berührend, fühlend, tastend.
a) Berührung im eigentlichen und übertragenen Sinne des Wortes, gleichbedeutend mit contactus (←): tactus dicitur proprie et transumptive, 1 gener. 18 c; est autem tactus (proprie sumptus) . . . in habentibus positionem, quorum ultima sunt simul, moventibus et motis, activis et passivis ad invicem, ib. d; tactus enim non nisi corporum est, sunt enim tangentia, quorum sunt ultima simul, ut puncta aut lineae aut superficies, quae sunt corporum ultima, cg. II. 56; quoddam est movens, quod solum tangit id, quod movetur, sed id, quod tangitur, scilicet ipsum motum, non tangit tangens, id est movens, et in talibus est tactus improprie sumptus, 1 gener. 18 f; est autem quasi quidam animae tactus, quando inhaeret aliquibus rebus per amorem, th. I. II. 86. 1 c; vgl. 4 sent. 44. 3. 3. 3 ad 7.
- Als Arten des tactus gehören hierher: 1. tactus corporalis sive corporeus & t. spiritualis (th. I. 105. 2 ad 1; cg. IV. 37; 4 sent. 44. 3. 3. 3 ad 7; pot. 6. 7 ad 11) = die körperliche Berührung (sicut duo corpora se tangunt, th. I. 105. 2 ad 1) und die geistige Berührung (welche z. B. zwischen Seele und Leib obwaltet; vgl. 4 sent. 44. 3. 3. 3 ad 7). 2. t. mathematicus & t. physicus (ib. 12. 1. 2. 1 ad 2) = die mathematische und die physische Berührung. 3. t. physicus, → t. mathematicus. 4. t. quantitatis & t. virtutis sive virtualis (th. I. 105. 2 ad 1; cg. II. 56) = die Berührung der Ausdehnung nach (quae fit secundum extrema sc. corporis, cg. II. 56) und die Berührung der Kraft nach (sicut dicitur, quod contristans tangit contristatum, th. I. 105. 2 ad 1; vgl. 4 sent. 44. 3. 3. 3 ad 7). 5. t. spiritualis, → t. corporalis. 6. t. virtualis sive virtutis, → t. quantitatis.
b) Gefühlsinn, Gefühl: quia igitur huiusmodi sensibilia (sc. calidum, frigidum, humidum et siccum et alia huiusmodi) immutant nos etiam materialiter agendo, materialis autem immutatio fit per contactum, necesse est, quod huiusmodi sensibilia contingendo sentiantur, propter quod potentia sensitiva comprehendens ea vocatur tactus, qu. anim. 13 c; in solo tactu est dolor, qui accidit ex laesione temperamenti ipsius corporis, 3 sent. 15. 2. 3. 1 c; vgl. ib. 2 c; th. I. II. 35. 7 c; III. 15. 6 c; omnes sensus fundantur super tactum, qui est apprehensivus qualitatum elementarium, th. I. 70. 3 c; vgl. ib. 76. 5 c; 91. 1 ad 3 & 3 ad 1; 4 phys. 13 c; 2 gener. 2 b; 2 anim. 19 b, 22 a-g & 23 a-f; 3 anim. 3 b; secundum tactum, qui est grossior et materialior inter sensus, 1 gener. 10 c; vgl. 4 sent. 44. 2. 1. 4 ad 1; sensus tactus est unus genere, sed dividitur in multos sensus secundum speciem, et propter hoc est diversarum contrarietatum. Qui tamen non separantur ab invicem secundum organum, sed per totum corpus se concomitantur; et ideo eorum distinctio non apparet, th. I. 78. 3 ad 3; vgl. 2 anim. 22 b-d; sensus autem non potest esse, ubi non est tactus, cg. III. 104; vgl. 3 anim. 18 b.
so und so beschaffen: non omnes homines concupiscunt talem vel talem lectum, 3 eth. 20 f.
- Zu ens tale → ens; zu esse t. → esse.
- Arten des tale sind: 1. tale per essentiam & t. per participationem (cg. III. 66) = der Wesenheit nach oder wesenhaft und der Teilnahme nach so und so beschaffen. 2. t. per participationem, → t. per essentiam. 3. t. secundum quid & t. secundum se sive simpliciter (th. I. 82. 3 c; I. II. 6. 6 ob. 2 & 3) = in gewisser Hinsicht oder beziehungsweise und einfachhin oder als solches so und so beschaffen. 4. t. secundum se, → t. secundum quid. 5. t. simpliciter, ≈ .
- Omne, quod est totaliter aliquale, est essentialiter tale, → aliqualis. Propter quod unumquodque tale, et illud magis est, → propter. Quale est unumquodque, talia operatur sive tale alterum facit, → qualis sub a. Quale ipsum est, talia facit, ≈ . Qualis unusquisque est, talis et finis videtur ei, → finis sub b.
a) berühren: tangere se dicuntur, quorum sunt ultima simul, 5 phys. 5 b; omne, quod tangit alterum, aut totum unum tangit totum aliud, aut pars unius partem alterius, aut pars unius totum aliud, 6 phys. 1 c.
- Zu unitas tangentium → unitas.
- Corpora tangendo agunt, → corpus.
b) befühlen, fühlen: quod resistat tangenti, 4 sent. 44. 2. 2. 6 c.
berührbar, befühlbar, fühlbar: omne corpus palpabile (tastbar) est tangibile, sed non convertitur. Omne enim corpus est tangibile, quod habet qualitates, quibus natus (←) est immutari sensus tactus, unde aer et ignis et omnia huiusmodi sunt corpora tangibilia. Sed palpabile ulterius addit, quod resistat tangenti, unde aer, qui nequaquam resistit transeunti per eum, sed est facillimae divisionis, tangibilis quidem est, sed non palpabilis, 4 sent. 44. 2. 2. 6 c; vgl. th. II. II. 167. 2 ad 1; tangibile id est habens tangibiles qualitates (←), 4 phys. 10 b; vgl. 2 gener. 2 b; necesse est, quod tangibilia non sint unum genus sensibilium, sed plura, 2 anim. 22 a.
so und so groß: tantus est Pater, quanta tota trinitas, th. I. 30. 1 ad 4.
- In tantum (ib. 5. 1 c; 13. 2 c; 14. 9 ad 2; cg. I. 2; III. 20; 1 anal. 38 c; 1 phys. 15 d) = insoweit, insofern.
- Pro tanto (th. I. 14. 9 c; 19. 4 ad 3; 20. 1 ad 3; cg. II. 73) = insofern.
a) richtiges Mischungsverhältnis, das rechte Maß treffende Verhältnis, synonym mit temperantia (← sub a), der Gegensatz zu distemperantia (←): per quod ad temperamentum reducatur, in quo consistit perfectio conformis naturae, hebd. 1; sunt multi gradus temperamenti, secundum quos quidam dicuntur melancholici, quidam cholerici, 2 sent. 15. 2. 1 c; determinatum temperamentum calidi et frigidi, pot. 3. 11 c.
- Arten des temperamentum in diesem Sinne sind: 1. temperamentum commixtionis (cg. II. 90) = das richtige Maß oder Verhältnis in der Zusammensetzung. 2. t. complexionis (th. I. II. 46. 5 ad 1) = das richtige Verhältnis in der Mischung der Säfte eines animalischen Körpers oder das Temperament (deren es vier gibt: videmus phlegmaticos naturaliter esse pigros, cholericos autem iracundos, melancholicos tristes et sanguineos iucundos, 3 eth. 12 a).
b) Maßhaltung, Mäßigung: propter philosophicum temperamentum, 3 cael. 1 b.
a) richtiges Maßverhältnis, gemäßigtes Verhältnis, synonym mit temperamentum (← sub a), der Gegensatz zu distemperantia (←): bonitas tactus consequitur bonitatem complexionis (← sub b) sive temperantiae, 2 anim. 19 b.
b) gemäßigte Temperatur, gemäßigtes Klima, synonym mit temperies: ut tota pars terrae praedicta undique habitaretur propter eius temperantiam, 2 meteor. 10 c.
c) Mäßigung, Maßhaltung im moralischen Sinne: in eius nomine (temperantiae) importatur (ist eingeschlossen) quaedam moderatio seu temperies, quam ratio facit, et ideo temperantia est virtus, th. II. II. 141. 1 c; nomen temperantiae dupliciter accipi potest, uno modo secundum communitatem suae significationis, et sic temperantia non est virtus specialis, sed generalis, quia nomen temperantiae significat quandam temperiem id est moderationem, quam ratio ponit in humanis operationibus et passionibus, quod est commune in omni virtute morali; . . . si vero consideretur antonomastice temperantia, secundum quod refrenat appetitum ab his, quae maxime alliciunt hominem, sic est specialis virtus, utpote habens specialem materiam, ib. 2 c; vgl. ib. 4 ad 1; I. II. 61. 4 c; 4 eth. 8 d.
