a) machen, tun (vgl. fieri), synonym mit agere (← sub a), der Gegensatz zu pati (← sub a): facere autem dupliciter potest accipi, uno modo proprie, alio modo communiter. Proprie autem facere dicitur operari aliquid in exteriori materia, sicut facere domum vel aliquid aliud huiusmodi; communiter autem dicitur facere pro quacumque actione, sive transeat in exteriorem materiam, sicut urere et secare, sive maneat in ipso agente, sicut intelligere et velle, th. II. II. 134. 2 c; puta de facere et pati, scilicet quomodo hoc agat et hoc patiatur, 1 gener. 3 b.
- Zu bonum facienti → bonus sub c.
- Als Arten des facere gehören hierher: facere directe & f. indirecte sive per accidens (th. I. 19. 12 c) = etwas direkt und etwas indirekt oder nebenbei tun (directe quidem, cum per se aliquid operatur, . . . Indirecte autem, inquantum non impedit operationem, nam removens prohibens dicitur movens per accidens, ib.; vgl. 8 phys. 8 g).
b) schaffen, hervorbringen, bewirken, zustande bringen, der Gegensatz zu agere (← sub b): differt autem facere et agere, quia . . . factio (←) est actus transiens in exteriorem materiam, sicut aedificare, secare et huiusmodi, agere autem est actus permanens in ipso agente, sicut videre, velle et huiusmodi, th. I. II. 57. 4 c; vgl. 6 met. 1 c; 11 met. 7 c; facere proprie est artificis, qui per voluntatem operatur, comp. 1. 96; facere aliquid ex nihilo est infinitae virtutis propter infinitam distantiam entis ad nihil, pot. 6. 3 ob. 16; fieri et facere aequivoce dicuntur in hac universali rerum productione et in aliis productionibus, 8 phys. 2 a; vgl. 1 cael. 8 i.
- Arten des facere in diesem Sinne sind: facere effective & f. formaliter (th. I. II. 111. 1 ad 1; 1 sent. 17. 1. 1 ad 5; mal. 5. 5 ad 16; verit. 28. 2 ad 8) = nach Weise der bewirkenden Ursache und nach Weise der Form etwas zustande bringen (per modum efficientis, sicut pictor facit parietem album, vel per modum formae, sicut albedo facit album, 1 sent. 17. 1. 1 ad 5).
- Cognitio facientis determinat formam facti, → cognitio sub b. Faciens est honorabilius facto (cg. II. 79) = das Wirkende ist ehrwürdiger oder vorzüglicher, als das Gewirkte; vgl. agens est honorabilius patiente unter agens.
c) tun zu etwas, beitragen, synonym mit conferre (← sub b): ad bene esse beatitudinis facit societas amicorum, th. I. II. 4. 8 c; condicio non faciens ad causam, ib. II. II. 63. 1 c; nihil ad propositum facere videtur, cg. III. 105; ad corruptionem virginitatis faciunt; ib. IV. 45; vgl. 1 sent. 30. 1. 3 ad 4; 1 anal. 41 b.
machbar, hervorbringbar, im Werke ausführbar, der Gegensatz zu agibilis (←): factibilia dicuntur illa, quae procedunt ab agente in extraneam materiam, sicut scamnum et domus, verit. 5. 1 c; ars est circa factibilia, quae scilicet in exteriori materia constituuntur, th. II. II. 47. 5 c; vgl. ib. I. 25. 3 c; I. II. 65. 1 ad 4; transeunt in exteriorem materiam, quae factibilia dicuntur, cg. II. 24; vgl. 1 anal. 44 i.
- Zu ratio factibilium → ratio sub f; zu ars est recta ratio factibilium → ars sub b.
Machung, Hervorbringung, Bewirkung, Zustandebringung, der Gegensatz zu actio (← sub b): factio est actus transiens in exteriorem materiam, sicut aedificare, secare et huiusmodi, th. I. II. 57. 4 c; quamvis enim nomine factionis, quae in Graeco dicitur πρᾶξις, possimus uti in rebus naturalibus (Naturdingen), sicut cum dicimus, quod calidum et ens actu facit actu esse tale, magis tamen proprie utimur in his, quae fiunt per intellectum, in quibus intellectus agentis habet dominium super illud, quod facit, ut possit sic vel aliter facere, quod in rebus naturalibus non contingit, immo agunt ad aliquem effectum determinato modo ab aliquo superiori praestito eis, 7 met. 6 g; vgl. th. I. 15. 3 c; 41. 3 c; II. II. 134. 2 c; cg. II. 1 & 19; 3 sent. 23. 4. 1 ad 4; relig. 4; 1 phys. 12 a; 1 met. 4 c; 7 met. 6 k; 1 eth. 1 c; 1 pol. 2 f.
- Arten der factio sind: 1. factio exterior (th. I. II. 57. 4 c) = die äußere oder sichtbare Hervorbringung. 2. f. momentanea & f. successiva (cg. II. 19; quodl. 9. 4. 8 c) = die augenblickliche oder plötzliche und die allmähliche Hervorbringung. 3. f. naturalis (1 phys. 12 e & h) = die natürliche oder naturgemäße Hervorbringung. 4. f. particularis (cg. II. 37; 8 phys. 2 a) = die teilweise Hervorbringung. 5. f. successiva, → f. momentanea.
machend, hervorbringend, bewirkend, zustande bringend, der Gegensatz zu activus (←) urina est significativa (sani) et medicina factiva, th. I. 13. 10 c; medicatio est factiva sanitatis, ib. 62. 4 c; Deus secundum hoc factivus est rerum, cg. II. 15; non est a rebus abstracta, sed rerum factiva, ib. 100.
