae iracundiam deponunt manibus hominum assuetae, 4 eth. 13 a; vgl. ib. b-l; circa iras non ponitur nisi una virtus, scilicet mansuetudo, th. I. II. 60. 5 ad 4; vgl. ib. 23. 3 c; vitium oppositum mansuetudini est innominatum, mal. 12. 2 ad 3.




materia



a) Materie im allgemeinen Sinne des Wortes.

b) Materie, Gegenstand, Objekt einer Tätigkeit und des dazu gehörenden Habitus und Vermögens (= materia circa quam sive de qua, → sub a), synonym mit obiectum (←) und subiectum (← sub c): secundum quod materia patietur, th. I. prol.; tum propter dignitatem materiae, ib. 1. 5 c; materia consilii sunt operationes humanae, ib. I. II. 14. 2 ob. 2; moralia sunt materia prudentiae, sicut factibilia sunt materia artis, ib. 58. 5 ob. 2; si tollebatur seditionis materia, ib. 105. 1 ad 4; materia fidei sunt res, quae creduntur, ib. II. II. 11. 2 ob. 2; artium quaedam sunt, in quarum materia non est aliquod principium, cg. II. 75.

c) Materie, Stoff, stoffliche Ursache, d. i. dasjenige, woraus etwas entsteht oder besteht (= materia ex qua, → sub a), synonym mit subiectum (← sub b), der Gegensatz zu forma (← sub b): materia est id, quod est in potentia, th. I. 3. 2 c; materia est, ex qua aliquid fit, ib. 92. 2 ad 2; materia id, quod est in potentia, est, cg. I. 17; vgl. ib. II. 16 & 43; quodl. 3. 8. 20 c; hoc enim dicimus materiam, primum subiectum, ex quo aliquid fit per se et non secundum accidens et inest rei iam factae, 1 phys. 15 f; materia enim intrat constitutionem substantiae cuiuslibet rei naturalis, 2 phys. 2 a; materia vero non est nec idem specie nec idem numero cum aliis causis, quia materia inquantum huiusmodi (als solche) est ens in potentia, agens vero est ens in actu inquantum huiusmodi, forma vero vel finis est actus (Wirklichkeit) vel perfectio, ib. 11 b; per materiam id est per id, in quod aliquid transmutatur per generationem vel corruptionem, 1 gener. 8 g; materia enim dicitur substantia, non quasi ens aliquid actu existens in se considerata, sed quasi in potentia, ut sit aliquid actu, 8 met. 1 f; illud, ex quo fit aliquid, videtur esse materia illius, sicut ex elementis fiunt corpora mixta et sunt eorum materia, ib. 4 l; dupliciter dicitur aliquid fieri ex aliquo, scilicet ex privatione et ex subiecto, quod dicitur materia, sicut dicitur, quod homo fit sanus et quod laborans fit sanus. Dicitur autem magis aliquid fieri ex privatione, quam ex subiecto, sicut magis dicitur aliquis fieri sanus ex laborante, quam ex homine . . . Sed in quibusdam privatio est non manifesta et innominata, sicut privatio cuiuscumque figurae in aere non habet nomen nec etiam privatio domus in lateribus et in lignis, et ideo utimur materia pro materia et privatione simul. Et propter hoc sicut illic dicimus, quod sanus fit ex laborante, ita hic dicimus, quod statua fit ex aere et domus ex lapidibus et lignis, 7 met. 6 n; vgl. 2 met. 3 c-f; 5 met. 21 a; sicut enim propter hoc, quod est innominata privatio, aliquando simplici nomine materiae significatur materia cum privatione, ut supra dictum est, quod aes accipitur pro aere infigurato, cum dicimus, quod ex aere fit statua, ita etiam, quando forma est innominata, simplici nomine materiae intelligitur compositum ex materia et forma, non quidem determinata, sed communi, 7 met. 12 e.