d) Mäßigkeit, der Gegensatz zu intemperantia (←), gula (←) und luxuria (←): luxuria est quoddam vitium temperantiae oppositum, prout moderatur concupiscentias delectabilium tactus circa venerea, sicut gula opponitur temperantiae, inquantum est moderativa concupiscentiarum circa delectabilia tactus in cibis et potibus, mal. 15. 1 c; temperantia, quae subicit rationi appetitum circa ea, quae immediate ordinantur ad vitam vel in eodem secundum numerum, vel in eodem secundum speciem, scilicet in cibis et venereis, th. I. II. 66. 4 c; vgl. ib. 94. 3 ad 1; temperantia oportet quod sit circa concupiscentias maximarum delectationum, et quia delectatio consequitur operationem naturalem, tanto aliquae delectationes sunt vehementiores, quanto consequenter operationes magis naturales; maxime autem naturales animalibus sunt operationes, quibus conservatur natura individui per cibum et potum et natura speciei per coniunctionem maris et feminae, et ideo circa delectationes ciborum et potuum et circa delectationes venereorum est proprie temperantia, ib. II. II. 141. 4 c; vgl. cg. II. 81 & III. 27; 3 eth. 19 a 20 h; temperantiae obiectum est bonum delectabilium in concupiscentiis tactus. Cuius quidem obiecti formalis ratio (Beziehung) est a ratione, quae instituit modum in his concupiscentiis, materiale autem est id, quod est ex parte concupiscentiarum, th. I. II. 63. 4 c; temperantiae autem materia proxima sunt concupiscentiae et delectationes, materia autem remota cibi et potus et actus venerei, 4 eth. 1 b; vgl. 3 eth. 19 c 20 c. Die partes integrales (→ pars sub a) d. i. die condiciones, quas necesse est concurrere ad virtutem (th. II. II. 143. 1 c) sind honestas (← sub b) und verecundia (←), ihre partes subiectivae (→ pars sub b) d. i. ihre species oder Arten: abstinentia (← sub b), castitas (← sub a), pudicitia (Schamhaftigkeit) und sobrietas (Nüchternheit), und ihre partes potentiales (→ pars sub a) d. i. die zu ihr als der virtus principalis gehörenden virtutes secundariae, quae modum, quem principalis virtus observat circa aliquam principalem materiam, eundem observant in quibusdam aliis materiis, in quibus non est ita difficile (th. II. II. 143. 1 c): clementia (←), continentia (← sub b), mansuetudo (←) und modestia (Bescheidenheit); vgl. th. II. II. 143. 1 c; 144 pr.; 146 pr.; 151 pr.; 155 pr.; 157 pr.; 161 pr.
- Arten der temperantia in diesem Sinne sind: temperantia adquisita & t. infusa (ib. I. II. 63. 4 c & ad 2; virt. 1. 10 ob. 7) = die (selbst) erworbene und die (von Gott) eingegossene Mäßigkeit.
a) das richtige Maßverhältnis habend, gehörig eingerichtet, der Gegensatz zu intemperatus (← sub a): sine organo medio temperato, cg. III. 104.
b) gemäßigt, gemildert, ebenfalls der Gegensatz zu intemperatus (← sub a): in locis temperatis (in Bezug auf Wärme und Kälte), th. I. 91. 2 ob. 2; exigitur locus temperatus ad generationem hominum, ib. ad 2.
c) maßvoll, Maß haltend, ebenfalls der Gegensatz zu intemperatus (← sub b): qui est dignus parvis et hic se ipsum dignificat, potest dici temperatus, prout temperantia sumitur pro quacumque moderatione, 4 eth. 8 d.
d) gemäßigt, mäßig, d. i. formales Objekt der Mäßigkeit, ebenfalls der Gegensatz zu intemperatus (← sub a): obiectum temperantiae id est temperatum, th. II. II. 59. 2 ad 3.
e) Maß haltend, mäßig, ebenfalls der Gegensatz zu intemperatus (← sub b): temperati enim est concupiscere, sicut oportet et quae oportet, th. I. 95. 2 ad 3; vgl. ib. I. II. 34. 1 ob. 2; 35. 6 ad 3; temperatus non movetur ad eligendum ipsum, cg. III. 85; continens et incontinens non dicitur aliquis simpliciter circa omnia, sed circa illam determinatam materiam, circa quam dicitur aliquis temperatus vel intemperatus, scilicet circa concupiscentias et delectationes tactus, 7 eth. 3 c.
- Über den Unterschied zwischen temperatus und continens (←) heißt es: sunt aliqualiter circa eadem, scilicet corporales voluptates et tristitias, sed non eodem modo, sed temperatus et intemperatus cum electione, continens et incontinens sine electione, ib. 4 f; continens habet pravas concupiscentias, sed temperatus non habet eas, quia eius concupiscibilis (sc. vis) est per habitum temperantiae ordinata; secunda differentia est, . . . quod . . . temperatus est sic dispositus per habitum temperantiae, ut non delectetur praeter rationem, continens autem est sic dispositus, ut delectetur quidem praeter rationem, sed non ducatur a passione, ib. 9 n; vgl. th. III. 7. 2 ad 3.
zeitlich, synonym mit saecularis (←), der Gegensatz zu aeternus (← sub b) und spiritualis (← sub a): aliquid potest dici temporale multipliciter, vel quia subiacet variationi temporis, . . . vel quia habet initium in tempore, 1 sent. 14. 1. 1 ad 4; vgl. th. I. II. 31. 2 c; Vercell. 31; 4 phys. 20 b; sive sit aliquid temporale, sive spirituale, th. II. II. 187. 4 c; vgl. 4 sent. 25. 3. 3 c.
zeitlicherweise, im Sinne der Zeit.
- Zu dicere temporaliter → dicere sub c.
Zeit, der Gegensatz zu aeternitas (←): tempus dupliciter dicitur, uno modo numerus prioris et posterioris inventorum in moto caeli, . . . alio modo dicitur tempus magis communiter numerus eius, quod habet quocumque modo prius et posterius, 1 sent. 8. 3. 3 ad 4; tempus, quod nihil aliud est, quam numerus motus secundum prius et posterius. Cum enim in quolibet motu sit successio et una pars post alteram, ex hoc, quod numeramus prius et posterius in motu, apprehendimus tempus, quod nihil aliud est, quam numerus prioris et posterioris in motu, th. I. 10. 1 c; ratio (Wesenheit) temporis consistit in numeratione prioris et posterioris in motu, ib.; vgl. ib. 53. 3 c; cg. I. 15 & 55; (tempus) est numerus primi motus caelestis, cg. III. 84; vgl. 1 perih. 4 a; 4 phys. 18 d-f & 23 n; 2 cael. 1 a; tempus autem non est numerus, quo numeramus, quia sic sequeretur, quod numerus cuiuslibet rei esset tempus, sed est numerus numeratus, quia ipse numerus prioris et posterioris in motu tempus dicitur, vel etiam ipsa, quae sunt prius et posterius, numerata, 4 phys. 17 h; vgl. 8 phys. 2 e; th. I. 10. 6 c; 1 sent. 19. 2. 1 c; 37. 4. 3 c; 2 sent. 2. 1. 2 c; illud, quod est de tempore quasi materiale, fundatur in motu, scilicet prius et posterius, quod autem est formale, completur in operatione animae numerantis, propter quod dicit Philosophus (Phys. IV. 14, 223. a. 21 sq.), quod, si non esset anima, non esset tempus, 1 sent. 19. 2. 1 c; vgl. 4 phys. 23 c-e; aliquid contingit esse in tempore dupliciter, uno modo secundum se, alio modo per aliud et quasi per accidens. Quia enim tempus est numerus successivorum, illa secundum se dicuntur esse in tempore, de quorum ratione est successio vel aliquid ad successionem pertinens, sicut motus, quies, locutio et alia huiusmodi. Secundum aliud vero et non per se dicuntur esse in tempore illa, de quorum ratione non est aliqua successio, sed tamen alicui successivo subiacent. Sicut esse hominem de sui ratione non habet successionem, non enim est motus, sed terminus motus vel mutationis, scilicet generationis ipsius; sed quia humanum esse subiacet causis transmutabilibus, secundum hoc esse hominem est in tempore, th. I. II. 31. 2 c; vgl. 4 sent. 49. 3. 1. 3 c; 4 phys. 20 b.
- Über den Unterschied zwischen tempus & aevum → aevum. Die Zeit ist eine von den zehn Kategorien des Aristoteles (→ praedicamentum sub b).
- Zu dicere de sive ex tempore → dicere sub c; zu nunc t. → nunc; zu ordo t. sive secundum viam t. → ordo sub a; zu perfectum secundum t. sive secundum condicionem t. → perfectus sub a; zu posterius t. sive in t. → posterior sub a; zu praedicare ex t. → praedicare sub b; zu primum t. sive secundum t. → primus; zu principium t. → principium; zu prius t. sive in via t. sive secundum t. → prior sub a; zu ratio t. → ratio sub n; zu significare cum t. → significare; zu simul t. → simul; zu unitas t. → unitas.
- Arten des tempus sind: 1. tempus aeternum sive infinitum & t. determinatum sive finitum (cg. I. 13 & 20; II. 35 & 38; 3 phys. 7 a & 13 e; 6 phys. 4 a; 8 phys. 2 i; 1 cael. 10 a, 26 f, 29 a & f; 1 meteor. 17 g) = die ewige oder unendliche und die begrenzte oder endliche Zeit. 2. t. continuum & t. non continuum sive discretum (th. I. 53. 3 c & ad 1 & 3; I. II. 113. 7 ad 5; pot. 3. 2 c) = die zusammenhängende und die nicht zusammenhängende oder getrennte Zeit. 3. t. determinatum, → t. aeternum. 4. t. discretum, → t. continuum. 5. t. enuntiationis, → enuntiatio sub b. 6. t. finitum, → t. aeternum. 7. t. imaginarium & t. reale sive verum (pot. 3. 1 ad 10, 2 c & 17 ad 20) = die eingebildete oder sinnlich vorgestellte und die tatsächlich existierende oder wirkliche Zeit. 8. t. infinitum, → t. aeternum. 9. t. non continuum, → t. continuum. 10. t. primum, t. secundarium & t. ultimum (th. I. II. 113. 7 ad 5; pot. 5. 5 ad 10) = die erste Zeit oder der Zeitanfang, die zweite oder nachfolgende Zeit und die letzte Zeit oder das Zeitende. 11. t. reale, → t. imaginarium. 12. t. secundarium, → t. primum. 13. t. ultimum, ≈ . 14. t. verum, → t. imaginarium.
a) halten, haben: memoriter tenemus, th. I. 12. 9 ob. 2; quod firmiter in memoria tenet, ib. 24. 1 c; habitualiter in mente tenetur, verit. 10. 2 c.
b) innehalten, innehaben: infimum locum teneant in universo, th. I. 23. 5 ad 3; vgl. ib. 105. 8 c; viam mediam tenuerunt, cg. II. 83; summum locum in republica tenet, ib. III. 120.
c) festhalten, bewahren: quasi simul se tenent, 5 phys. 5 f; tenet rem in esse, th. I. 59. 2 c; ea qualitercumque teneat fide, cg. I. 5; vgl. ib. III. 130; IV. 21.
d) aufrecht halten, behaupten: fides catholica indubitanter tenet, th. I. 61. 2 c; multi sancti doctores tenent, ib. 4 ad 1; sententiam teneat, linguam corrigat, cg. III. 93; vgl. ib. IV. 50.
e) zu etwas anhalten, verpflichten: nullus autem tenetur ad impossibile, th. II. II. 79. 3 ad 2; vgl. verit. 23. 7 ob. 6; in quibus nullus ei tenetur per iustitiae debitum, cg. III. 130.
- Arten des tenere in diesem Sinne sind: 1. tenere directe & t. indirecte (1 sent. 48. 1. 3 c) = direkt und indirekt zu etwas anhalten (ad aliquid tenemur directe, quod scilicet per se est in potestate nostra . . . Ad aliquid vero tenemur indirecte, sicut ad habendam gratiam, quod secundum se non est in potestate nostra, sed in potestate nostra est facere aliquid, quo facto habebimus gratiam, ib.). 2. t. indirecte, → t. directe. 3. t. proprie (ib.) = im eigentlichen Sinne des Wortes zu etwas anhalten (ad illud proprie dicitur aliquis teneri, quod si non facit peccatum incurrit, ib.).
f) an etwas halten, anlehnen: se tenet ex parte materiae, th. I. 7. 1 ad 2; vgl. ib. 12. 1 ad 2.
g) für etwas halten, verstehen, synonym mit accipere und sumere (← sub c): primo res tenetur pro persona, secundo pro essentia, th. I. 39. 5 ad 5.
- Als Arten des tenere gehören hierher: 1. tenere adiective & t. substantive (1 sent. 4. 1. 3 c; 5. 1. 1 ad 3) = etwas im Sinne eines Adjektivs und etwas in dem eines Substantivs verstehen. 2. t. causaliter & t. consecutive (th. I. II. 98. 1 ad 2) = etwas im Sinne einer Ursache und etwas in dem einer Folge verstehen. 3. t. collective & t. divise (5 pol. 7 c) = etwas im Sinne der Sammlung oder Zusammenfassung und etwas im Sinne der Teilung oder Trennung verstehen. 4. t. consecutive, → t. causaliter. 5. t. divise, → t. collective. 6. t. formaliter & t. materialiter (th. I. 13. 12 c; III. 16. 7 ad 4; 3 sent. 22. 1. 2 c) = etwas im Sinne der Form und etwas in dem der Materie verstehen. 7. t. materialiter, → t. formaliter. 8. t. substantive, → t. adiective.
h) standhalten, vorhalten, gelten: argumentum illud tenet, th. I. 28. 3 ad 1; ista ratio tenet in partibus quantitatis, 3 cael. 3 e.
a) Sinn, Bedeutung: amisit eo tenore, quo sibi datum fuerat, mal. 4. 1 c; sub tali tenore possunt, th. II. II. 88. 2 ad 3.
b) Absicht: non eo tenore dant, quasi intendentes, th. II. II. 100. 3 ad 2.
versuchen, den Versuch machen, prüfen, auf die Probe stellen (vgl. tentatio sub a): tentare est proprie experimentum sumere de aliquo. Experimentum autem sumitur de aliquo, ut sciatur aliquid circa ipsum; et ideo proximus finis cuiuslibet tentantis est scientia. Sed quandoque ulterius ex scientia quaeritur aliquis alius finis, vel bonus vel malus; bonus quidem, sicut cum aliquis vult scire, qualis aliquis sit, vel quantum ad scientiam vel quantum ad virtutem, ut eum promoveat, malus autem, quando hoc scire vult, ut eum decipiat vel subvertat, th. I. 114. 2 c; vgl. ib. II. II. 97. 1 c & 2 c; III. 41. 1 ob. 1; orat. 6; Hebr. 3. 2; 4 met. 4 b.
- Arten des tentare sind: 1. tentare expresse & t. interpretative (th. II. II. 97. 1 c & 3 ad 2) = auf ausdrückliche Weise versuchen und auf eine als Versuch ausgelegte Weise versuchen (quandoque quidem expresse, puta cum quis dicto vel facto intendit experimentum sumere de aliquo, quandoque vero interpretative, quando scilicet, etsi hoc non intendat, ut experimentum sumat, id tamen agit vel dicit, quod ad nihil aliud videtur ordinabile, nisi ad experimentum sumendum, ib. 1 c). 2. t. factis & t. verbis (ib.) = durch Handlungen und durch Worte versuchen. 3. t. instrumentaliter & t. principaliter (ib. I. 114. 2 c; II. II. 165. 2 ad 1) = nach Weise eines Werkzeugs und als Hauptursache versuchen. 4. t. interpretative, → t. expresse. 5. t. materialiter (ib. I. 114. 2 c) = im Sinne oder nach Weise der (als Mittel gebrauchten) Materie versuchen. 5. t. principaliter, → t. instrumentaliter. 6. t. verbis, → t. factis.
a) Versuch, Versuchung, Auf-die-Probe-Stellen (vgl. tentare): ad perfectam rationis (Begriff, Wesenheit) tentationis tria concurrunt, primo, ut per tentationem alicuius dubii cognitio accipiatur, secundo, ut hoc sit intentum ab eo, qui tentat, tertio, ut ipsemet, qui tentat, cognitionem illius rei accipere velit, 2 sent. 21. 1. 1 c.
- Hierher gehören als Arten: 1. tentatio Dei (th. II. II. 97. 1-4 c; Eph. 1. 4; Hebr. 4. 3) = die Versuchung Gottes oder das Gott-auf-die-Probe-Stellen (homo tentat Deum quandoque verbis, quandoque factis; verbis quidem Deo colloquimur orando, unde in sua petitione expresse aliquis Deum tentat, quando ea intentione aliquid a Deo postulat, ut exploret Dei scientiam, potestatem vel voluntatem, factis autem expresse aliquis Deum tentat, quando per ea, quae facit, intendit experimentum sumere divinae potestatis sive pietatis aut scientiae. Sed quasi interpretative Deum tentat, qui, etsi non intendit experimentum de Deo sumere, aliquid tamen petit vel facit, quod ad nihil aliud est utile, nisi ad probandam Dei potestatem vel bonitatem vel cognitionem, sicut cum quis equum currere facit, ut evadat hostes, hoc non est experimentum de equo sumere, sed si equum currere faciat absque aliqua utilitate, hoc nihil aliud esse videtur, quam experimentum sumere de equi velocitate. Et idem est in omnibus aliis rebus. Quando ergo propter aliquam necessitatem seu utilitatem committit se aliquis divino auxilio in suis petitionibus vel factis, hoc non est Deum tentare, . . . quando vero hoc agitur absque utilitate et necessitate, hoc est interpretative tentare Deum, th. II. II. 97. 1 c.) 2. t. interpretativa (ib. 3 ad 2) = dasjenige, was die Auslegung, dass es ein Versuch sei, gestattet; vgl. tentare interpretative.
b) Versuchung, Anreizung zum Bösen: tentatio solet dici provocatio ad peccandum, th. I. II. 79. 1 ob. 2; vgl. ib. I. 48. 5 ad 3; II. II. 83. 9 c; III. 41. 4 ob. 4.
- Arten der tentatio in diesem Sinne sind: 1. tentatio a carne sive carnis, t. mundi sive a mundo & t. diabolica sive diaboli sive hostis sive a diabolo sive ab hoste (ib. I. II. 77. 6 a; III. 41. 1 ob. 3 & ad 3 & 4 c; 2 sent. 21. 1. 1 c & 2 c; 2 Cant. 4) = die von dem Fleische, die von der Welt und die von dem Teufel oder dem bösen Feinde dem Menschen bereitete Versuchung. 2. t. ab hoste, → t. a carne. 3. t. a diabolo, ≈ . 4. t. a mundo, ≈ . 5. t. carnis, ≈ . 6. t. diaboli, ≈ . 7. t. diabolica, ≈ . 8. t. exterior & t. interior (2 sent. 29. 1. 4 c) = die äußere und die innere Versuchung. 9. t. hostis, → t. a carne. 10. t. interior, → t. exterior. 11. t. mundi, → t. a carne.
versuchend, den Versuch machend: dialectica est tentativa, quia tentare proprium est ex principiis extraneis procedere, 4 met. 4 b.
a) Rückenwendung, Ausflucht: nulla tergiversatione potest negari, th. I. II. 100. 5 ad 4.
b) unrechtmäßige Zurückziehung einer Anklage: accusatio non redditur iniusta per tergiversationem, th. II. II. 68. 3 ob. 3; vgl. ib. ad 3. Der Grund, weshalb diese Zurückziehung tergiversatio genannt wird, erhellt aus Folgendem: totaliter ab accusatione desistendo, quod est tergiversari; in hoc enim, quod desistit ab hoc, quod coeperat, quasi tergum vertere videtur, ib. c.
a) begrenzen, abgrenzen: quae non est terminata per aliquam materiam, th. I. 86. 2 ad 1; dicitur terminatum, quod habet principium et finem, 1 sent. 8. 2. 1 c; vgl. 5 met. 19 a.
b) bemessen, bestimmen: ideo potest terminari, 4 sent. 17. 2. 4. 1 ad 5.
c) beendigen, vollenden: corruptione terminata, th. III. 77. 4 ob. 3; controversiae, quae sunt inter homines, terminantur, 4 sent. 18. 2. 5. 1 ad 1.
- Zu esse terminatum → esse.
d) bei etwas enden lassen, auf etwas hinzielen lassen, auf etwas hinordnen: terminatur ad factum, th. I. 36. 3 c; terminatur in id, quod movetur, ib. 41. 1 ad 2; actus notionalis ad plures personas terminari possit, ib. 6 ob. 1; vgl. ib. II. II. 49. 2 ad 1; III. 76. 4 c; verit. 14. 1 c.
a) Begrenzung, Abgrenzung: ad excludendam primam terminationem, 1 sent. 8. 2. 1 c.