materialis, e



a) materiell, stofflich, d. i. die Materie, den Stoff, das Woraus (materia ex qua, → materia sub a) eines Dinges betreffend, sich nach Weise der Materie eines Dinges verhaltend, der Gegensatz zu formalis (←): in passionibus sensitivi appetitus est considerare aliquid quasi materiale, scilicet corporalem transmutationem, th. I. 20. 1 ad 2; quod est materiale in passione amoris, ib. I. II. 28. 5 c; vgl. ib. 44. 1 c; quod materiale est, attenditur (kommt in Betracht) secundum id, quod exterius agitur, ib. II. II. 59. 3 ad 3; formale (excedit) id, quod est materiale, cg. II. 45; vgl. ib. 63; natura enim sensitiva, ex qua sumitur ratio (Wesen) animalis, est materiale in homine respectu naturae intellectivae, ex qua sumitur differentia specifica hominis, scilicet rationale (vgl. concretio sub b), ib. 95.

b) materiell, stofflich, d. i. von stofflicher Natur seiend, zur Materie gehörig, mit einer Materie behaftet, in einer Materie existierend (vgl. materia ex qua unter materia sub a), der Gegensatz zu immaterialis (←) und spiritualis (← sub a): per aliam (potentiam cognoscamus) singularia et materialia, th. I. 14. 11 c; omne illud, cuius esse est in materia, oportet esse materiale, cg. II. 56; vgl. ib. 73; 1 perih. 3 b.




materialitas



Stofflichkeit: plantae non cognoscunt propter suam materialitatem, th. I. 14. 1 c; res in Deo sunt maxime abstractae ab omni materialitate, ib. 11 ob. 2; vgl. cg. I. 65; II. 65 & 75; 4 sent. 49. 2. 1 ad 16.




materialiter



a) nach Weise oder im Sinne der Materie, mit Bezug oder im Hinblick auf die Materie eines Dinges (vgl. materia ex qua unter materia sub a), der Gegensatz zu formaliter (←): non quidem materialiter, sed secundum rationem (Beziehung) formalem, th. I. 1. 3 c; actus intellectus . . . materialiter autem et dispositive in inferioribus viribus, ib. 89. 5 c; vgl. ib. I. II. 13. 1 c; 17. 4 c; 18. 6 c; II. II. 59. 3 c & ad 3; 98. 1 ad 3; 162. 6 c.

b) materieller- oder stofflicherweise (vgl. materia ex qua unter materia sub a), der Gegensatz zu immaterialiter (←) .




mathematicus, a, um



mathematisch, zur Mathematik gehörend, sie betreffend: mathematica non subsistunt separata secundum esse, . . . Sunt autem mathematica separata secundum rationem tantum, prout abstrahuntur a motu et materia, th. I. 5. 3 ad 4; mathematica abstrahunt (= abstrahuntur) a materia sensibili, sed non a materia intelligibili, inquantum in intellectu remanet continua quantitas abstracta a sensibili qualitate, 3 anim. 8 b; vgl. th. I. 11. 3 ad 2; 44. 1 ad 3; III. 77. 2 ad 4; 2 anal. 9 c; 1 phys. 1 a; 2 phys. 3 e; 1 cael. 19 b; 2 cael. 14 f; 3 cael. 3 c; 1 gener. 18 d; 5 met. 16 b & 17 d; 6 met. 1 e & f.




matrimonialis, e



ehelich.




matrimonium



Ehe: dicitur matrimonium . . . ob hoc, quod mulier non debeat ad aliud nubere, nisi ut sit mater; potest etiam dici matrimonium quasi matris munium id est officium, quia feminis maxime incumbit officium educandae prolis; vel dicitur matrimonium quasi matrem muniens, quia iam habet, quo defendatur et muniatur, scilicet virum; vel dicitur matrimonium quasi matrem monens, ne virum relinquat alteri adhaerens; vel dicitur matrimonium quasi materia unius, quia in eo fit coniunctio ad unam prolem materialiter inducendam, ut dicatur matrimonium a μόνος et materia; vel dicitur matrimonium . . . a matre et nato, quia per matrimonium efficitur aliqua mater nati, 4 sent. 27. 1. 1. 2 c; matrimonium . . . consistit in coniunctione maris et feminae intendentium prolem ad cultum Dei generare et educare, cg. IV. 78; vgl. ib. III. 122.