- Arten der terminatio in diesem Sinne sind: 1. terminatio ex parte recipientis (ib.) = die Begrenzung eines Dinges vonseiten des es Aufnehmenden. 2. t. formalis (th. I. 86. 2 c) = die Begrenzung eines Dinges seiner Form nach. 3. t. partium durationis & t. totius durationis (1 sent. 8. 2. 1 c) = die Begrenzung der Dauerteile und die der ganzen Dauer. 4. t. potentiae (th. I. II. 54. 1 ad 3) = die Begrenzung eines Vermögens. 5. t. propria (ib.) = die eigene oder besondere Begrenzung. 6. t. totius durationis, → t. partium durationis.
b) Beendigung, Vollendung, synonym mit perfectio (← sub a): cuius quidem motus terminatio considerari potest, th. I. 5. 6 c; terminatio seu perfectio actus voluntatis attenditur (kommt in Betracht), ib. I. II. 13. 5 ad 1.
c) Hinzielung, Hinordnung: in illa terminatione unus perveniat, th. II. II. 28. 3 ad 2.
a) Grenze, Äußerstes, äußerstes Glied, Endglied, synonym mit extremitas (← sub a), extremum (← sub b), finis (← sub a) und ultimum (←): terminus dicitur, quod est ultimum cuiuslibet rei, ita quod nihil de primo terminato est extra ipsum terminum et omnia, quae sunt eius, continentur intra ipsum, 5 met. 19 a; vgl. quodl. 1. 10. 22 ad 1; Aristoteles: Metaph. IV. 17, 1022. a. 4 sq.; esse autem aliquod potest dici terminum tripliciter, vel secundum durationem totam, . . . vel ratione partium durationis, . . . vel ratione suppositi, 1 sent. 8. 2. 1 c; ponit quattuor modos, quibus dicitur terminus, quorum primus est, secundum quod in qualibet specie magnitudinis finis magnitudinis vel habentis magnitudinem dicitur terminus, sicut punctus dicitur terminus lineae et superficies corporis vel etiam lapidis habentis quantitatem, 5 met. 19 b; vgl. ib. 10 c; 7 met. 2 a; cg. III. 68; nom. 8. 4; termini sunt nobiliores his, quae sunt intermedia inter terminos, sicut terminus terminato et continens contento, 2 cael. 20 e; vgl. th. I. 102. 1 ad 1; I. II. 57. 2 c.
- Zu contrarietas secundum accessum et recessum ab eodem termino & contrarietas terminorum → contrarietas sub a; zu esse in loco ut t. → locus sub b.
- Als Arten des terminus gehören hierher: 1. terminus affirmatus & t. negatus (5 phys. 2 a & 8 g) = das bejahte und das verneinte Endglied. 2. t. alienus & t. proprius (3 sent. 15. 2. 1. 1 c; verit. 14. 1 c) = die fremde und die eigene Grenze. 3. t. ad quem sive in quem & t. a quo sive ex quo (th. I. II. 23. 2 c; cg. II. 73; 3 sent. 3. 5. 1 ad 3; 5 phys. 1 d & 19 b; 6 phys. 5 n; sensu 16 f) = die Grenze wohin und die Grenze woher, m. a. W. der End- oder Endigungs- und der Anfangs- oder Ausgangspunkt. 4. t. a quo, → t. ad quem. 5. t. essentialis sive quantum ad essentiam (th. I. 50. 1 ad 3; 1 sent. 43. 1. 1 c) = die Wesensgrenze (sicut ultima differentia constitutiva est, ad quam finitur essentia speciei, 1 sent. 43. 1. 1 c). 6. t. ex quo, → t. ad quem. 7. t. indivisibilis (1 phys. 3 c) = die unteilbare Grenze (z. B. der Punkt). 8. t. in maius & t. in minus (3 phys. 12 a) = die Grenze nach dem Größern und die nach dem Kleinern hin oder die Maximal- und die Minimalgrenze. 9. t. in minus, → t. in maius. 10. t. in quem, → t. ad quem. 11. t. localis (th. I. 3. 1 ob. 5; 50. 1 ad 3) = die örtliche oder Ortsgrenze. 12. t. motus & t. mutationis (ib. 5. 6 c; cg. I. 20; 1 phys. 12 b; 5 phys. 1 d) = die Grenze (Anfang oder Ende) der Bewegung und die der Veränderung. 13. t. mutationis, → motus. 14. t. negatus, → t. affirmatus. 15. t. proprius, → t. alienus. 16. t. quantitatis (1 sent. 43. 1. 1 c) = die Grenze der Größe (sicut punctus lineae, ib.). 17. t. quantum ad essentiam, → t. essentialis. 18. t. rationis (cg. I. 39) = die Grenze des Begriffs. 19. t. relationis (th. I. 13. 7 c; III. 2. 7 ad 2; 35. 5 c) = das äußerste Glied einer Relation.
b) Ende, Ziel, synonym mit finis (← sub a & b): secundus modus (quo terminus dicitur), est, secundum quod unum extremum motus vel actionis dicitur terminus, hoc scilicet, ad quod est motus, et non a quo, sicut terminus generationis est esse, non autem non esse, quamvis quandoque ambo extrema motus dicantur terminus largo modo, scilicet a quo et in quod, prout dicimus, quod omnis motus est inter duos terminos, 5 met. 19 b; vgl. th. I. 14. 2 c; 1 cael. 8 h; 2 cael. 7 e.
- Arten des terminus in diesem Sinne sind: 1. terminus extremus sive ultimus & t. proximus (th. I. 5. 6 c; 6 phys. 5 n) = das äußerste oder letzte und das nächste Ziel. 2. t. per accidens & t. per se (th. I. II. 1. 3 ad 3) = das Ziel nebenbei und das Ziel als solches oder dasjenige, was gemäß einem nebenbei Seienden, und dasjenige, was gemäß seiner selbst Ziel ist. 3. t. per se, → t. per accidens. 4. t. proximus, → t. extremus. 5. t. scientiae (1 anal. 41 b) = das Ziel oder Objekt einer Wissenschaft (est autem cuiuslibet scientiae finis sive terminus genus, circa quod est scientia, ib.). 6. t. ultimus, → t. extremus.
c) Zweck, synonym mit finis (← sub b): tertio modo dicitur terminus, cuius causa fit aliquid, hoc enim est ultimum intentionis, sicut terminus secundo modo dictus est ultimum motus vel operationis, 5 met. 19 b.
d) Begriff, begriffliche Wesenheit, synonym mit definitio (← sub b) und ratio (← sub i & k): dicitur alio modo finis quantum ad essentiam rei, sicut ultima differentia constitutiva est, ad quam finitur essentia speciei, unde illud, quod significat essentiam rei, vocatur definitio vel terminus, 1 sent. 43. 1. 1 c; quartus modus (quo terminus dicitur), est, secundum quod substantia rei, quae est essentia et definitio significans quod quid est res (→ quis sub a), dicitur terminus, est enim terminus cognitionis. Incipit enim cognitio rei ab aliquibus signis exterioribus, quibus pervenitur ad cognoscendam rei definitionem; quo cum perventum fuerit, habetur perfecta cognitio de re. Vel dicitur terminus cognitionis definitio, quia infra ipsam continentur ea, per quae scitur res; si autem mutetur una differentia, vel addatur vel subtrahatur, iam non erit eadem definitio. Si autem est terminus cognitionis, oportet quod sit rei terminus, quia cognitio fit per assimilationem cognoscentis ad rem cognitam, 5 met. 19 b; principiis, quorum termini sunt quaedam communia, th. I. 2. 1 c; dicitur autem aliquid possibile vel impossibile absolute ex habitudine terminorum, ib. 25. 3 c; vgl. ib. 39. 4 ob. 2; III. 16. 7 ad 4; cg. I. 10 & 58; III. 49; 1 anal. 19 c; 2 anal. 6 c & d; 2 phys. 5 d; definitio ideo dicitur terminus, quia includit totaliter rem, ita scilicet, quod nihil rei est extra definitionem, cui scilicet definitio non (?) conveniat, nec aliquid aliud est infra definitionem, cui scilicet definitio (? non) conveniat, 1 perih. 4 a.
- Arten des terminus in der Bedeutung von Begriff sind: 1. terminus aequalis sive convertibilis (1 anal. 8 e & 22 i; 2 anal. 3 b, c, i & k & 4 a) = der (einem andern dem Umfange nach) gleiche oder der (mit ihm) konvertibele d. i. in der Aussage vertauschbare Begriff. 2. t. coniunctus & t. disiunctus (6 met. 4 a) = der mit einem andern verbundene oder ihn einschließende (z. B. homo & animal) und der von einem andern getrennte oder ihn ausschließende Begriff (z. B. homo & asinus). 3. t. convertibilis, → t. aequalis. 4. t. disiunctus, → t. coniunctus. 5. t. maior, t. medius & t. minor (1 anal. 23 d & e, 24 a & c & 26 a) = der Ober-, der Mittel- und der Unterbegriff eines Schlusses. 6. t. medius, → t. maior. 7. t. minor, ≈ .
e) sprachlicher Ausdruck eines Begriffs, synonym mit dictio (← sub b), locutio (← sub c) und nomen (← sub a).
- Hierher gehören als Arten: 1. terminus communis & t. discretivus (th. I. 39. 4 ad 1; nom. 4. 2; 1 anal. 13 e; 3 sent. 1. 2. 4 ad 6) = der gemeinsame und der sondernde oder trennende oder scheidende Ausdruck. 2. t. complexus sive compositus & t. simplex (1 phys. 12 b; 5 met. 7 a; pot. 7. 5 ob. 12) = der zusammengesetzte oder wenigstens aus zwei Wörtern bestehende und der einfache oder bloß aus einem Worte bestehende Ausdruck. 3. t. compositus, → t. complexus. 4. t. discretivus, → t. communis. 5. t. essentialis & t. personalis (th. I. 31 pr., 3 ob. 3 & ad 3; 1 sent. 4. 1. 3 ad 2) = der die Wesenheit eines Dinges und der eine Person bezeichnende Ausdruck. 6. t. infinitus (1 sent. 13. 1. 4 ob. 2) = der unendliche Ausdruck (sicut non homo, ib.). 7. t. numeralis (th. I. 30. 3 c) = der eine Zahl oder Mehrheit bezeichnende Ausdruck. 8. t. partitivus (pot. 9. 4 c) = der eine Teilung oder Trennung bezeichnende Ausdruck (ut cum dicitur alia est persona Patris, alia Filii, vel cum dicitur Filius est alius a Patre in persona, ib.). 9. t. personalis, → t. essentialis. 10. t. simplex, → t. complexus. 11. t. singularis & t. universalis (th. I. 39. 4 ob. 1; 5 met. 7 a) = der ein Einzelding und der etwas Allgemeines bezeichnende Ausdruck. 12. t. substantialis (1 sent. 4. 1. 3 ad 2) = der eine Substanz bezeichnende Ausdruck. 13. t. substantivus (3 sent. 1. 2. 4 ad 6) = der substantivische Ausdruck. 14. t. universalis, → t. singularis.
a) aus Erde seiend, erdig, erdartig, synonym mit terrestris (← sub a).
b) auf der Erde seiend, zur Erde gehörig, irdisch, ebenfalls synonym mit terrestris (← sub b), der Gegensatz zu caelestis (←) .
a) aus Erde seiend, erdig, erdartig, synonym mit terrenus (← sub a).
b) auf der Erde seiend, zur Erde gehörig, irdisch, ebenfalls synonym mit terrenus (← sub b), der Gegensatz zu caelestis.
a) Vertrag, Bund, Vermächtnis: testamentum dupliciter sumitur in Scripturis, uno modo communiter pro quolibet pacto, quod quidem testibus confirmatur, . . . alio modo testamentum accipitur magis stricte pro dispositione hereditatis percipiendae, quam necesse est secundum leges certo numero testium confirmare. 1 Cor. 11. 6; vgl. Gal. 4. 8; th. III. 78. 3 ad 3; 4 sent. 8. 2. 2. 3 ad 1.
b) Vertrag, Bund, Vermächtnis Gottes; testamentum generaliter est omne pactum Dei, . . . vel testamentum . . . dicitur quasi manifestatio et certificatio mentis divinae sive quod aliquid velit Deus, Ps. 24 h.
- Als Arten des testamentum gehören hierher: testamentum novum & t. vetus (th. I. II. 106. 3 ad 2; 107. 1 ad 2; verit. 12. 14 ad 5; Ps. 39 a; 1 Cor. 11. 6; Hebr. 8. 2 & 9. 1) = der Neue und der Alte Bund.
Verquadratung, d. i. Umwandlung in ein Quadrat: demonstravit tetragonismum id est quadraturam circuli, 1 anal. 17 b; vgl. 1 phys. 2 f; de tetragonismo id est de quadratura superficiei aeque distantium laterum non quadratae, quam quadrare dicimur, cum invenimus quadratum ei aequale, 3 met. 4 g.
a) Theologie, d. i. Lehre von Gott und den göttlichen Dingen: theologia sive scientia divina, th. I. 1. 1 ob. 2; dicitur enim theologia quasi sermo de Deo, ib. 7 a; dicitur enim (haec scientia) scientia divina sive theologia, inquantum praedictas substantias considerat, 1 met. prol.; vgl. 6 met. g-i.
- Als Arten der theologia gehören hierher: 1. theologia civilis, th. fabularis & th. naturalis sive physica (th. II. II. 94. 1 c; Rom. 1. 7) = die Theologie des Staates (quae per pontifices celebrabatur in templis, th. II. II. 94. 1 c), die der Fabeln (quae secundum figmenta poetarum repraesentabatur in theatris, ib.) und die natürliche (vgl. th. philosophica) oder an die Natur sich anlehnende Theologie (quam philosophi considerabant in mundo et docebant in scholis, ib.). 2. th. fabularis, → th. civilis. 3. th. gentilium (Rom. 1. 7) = die Theologie der Heiden. 4. th. naturalis, → th. civilis. 5. th. philosophica sive quae pars philosophiae ponitur & th. sacrae Scripturae sive quae ad sacram doctrinam pertinet (th. I. 1. 1 ad 2; trin. 2. 1. 4 c) = die philosophische (vgl. th. naturalis) und die heilige Theologie oder die Theologie, welche einen Teil der Philosophie ausmacht; und die Theologie der h. Schrift. 6. th. physica, → th. civilis. 7. th. quae ad sacram doctrinam pertinet, → th. philosophica. 8. th. quae pars philosophiae ponitur, ≈ . 9. th. sacrae scripturae, ≈ .
b) christliche Theologie: quae facile est solvere etiam parum in theologia exercitatis, cg. IV. 25.
- Arten der theologia in diesem Sinne sind: 1. theologia discreta & th. unita (th. III. 3. 4 a; nom. 2. 1; 1 sent. 22. 1. 4 c) = die gesonderte oder besondere Theologie (secundum quam scilicet distinctim dicitur de divinis personis, th. III. 3. 4 a) und die vereinigte oder allgemeine Theologie (in hoc capitulo traditur, quae dicantur communiter de tota trinitate et quae de distinctis personis, nom. 2. 1; vgl. ib. 2). 2. th. mystica sive occulta (ib. prol. & 1. 3) = die geheimnisvolle oder verborgene Theologie oder die Lehre über das Geheimnisvolle oder Verborgene an Gott (de huiusmodi autem remotionibus, quibus Deus remanet nobis ignotus et occultus, fecit alium librum, quem intitulavit de mystica id est occulta theologia, ib. prol.). 3. th. occulta, → th. mystica. 4. th. supersubstantialis (ib. 2. 2) = die übersubstanzliche Theologie oder die Theologie über Gott, welcher über die Gattung der Substanz erhaben ist. 5. th. symbolica (ib. prol., 1. 3 & 4. 4; trin. 2. 3 ad 5; 1 sent. prol. 5 c; 11. 1. 1 ad 1; 22. 1. 4 c; quodl. 7. 6. 14 ob. 4) = die symbolische oder in Gleichnissen sich ergehende Theologie (quae ex similibus procedit, quodl. 7. 6. 14 ob. 4). 6. th. unita, → th. discreta.
theologisch, d. i. sich auf Gott beziehend.
a) Gotteslehrer, Gottesgelehrter, Theosoph: fuerunt quidam, qui vocabantur poetae theologi, sicut Orpheus, Hesiodus et Homerus, quia sub tegumento quarundam fabularum divina hominibus tradiderunt, 2 meteor. 1 b; fuerunt quidam poetae theologi, sic dicti, quia de divinis carmina faciebant, 1 met. 4 g; vgl. ib. e; 3 met. 11 c; 4 phys. 1 h; 1 cael. 22 f.
b) christlicher Theologe: pertinet ad theologum ex parte animae, th. I. 75 pr.; vgl. ib. 78 pr.; I. II. 7. 2 c; ad theologum autem, cui omnes aliae artes deserviunt, ib. I. II. 7. 2 ad 3; aliter considerat de creaturis philosophus et aliter theologus, cg. II. 4 t.
a) Angeschautes, Erscheinung, Einbildung, synonym mit phantasia, phantasma (← sub b) und imaginatio (← sub a): nanciscuntur in dormiendo meliora theoremata, verit. 28. 3 ad 7; vgl. 1 eth. 20 c.
b) Lehrsatz, Lehre: liber Euclidis dicitur liber elementorum, quia in eo demonstrantur prima geometriae theoremata, ex quibus aliae demonstrationes procedunt, 3 met. 8 b; vgl. th. I. II. 76. 2 c; 1 meteor. 3 h.
anschauend, betrachtend, auf die Anschauung oder Betrachtung sich beziehend, derselben dienend, zu ihr gehörig, synonym mit speculativus (←), der Gegensatz zu operativus und practicus (←): theoricum vero, quod ordinatur ad solam cognitionem veritatis, trin. 2. 1. 1 ad 4; non oportet, ut si alicuius activae scientiae aliqua pars dicatur theorica, quod propter hoc illa pars sub speculativa scientia ponatur, ib.
Furcht: (timor) pertinet autem ad appetitum sensitivum, th. I. II. 41. 1 c; timor nullo modo est in concupiscibili (← sub b), ib. 2 ad 3; timor vero, cum sit in irascibili (←), ib. 42. 3 ad 2; vgl. ib. 23. 1 c; 3 sent. 15. 2. 2. 3 c; timor est de malo futuro arduo, quod non potest de facili vitari, th. I. II. 42. 3 c; vgl. ib. 41. 1 c, 2 c & ad 3; 42. 3 c & ad 3; cg. I. 89; timor est de futuro malo, quod excedit potestatem timentis, ut scilicet ei resisti non possit, th. I. II. 41. 4 c; timor per se et primo respicit ad malum, quod refugit, quod opponitur alicui bono amato, . . . Secundario vero respicit ad id, per quod provenit tale malum, ib. 43. 1 ad 1; vgl. ib. 42. 1 c; II. II. 19. 1 c; Rom. 8. 3; timor addit supra fugam seu abominationem quandam depressionem animi propter difficultatem mali, th. I. II. 25. 1 c; sequitur etiam in timore ex parte corporis contractio caloris et spirituum ad interiora, ib. 44. 1 c; vgl. ib. 3 c; 45. 4 ad 1.
- Zu donum timoris → donum sub b; zu lex t. → lex sub a; zu servitus t. → servitus sub a; zu servus t. → servus.