mediate



auf mittelbare Weise, durch Vermittelung oder Dazwischenkunft eines andern, synonym mit indirecte (← sub b), der Gegensatz zu directe (← sub b) und immediate (←): illud in esse producitur vel mediate, vel immediate, cg. I. 96.




mediatus, a, um



durch ein andres vermittelt, abgeleitet, mittelbar, der Gegensatz zu immediatus (←): demonstrator syllogizet, ex demonstrabilibus sive mediatis, 1 anal. 4 n.




medietas



Mitte: in medietate temporis, cg. II. 19; quod virtus moralis sit medietas et qualiter sit medietas, 2 eth. 11 a; vgl. ib. 6 i.




meditari



a) nachdenken, nachsinnen über etwas: nihil autem est aliud meditari, quam multoties considerare (←) aliqua, mem. 3 g; vgl. th. II. II. 49. 1 ad 2.

b) sinnen auf etwas: qui meditatur id est qui intendit inter aliquos seminare discordias, th. II. II. 41. 2 ad 5.




meditatio



Nachdenken, Nachsinnen (vgl. meditari sub a): meditatio vero pertinere videtur ad processum rationis ex principiis aliquibus pertingentibus ad veritatis alicuius contemplationem (←), th. II. II. 180. 3 ad 1; vgl. ib. ad 4; 4 sent. 15. 4. 1. 2 ad 1.




medium



a) Mittleres, Mittel, Mitte (=  medietas, ←): in omnibus causis efficientibus ordinatis primum est causa medii et medium est causa ultimi, sive media sint plura sive unum tantum, th. I. 2. 3 c; in omni motu successivo est aliquid medium inter eius extrema, quia medium est, ad quod continue motum prius venit, quam ad ultimum, cg. II. 19; medium est, in quod primo aptum natum (←) est pervenire id, quod continue mutatur secundum naturam, quam in ultimum terminum motus, in quem mutatur, 5 phys. 5 c; vgl. 8 phys. 19 c; haec est definitio mediorum, quod media sunt, inter quae prius venit illud, quod mutatur de uno extremorum, quam in alterum extremum, 10 met. 9 b; in medio est duo considerare, scilicet rationem, quare dicitur medium, et actum medii. Dicitur autem aliquid medium ex hoc, quod est inter extrema, actus autem medii est extrema coniungere, 3 sent. 19. 1. 4. 2 c; medium accipitur in aliquo dupliciter. Uno modo ex comparatione ad extrema eiusdem rei, sicut medium in circulo; et tale medium oportet quod aeque distet ab extremis. Alio modo ex comparatione ad aliquam regulam extra; et tunc non oportet, quod medium aeque distet ab extremis, sed quod aequetur regulae, ib. 33. 1. 3. 1 ad 2.

b) Mittel, Werkzeug: sunt aliqua media divinae providentiae, th. I. 22. 3 c; sint medium aliquod ad cognoscendas substantias separatas, cg. III. 42; an sit aliquod medium, quo possit demonstrari, 2 anal. 1 e.

c) Mittelbegriff, d. i. derjenige Begriff, welcher mit seinem Umfang zwischen dem Oberbegriff und Unterbegriff eines Schlusses (→ extremitas sub b, extremus sub c und terminus sub d) die Mitte hält und die Aussage der beiden voneinander vermittelt: Oportet in demonstratione eiusdem generis esse media et extrema, 1 anal. 15 e; medium autem in praemissis continetur, ib.; sit animal primum (Oberbegriff), homo medium et Callias tertium (Unterbegriff), ib. 20 a; vgl. ib. 13 f & g, 44 k; opusc. de inventione medii.




medius, a, um



mittlerer, in der Mitte befindlich, dazwischen seiend (vgl. medium): non autem ita, quod sit aliqua actio ipsius actio media, sicut in nobis actio virtutis motivae (→ virtus sub a) est media inter actum voluntatis et effectum, cg. II. 35.