- Die species timoris, quae accipiuntur (angenommen werden) secundum divisionem propriam obiecti ipsius timoris (th. I. II. 41. 4 ad 1), sind: admiratio= Bewunderung oder Verwunderung (admiratio et stupor refugiunt difficultatem considerationis rei magnae et insolitae, sive sit bona sive mala, ib. ad 4), agonia= Angst vor zukünftigem Übel, erubescentia= Erröten im Augenblicke des Begehens einer schimpflichen Handlung, segnities= Trägheit (refugit laborem exterioris operationis, ib.), stupor= Verdutztheit oder Verblüfftheit (↑) und verecundia= Scham (si autem sit de turpi iam facto, est verecundia, ib. c); vgl. 3 sent. 26. 1. 3 c; verit. 26. 4 ad 7.
- Arten des timor, welche sich unter andern Gesichtspunkten ergeben, sind: 1. timor amicabilis sive castus sive filialis & t. servilis (th. I. II. 67. 4 ad 2; II. II. 7. 1 c; 19. 2 ad 3, 5 a, 6 c & 9 c 12 c; 22. 2 c; III. 7. 6 ob. 2; virt. 2. 10 ad 4 s. c.; verit. 28. 4 ad 3; 3 sent. 34. 2. 1. 2 c & 3 c; 2. 3. 1 c; Ps. 18 f & 21 t) = die freundschaftliche oder keusche oder kindliche Furcht (dicitur timor amicabilis, vel filialis, inquantum Deus dicitur pater noster, vel etiam castus, inquantum Deus dicitur metaphorice sponsus animarum nostrarum, 3 sent. 34. 2. 3. 1 c), keusch genannt mit Bezug auf 1. Korinth. 11. 2 und kindlich mit Bezug auf Röm. 8. 15 (vgl. th. II. II. 19. 2 ad 3), und die knechtliche oder knechtische Furcht (quo aliquis convertitur ad Deum et ei inhaeret propter timorem poenae, ib. c; quod proprie est servorum, Rom. 8. 3). 2. t. castus, → t. amicabilis. 3. t. filialis, ≈ . 4. t. humanus sive mundanus (th. II. II. 19. 2 c & ad 5 & 3 c; 3 sent. 34. 2. 1. 2 c & 3 c; Rom. 8. 3) = die Menschenfurcht oder die Furcht vor der Welt (quo homo propter mala, quae timet, a Deo recedit, th. II. II. 19. 2 c), welche beide zuweilen auch voneinander unterschieden werden, je nachdem der Mensch a Deo avertitur propter timorem amittendi incolumitatem proprii corporis oder eines von den bona mundana, quia bona exteriora ad corpus pertinent (ib. ad 5). 5. t. initialis (ib. c; 3 sent. 34. 2. 1. 2 c & 2. 3. 2 c; Rom. 8. 3) = die anfängliche Furcht (vor Gott), so genannt, quia solet esse in hominibus in initio suae conversionis ad Deum (Rom. 8. 3; si autem propter utrumque [sc. propter timorem poenae et propter timorem culpae convertatur ad Deum], est timor initialis, th. II. II. 19. 2 c). 6. t. mundanus, → t. humanus. 7. t. naturalis & t. non naturalis (ib. I. II. 41. 3 c) = die natürliche und die nicht natürliche Furcht (est enim . . . timor de malo corruptivo [→ malus sub b], quod natura refugit propter naturale desiderium essendi, et talis timor dicitur esse naturalis. Est iterum de malo contristativo (→ malus sub b), quod non repugnat naturae, sed desiderio appetitus, et talis timor non est naturalis, ib.). 8. t. non naturalis, → t. naturalis. 9. t. non sanctus & t. sanctus (Ps. 18 f) = die unheilige Furcht, welche in timor mundanus & t. servilis zerfällt, und die heilige Furcht, welche mit timor castus sive filialis sachlich identisch ist. 10. t. sanctus, → t. non sanctus. 11. t. servilis, → t. amicabilis.
a) wissenschaftliche Gemeinplätze betreffend, sich auf solche beziehend, zu solchen gehörend, synonym mit dialecticus (←) .
- Zu ratio topica → ratio sub m; zu solutio t. → solutio sub b.
- Topica sc. ars sive scientia (1 anal. 1 a), synonym mit dialectica (← sub b) = die Kunst oder Wissenschaft, welche sich auf die wissenschaftlichen Gemeinplätze bezieht, insofern sie Anleitung gibt, solche Gemeinplätze für die wissenschaftliche Disputation zu verwerten.
b) Topica sive liber Topicorum, die Topik des Aristoteles; vgl. 1 anal. 1 a; 1 phys. 2 d; 1 cael. 5 b; ente 3 e.
Ganzheit: per quandam totalitatem et simplicitatem, th. I. 57. 1 c; primus autem totalitatis modus, ib. 76. 8 c; vgl. ib. II. II. 184. 2 c; cg. II. 72.
- Arten der totalitas sind: 1. totalitas absoluta (th. II. II. 184. 2 c) = die beziehungslose oder schlechthinige Ganzheit, welche der t. relativa sive secundum quid d. i. der beziehungsweisen oder in gewisser Hinsicht statthabenden Ganzheit entgegengesetzt ist; vgl. totum secundum quid unter totus sub a. 2. t. essentiae sive perfectionis (ib. I. 8. 2 ad 3; 76. 8 c; spir. 4 c) = die Ganzheit der Wesenheit oder der Vollkommenheit nach (quae attenditur secundum rationis et essentiae perfectionem, th. I. 76. 8 c). 3. t. loci (ib.) = die Ganzheit dem Orte nach. 4. t. per accidens & t. per se (ib. 8. 2 ad 3; 76. 8 c) = die einem Dinge nebenbei und die ihm gemäß seiner selbst oder als solchem zukommende Ganzheit. 5. t. perfectionis, → t. essentiae. 6. t. per se, → t. per accidens. 7. t. quantitatis sive quantitativa sive secundum quantitatem (ib.) = die Ganzheit der Größe nach. 8. t. quantitativa, → t. quantitatis. 9. t. secundum quantitatem, ≈ . 10. t. secundum virtutem sive virtutis (ib. 76. 8 c; spir. 4 c) = die Ganzheit der Kraft oder dem Vermögen nach. 11. t. speciei (th. I. 76. 8 c) = die Ganzheit der Art. 12. t. virtutis, → t. secundum virtutem.
ganzflügelig, d. i. mit ungeteilten Flügeln: dicitur autem animal totalum, quod habet totas alas integras et continuas, sicut vespertilio, 2 anal. 14 e; qui quidem spiritus complantatus est per subtiles poros corporis, cuiusmodi sunt animalia sensitiva, quae vocantur totala, sicut vermes (?) et vespae et muscae. Et huiusmodi dicuntur totala, quae in qualibet parte alata et per totum corpus, somno 4 k.
a) ganz, synonym mit omnis und perfectus (← sub a), der Gegensatz zu pars (← sub a): totum dicitur respectu partium, th. I. 8. 2 ad 3; totum dicitur, quod habet partes, ib. 10. 1 ob. 3; cum totum sit, quod dividitur in partes, ib. 76. 8 c; cum enim totum dicatur per relationem ad partes, cg. II. 72; in toto sunt in potentia partes, 1 anal. 38 f; vgl. 5 met. 21 f; definitur enim unumquodque totum esse, cui nihil deest, 3 phys. 11 c; haec est definitio totius totum est, cuius nihil est extra, ib.; totum et perfectum idem est, 3 sent. 27. 3. 4 c; perfectum enim et totum aut sunt idem, aut fere idem significant, 5 met. 18 a; vgl. 3 phys. 11 c; 1 cael. 2 f.
- Zu abstrahere totum a parte → abstrahere sub I c); zu actus t. → actus sub b; zu agere secundum se t. → agere sub a; zu bonum t. → bonus sub c; zu infinitum secundum t. → infinitus; zu malitia t. → malitia sub c; zu perfectum secundum se t. → perfectus sub a; zu poena ex t. exterminans → poena; zu propositio t. → propositio sub b.
- Als Arten des totum gehören hierher: 1. totum anhomoeomerum sive heterogeneum sive dissimilium partium & t. homoeomerum sive homogeneum sive similium partium (th. I. 3. 7 c; 11. 2 ad 2; 4 sent. 44. 1. 1. 1. 3 c; 1 cael. 13 d) = das ungleichartige und das gleichartige Ganze. 2. t. contiguum & t. continuum (1 phys. 3 b) = das durch Berührung seiner Teile entstandene und das in sich zusammenhängende Ganze. 3. t. continuum, → t. contiguum. 4. t. dissimilium partium, → t. anhomoeomerum. 5. t. essentiale sive secundum essentiae perfectionem, t. potentiale sive potestativum & t. quantum sive quantitativum sive secundum quantitatem (th. I. 76. 8 c; 77. 1 ad 1; cg. II. 72; 1 sent. 3. 4. 2 c & ad 1; 2 sent. 9. 1. 3 ad 1; 18. 2. 3 ad 4; 3 sent. 33. 3. 1. 1 c; spir. 4 c) = das Ganze dem Wesen oder der Wesensvollkommenheit, das der Macht oder dem Vermögen und das der Größe nach (est enim quoddam totum, quod dividitur in partes quantitativas, sicut tota linea vel totum corpus. Est etiam quoddam totum, quod dividitur in partes rationis et essentiae, sicut definitum in partes definitionis et compositum resolvitur in materiam et formam. Tertium autem totum est potentiale, quod dividitur in partes virtutis, th. I. 76. 8 c). 6. t. heterogeneum, → t. anhomoeomerum. 7. t. homoeomerum, ≈ . 8. t. homogeneum, ≈ . 9. t. integrale & t. universale (ib. 42. 4 ad 3; 77. 1 ad 1; 85. 3 c; 2 sent. 9. 1. 3 ad 1; 4 sent. 16. 1. 1. 3 c; 24. 2. 1. 1 ad 2; 1 phys. 1 c & d; 5 met. 21 d & e) = das unversehrte und das allgemeine Ganze (totum enim universale adest cuilibet parti secundum totam suam essentiam et virtutem, ut animal homini et equo; et ideo proprie de singulis partibus praedicatur. Totum vero integrale non est in qualibet parte, neque secundum totam essentiam, neque secundum totam virtutem; et ideo nullo modo de singulis partibus praedicatur, sed aliquo modo licet improprie praedicatur de omnibus simul, ut si dicamus, quod paries tectum et fundamentum sunt domus, th. I. 77. 1 ad 1). 10. t. intelligibile & t. sensibile (1 phys. 1 c) = das übersinnliche und das sinnliche oder sinnlich wahrnehmbare Ganze. 11. t. potentiale, → t. essentiale. 12. t. potestativum, ≈ . 13. t. quantitativum, ≈ . 14. t. quantum, ≈ . 15. t. secundum essentiae perfectionem, ≈ . 16. t. secundum quantitatem, ≈ . 17. t. secundum quid (ib. 3 b) = das beziehungsweise Ganze oder das in gewisser Hinsicht ein Ganzes Seiende. 18. t. sensibile, → t. intelligibile. 19. t. similium partium, → t. anhomoeomerum. 20. t. universale, → t. integrale.
- Bonum totius finis est cuiuslibet partium (th. II. II. 58. 9 ad 3) = das Gut eines Ganzen ist der Zweck eines jeden seiner Teile. Omne totum est maius sua parte (ib. I. II. 51. 1 c; cg. I. 10; 1 sent. 3. exp. 2; 1 anal. 5 e; 4 met. 5 g) = jedes Ganze ist größer, als einer seiner Teile. Posito toto necesse est poni partem (2 gener. 11 e) = ist das Ganze hingesetzt, muss auch ein Teil desselben hingesetzt sein. Resoluto toto in partes incipiunt partes esse in actu (5 met. 13 i; vgl. 7 met. 16 a) = mit der Auflösung eines Ganzen fangen die Teile, welche in ihm nur der Möglichkeit nach existierten, im Zustande der Wirklichkeit zu existieren an. Totum dicitur esse in partibus (4 phys. 4 a) = das Ganze ist, wie man sagt, in seinen Teilen d. h. non est praeter partes (ib.). Totum est prius in consideratione, quam partes (1 cael. pr.) = das Ganze ist in der Betrachtung früher, als seine Teile (non qualescumque, sed partes, quae sunt secundum materiam et quae sunt individui, ib.). Unumquodque totum videtur esse id, quod est principalius in eo (pot. 3. 9 ad 1) = jedwedes Ganze scheint das zu sein, was in ihm das Hauptsächlichere ist (unde totus homo videtur esse anima vel intellectus, ib.).
b) Weltganze, Weltall, synonym mit omne und universum (← sub b): totum, id est universum, cuius partes sunt particularia corpora, 1 cael. 2 i.
a) Hingabe, Übergabe: quo designatur traditio canonicatus, th. III. 62. 1 c; primo fuit Christi traditio, ib. 83. 5 ad 3; loquitur de traditione ad mortem, cg. IV. 34; scilicet vestis traditionem, 4 sent. 6. 2. 1. 3 c.
b) Überlieferung: ex traditione sacrae Scripturae, th. II. II. 140. 2 a; ex traditione apostolorum, ib. III. 83. 4 ad 2; secundum traditiones Scripturae, cg. IV. 34; est gravius, quam traditiones hominum, Matth. 15 a.
a) Hinüberführung, Hinüberbringung: quod intelligatur de traductione in domum, th. III. 29. 2 ad 3.
b) Erzeugung durch Hinüberführung des Samens: traductio duo importat, scilicet originem et decisionem; non enim ignis generatus ab igne generante traduci proprie dicitur, similiter nec lignum divisum in partes dicitur, quod eius una pars ab alia traducatur, unde traductio proprie dicitur in generatione animatorum, quae est per decisionem seminis, 2 sent. 18. 2. 1 c; considerandum est de traductione hominis ex homine, th. I. 118 pr.; vgl. cg. II. 86; III. 130; 4 sent. 26. 1. 1 c; mal. 4. 3 c.
a) hinübersteigend, überschreitend: excellentissimae substantiae transcendentis omnia intelligibilia, cg. I. 3; utpote omnino transcendens tempus, ib. III. 61.
b) Transzendentales, d. i. dasjenige, was in Bezug auf die Allgemeinheit des Seins und der Aussage alles, auch die höchsten Gattungen des Seins (→ praedicamentum sub b) übersteigt oder der modus generaliter consequens omne ens (verit. 1. 1 c): multitudo, quae non est in aliquo genere, sed est de transcendentibus, th. I. 30. 3 c; unum cum sit de transcendentibus, ib. ad 1; hoc nomen res est de transcendentibus, ib. 39. 3 ad 3. Der Transzendentalien gibt es fünf, nämlich diese: res, aliquid, unum, verum, bonum (vgl. verit. 1. 1 c), oder wenn man das ens noch hinzurechnet (generis 2) sechs.
Umkörperung, d. i. Versetzung der Seele aus einem Körper in einen andern (vgl. cg. II. 38): sicut dicebant transcorporationem ponentes, ib. III. 144; ex transcorporatione, quam ponebat, 4 sent. 44. 3. 3. 2 c; posuerunt transcorporationem animarum, pot. 3. 10 c.
a) Umgestaltung, Umformung: octavus modus est iuxta transfigurationem, th. I. 42. 2 ob. 1; transfiguratio litterarum (← sub a) manifestat sonum pervenire successive ad auditum, sensu 16 d.
- Zu fieri transfiguratione → fieri.
b) Verklärung: assumptio claritatis transfiguratio dicitur, th. III. 45. 1 ad 2; vgl. ib. I. 43. 7 ad 6; 3 sent. 16. 2. 1 c.
übergehend, vorübergehend, synonym mit pertransiens und transitivus (←), der Gegensatz zu manens und permanens (←) .
übergehend, vorübergehend, synonym mit transiens und pertransiens (←), der Gegensatz zu manens und permanens (←) .
- Zu motus transitivus → motus sub a.
nach Weise oder im Sinne der Übertragung, synonym mit metaphorice und transumptive (←) .
- Zu dicere translative → dicere sub c.
übertragend, den Sinn übertragend, im übertragenen Sinne verstanden, synonym mit metaphoricus und transumptivus (←) .
- Zu ars translativa → ars sub b; zu nomen t. → nomen sub a.
Übertrager, Übersetzer: ad officium boni translatoris pertinet, ut ea, quae sunt catholicae fidei, transferens servet sententiam, mutet autem modum loquendi secundum proprietatem linguae, in quam transfert. Apparet enim, quod, si ea, quae in Latino litteraliter dicuntur, vulgariter exponantur, indecens erit expositio, si semper verbum ex verbo sumatur. Multo igitur magis, quando ea, quae in una lingua dicuntur, transferuntur in aliam ita, quod verbum sumatur ex verbo, non est mirum, si aliqua dubietas relinquatur, Graec. pr.
a) Umänderung, Veränderung im eigentlichen Sinne des Wortes, d. i. der Übergang aus einem Sein in ein andres Sein, synonym mit conversio, immutatio (← sub b) und mutatio (←): est tamen in poenis eorum transmutatio, th. I. 10. 3 ad 2; fit transmutatio solum secundum figuram, cg. III. 104.
- Arten der transmutatio in diesem Sinne sind: 1. transmutatio circa magnitudinem, t. circa passiones sive secundum passiones sive passibilium qualitatum & t. localis sive secundum locum (cg. IV. 63; 1 gener. 5 d, 11 a & c & 14 c) = die quantitative, die qualitative und die örtliche Veränderung; vgl. t. secundum accidentia. 2. t. circa passiones, → t. circa magnitudinem. 3. t. circa substantiam sive secundum substantiam sive ex substantia ente in potentia in substantiam entem in actu sive substantialis sive ex hoc in hoc & t. secundum accidentia (3 phys. 4 d; 4 phys. 14 i; 1 cael. 13 g; 1 gener. 5 d, 11 a & 14 d) = die substanzielle und die akzidentelle Veränderung oder die Veränderung eines Dinges nach seiner Substanz (vgl. th. III. 75. 8 c; cg. IV. 63) und die nach einem seiner Akzidenzien (vgl. 12 met. 2 c). 4. t. corporalis (th. I. II. 22. 3 c) = die körperliche Veränderung. 5. t. ex hoc in hoc, → t. circa substantiam. 6. t. ex substantia ente in potentia in substantiam entem in actu, ≈ . 7. t. formalis sive secundum formam & t. secundum materiam (1 gener. 3 g & 5 d) = die Veränderung eines Dinges nach seiner Form und die nach seiner Materie (vgl. t. materialis). 8. t. innaturalis, t. miraculosa & t. naturalis (th. I. 91. 2 ad 3; I. II. 38. 1 c; III. 13. 2 c, 32. 4 c; 75. 8 c; 1 meteor. 17 c) = die unnatürliche, die wunderbare oder übernatürliche (quae fit ab agente supernaturali supra consuetum ordinem et cursum naturae, sicut resuscitatio mortuorum, th. III. 13. 2 c) und die natürliche Veränderung (quae fit a proprio agente secundum ordinem naturae, ib.; vgl. t. materialis & quae fit a natura). 9. t. localis, → t. circa magnitudinem. 10. t. materialis sive naturalis & t. spiritualis sc. organi animae (ib. I. II. 22. 2 ad 3 & 3 c; qu. anim. 13 c) = die stoffliche oder die körperliche Natur eines Seelenorgans betreffende (vgl. t. innaturalis & quae fit a natura) und die geistartige Veränderung desselben (dupliciter organum animae potest transmutari. Uno modo transmutatione spirituali, secundum quod recipit intentionem [Abbild] rei, . . . sicut oculus immutatur a visibili, non ita, quod coloretur, sed ita, quod recipiat intentionem coloris. Est autem alia naturalis transmutatio organi, prout organum transmutatur quantum ad suam naturalem dispositionem, puta [z. B.] quod calefit aut infrigidatur vel alio simili modo transmutatur, th. I. II. 22. 2 ad 3). 11. t. miraculosa, → t. innaturalis. 12. t. mutua (11 met. 6 f) = die wechselseitige Veränderung zweier Dinge ineinander. 13. t. naturalis, → t. innaturalis & materialis. 14. t. particularis (1 meteor. 3 a) = die besondere Veränderung oder besondere Art von Veränderung. 15. t. passibilium qualitatum, → t. circa magnitudinem. 16. t. per accidens & t. per se (th. I. II. 22. 2 ad 3; vgl. 5 phys. 1 a) = die bei einem Dinge nebenbei und die bei ihm als solchem oder gemäß seiner selbst stattfindende Veränderung. 17. t. per se, → t. per accidens. 18. t. quae est per artem & t. quae fit a natura (th. III. 66. 4 c) = die künstliche und die natürliche (vgl. t. innaturalis) Veränderung, oder die Veränderung, welche durch die Kunst des Menschen, und diejenige, welche durch eine Kraft der Natur zustande gebracht wird. 19. t. quae fit a natura, → t. quae est per artem. 20. t. secundum accidentia, → t. circa substantiam. 21. t. secundum formam, → t. formalis. 22. t. secundum locum, → t. circa magnitudinem. 23. t. secundum materiam, → t. formalis. 24. t. secundum passiones, → t. circa magnitudinem. 25. t. secundum substantiam, → t. circa substantiam. 26. t. spiritualis, → t. materialis. 27. t. substantialis, → t. circa substantiam.
b) Veränderung im uneigentlichen Sinne, d. i. Übergang aus dem Sein in das Nicht-Sein, synonym mit annihilatio: tertia autem (transmutatio) est, secundum quod omnis creatura vertibilis est in nihil, th. III. 13. 2 c.
Umsubstanziierung, Umsubstanzung, synonym mit conversio substantialis (→ conversio sub b), d. i. diejenige Veränderung, wodurch ein Ding nicht bloß seiner Form, sondern auch seiner Materie, also seiner ganzen Substanz nach in ein andres umgewandelt wird: tota substantia panis convertitur in totam substantiam corporis Christi, et tota substantia vini in totam substantiam sanguinis Christi; unde haec conversio non est formalis, sed substantialis, nec continetur inter species motus naturalis, sed proprio nomine potest dici transubstantiatio, th. III. 75. 4 c; vgl. ib. 8 c; in transubstantiatione non est motus aliquis, cum non sit subiectum commune, 4 sent. 8. 2. 1. 3 ad 1. 1.
- Über das Verhältnis der transubstantiatio zur transmutatio (← sub a) gilt Folgendes: Convenit vero haec conversio (sc. transubstantiatio) cum transmutatione naturali in duobus, licet non similiter. Primo quidem, quia in utraque unum extremorum transit in aliud, sicut panis in corpus Christi et aer in ignem, non autem non ens convertitur in ens. Aliter tamen hoc accidit utrobique; nam in hoc sacramento tota substantia panis transit in totum corpus Christi, sed in transmutatione naturali materia unius suscipit formam alterius, priori forma deposita. Secundo conveniunt in hoc, quod utrobique remanet aliquid idem, . . . differenter tamen; nam in transmutatione naturali remanet eadem materia vel subiectum, in hoc autem sacramento remanent eadem accidentia, th. III. 75. 8 c; vgl. cg. IV. 63.
nach Weise oder im Sinne der Übertragung, synonym mit metaphorice und translative (←) .
- Zu passio transumptive sumpta → passio sub a; zu perfectio t. dicta → perfectio sub b; zu sumere t. → sumere sub c; zu uti t. → uti sub a.
übertragend, den Sinn übertragend, im übertragenen Sinne verstanden, synonym mit metaphoricus und translativus (←) .
a) Dreiheit, Dreieinigkeit, Dreifaltigkeit: nomen trinitatis in divinis significat determinatum numerum personarum, th. I. 31. 1 c; divina trinitas arcem quandam tenet inter plurimas trinitates ab ea derivatas, decret. 1; circa unitatem essentiae et trinitatem personarum, ib. 2; trinitas quaedam invenitur in mente, verit. 10. 7 ad 1; investigat multos modos trinitatis in anima nostra, ib. 25. 3 ad 4.
- Eine Art der trinitas ist die trinitas divina sive increata sive sancta (th. I. 31. 1 ad 4; 61. 4 ad 3; 93. 6 c; verit. 10. 7 c; 25. 3 ad 4; decret. 1) = die göttliche oder ungeschaffene oder heilige Dreifaltigkeit.
- Zu caelum sanctae trinitatis → caelum.
b) göttliche Dreieinigkeit, heilige Dreifaltigkeit: hoc nomen trinitas secundum etymologiam vocabuli videtur significare unam essentiam trium personarum, secundum quod dicitur trinitas quasi trium unitas. Sed secundum proprietatem (Eigentlichkeit, eigentliche Bedeutung) vocabuli significat magis numerum personarum unius essentiae, th. I. 31. 1 ad 1; vgl. ib. ad 2-5; 1 sent. 24. 2. 2 ad 2.
a) Trauer, Traurigkeit, Betrübnis im Sinne eines Affektes, der Gegensatz zu delectatio, gaudium und laetitia (←): tristitia, secundum quod est passio animalis in parte sensitiva, 3 sent. 15. 2. 2. 1 c; tristitia est motus appetitus apprehensionem sequentis, th. I. II. 36. 1 c; tristitia media est inter duas passiones irascibilis. Sequitur enim timorem, . . . praecedit autem motum irae, ib. 25. 1 c; proprium enim obiectum tristitiae est proprium malum, ib. 35. 8 c; tristitia est de malo praesenti, ib. 42. 3 ad 2; eius obiectum (sc. tristitiae) est malum iam inhaerens, cg. I. 89; tristitia, cum sit in concupiscibili, respicit malum absolute, th. I. II. 42. 3 ad 2.
- Über den Unterschied zwischen tristitia und dolor (←) heißt es: In dolore et tristitia duo inveniuntur, scilicet contrarietas contristantis et dolorem inferentis ad contristatum et dolentem et perceptio eius; et quantum ad haec duo tripliciter differunt. Primo quantum ad contrarietatem, quae quidem in dolore attenditur quantum ad ipsam naturam dolentis, quae per laesivum (sc. malum) corrumpitur, sed in tristitia quantum ad repugnantiam appetitus ad aliquid, quod quis odit; secundo quantum ad perceptionem, quae quidem in dolore semper est secundum sensum tactus, ut dictum est, in tristitia autem secundum apprehensionem interiorem; tertio quantum ad ordinem istorum duorum, quia dolor incipit in laesione et terminatur in perceptione sensus, ibi enim completur ratio (Wesen) doloris, sed ratio tristitiae incipit in apprehensione et terminatur in affectione, unde dolor est in sensu sicut in subiecto, sed tristitia in appetitu, ex quo patet, quod tristitia est passio animalis (→ passio sub b), sed dolor est magis passio corporalis, 3 sent. 15. 2. 3. 2 c; sic igitur tristitia est quaedam species doloris, sicut gaudium delectationis, th. I. II. 35. 2 c; vgl. ib. 7 c; III. 15. 6 c; 46. 6 c.
- Arten der tristitia im uneigentlichen Sinne des Wortes Art (secundum quod additur generi quasi aliquid extraneum a ratione ipsius, sicut si album animali addatur, ib. I. II. 35. 8 c) sind diese vier: acedia (←), anxietas (Angst), invidia (←) und misericordia (←) ; vgl. 3 sent. 26. 1. 3 c. Andre Arten sind: tristitia saeculi & t. secundum Deum (th. I. II. 102. 6 ad 1; II. II. 35. 3 a) = die Betrübnis um der Welt und die um Gottes willen.
b) Schmerz im allgemeinen Sinne dieses Wortes, synonym mit dolor (←): quandoque tamen tristitia large loquendo dolor dicitur, 3 sent. 15. 2. 3. 2 c.
uneigentlich, bildlich, figürlich, synonym mit tropologicus (←) .
- Zu locutio tropica → locutio sub d.
uneigentlich, bildlich, figürlich, synonym mit tropicus (←) .
- Zu sensus tropologicus → sensus sub h.
damals, der Gegensatz zu nunc (←): tunc significat tempus determinatum per aliquod prius nunc, sive propinquum, sive remotum. Possumus enim dicere, quod tunc destructa est Troia, et tunc factum est diluvium. Oportet enim, quod id, quod dicitur factum tunc, includatur ad aliquod nunc vel instans praecedens. Oportebit enim dicere, quod sit aliquod tempus determinatae quantitatis ab hoc tempore praesenti in illud nunc, quod erat in praeterito, et sic patet, quod hoc, quod dico tunc, differt a secunda significatione nunc in duobus, quia tunc semper est ad praeteritum, et indifferenter se habet ad propinquum et remotum; sed nunc se habet ad propinquum, sed indifferenter ad praeteritum et futurum, 4 phys. 21 e.
bildlich, vorbildlich.
- Zu sensus typicus → sensus sub h.
tyrannisch (→ tyrannus), synonym mit despoticus (←) .
Tyrann: si igitur regimen iniustum per unum tantum fiat, qui sua commoda ex regimine quaerat, non autem bonum multitudinis sibi subiectae, talis rector tyrannus vocatur, nomine a fortitudine derivato, quia scilicet per potentiam opprimit, non per iustitiam regit, unde et apud antiquos potentes quique tyranni vocabantur, regim. 1. 1; tyranni enim proprietas est, propriam et solam sui utilitatem et commodum quaerere, ut dictum est supra et Philosophus tradit in VIII. Ethic. (Nic. 12, 1160. b. 2 sqq.), ubi ponit, quod sic se habet tyrannus ad subditos, sicut dominus ad servos et sicut artifex ad organum et instrumentum, ib. 3. 7; vgl. 5 met. 1 a; 8 eth. 10 c.