- Zu ars factiva → ars sub a & b; zu forma f. → forma sub b; zu habitus f. → habitus sub d; zu operatio f. & operatio f. finis → operatio sub b; zu organum f. → organum; zu ratio f. → ratio sub c; zu scientia f. → scientia sub a; zu species f. → species sub f; zu verbum f. → verbum sub a; zu vis f. → vis sub a.
Hervorbringer, Bewirker, Zustandebringer, der Gegensatz zu actor (← sub a): est conveniens alium esse factorem rerum, verit. 5. 3 a; vgl. ib. 8 ob. 2; Deum omnipotentem non solum creatorem, sed etiam factorem nominat, nam facere proprie est artificis, qui per voluntatem operatur, comp. 1. 96.
- Zu causa factrix → causa sub b.
a) Leichtigkeit eines Vermögens im Übergehen zu seiner Tätigkeit: facultas autem nominat facilitatem potestatis, quae quidem est per habitum, th. I. 83. 2 ob. 2; facultas nominat quandoque potestatem expeditam ad operandum, ib. ad 2.
b) Fähigkeit, Möglichkeit, Macht: facultas secundum communem usum loquendi significat potestatem, qua aliquid habetur ad nutum, 2 sent. 24. 1. 1 ad 2; uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis, th. I. 39. 8 c; liberum arbitrium dicitur esse facultas voluntatis et rationis, ib. 83. 2 ob. 2; secundum facultatem vel possibilitatem adipiscendi, ib. I. II. 32. 3 c; si facultas adsit, ib. II. II. 31. 1 c; vgl. ib. 79. 3 ad 2; facultatem humanae rationis excedet, cg. I. 3; in Deo est voluntas secundum totam suam facultatem, ib. 81; vgl. ib. III. 133/134.
- Arten der facultas in diesem Sinne sind: facultas gloriosa & f. naturalis (th. I. 12. 6 ad 3; cg. III. 147) = die Möglichkeit in der Herrlichkeit des Himmels und die natürliche Möglichkeit.
c) Vermögen, Besitztum: abrenuntiatio propriarum facultatum, th. II. II. 184. 7 ad 1; quam sua facultas sustineat, cg. III. 127; possessiones facultates dicuntur, quia in dominio sunt possidentis, 2 sent. 24. 1. 1 ad 2.
a) Täuschung, Überlistung, Betrug: quandoque autem dolo, qui quidem, si fiat in verbo, fallacia erit, th. II. II. 118. 8 c; omnis fallacia debet removeri a christiana religione, ib. III. 60. 3 ob. 1; vgl. ib. 77. 1 ob. 1; quodl. 4. 9. 16 ad 1. Diese fallacia ist eine filia (→ filius sub b) d. i. ein Sprössling der avaritia (← sub a).
b) falscher Schluss, Fehlschluss, Trugschluss, synonym mit paralogismus und sophisma (←): secundum hoc aliquae fallaciae assignantur, th. I. 1. 10 ob. 1.
- Als Arten der fallacia sind hier zu unterscheiden: 1. fallacia accidentis (th. I. 16. 5 ad 3; III. 3. 6 ad 3; 4 sent. 49. 4. 3 ad 5; 3 anim. 17 f; 6 met. 2 d) = der falsche Schluss von einem Akzidenz, welcher dadurch begangen wird, dass man von irgendetwas, was einem Dinge nur nebenbei und deshalb auch nur selten zukommt, gerade so schließt, als ob es ihm wesentlich sei und deshalb immer eigne. 2. f. aequivocationis (th. I. 13. 5 c; pot. 7. 7 c; 1 anal. 22 d) = der falsche Schluss von der Gleichnamigkeit, in welchen man dann fällt, wenn man beim Schließen oder Beweisen ein Wort bald in seiner eigentlichen, bald in seiner uneigentlichen oder übertragenen Bedeutung gebraucht. 3. f. consequentis (3 sent. 20. 1. 1. 3 ad 1; 1 anal. 22 e; 1 phys. 5 b) = der falsche Schluss von dem Nachsatz eines Bedingungssatzes, welcher dadurch begangen wird, dass man von dem Nachsatz eines Bedingungssatzes auf den Vordersatz desselben nach Weise des modus ponendo-ponens schließt, ohne dass in dem Vordersatz der einzig mögliche Grund für die im Nachsatze enthaltene Folge angegeben ist. 4. f. extra dictionem & f. in dictione (1 anal. 22 d & e), der παραλογισμὸς ἔξω τῆς λέξεως und der παραλογισμὸς παρὰ τὴν λέξιν des Aristoteles (de soph. elench. 4, 165. b. 24) = der dialektisch oder sachlich und der grammatisch oder sprachlich falsche Schluss, von denen ersterer durch etwas Dialektisches oder zur Sache des Schlusses Gehöriges, nämlich durch die Art des Schließens, und letzterer durch etwas in einem grammatikalischen Ausdruck oder in einem Worte Gelegenes in die Irre zu führen geeignet ist; vgl. ib. a. 5. f. figurae dictionis (th. I. 36. 4 ad 4; III. 3. 6 ad 3) = der falsche Schluss von der Redefigur, welcher darin besteht, dass ein sprachlicher Ausdruck, welcher nach der Grammatik eine mehrfache Auffassung zulässt, im Obersatze anders, als in seinem Untersatze verstanden wird. 6. f. in dictione, → f. extra dictionem.
a) Falschheit, Unwahrheit, der Gegensatz zu veritas (← sub a): cum verum et falsum opponantur, opposita autem sint circa idem, necesse est, ut ibi prius quaeratur falsitas, ubi primo veritas invenitur, hoc est in intellectu, in rebus autem neque veritas neque falsitas est, nisi per ordinem ad intellectum, th. I. 17. 1 c; in rebus dependentibus a Deo falsitas inveniri non potest per comparationem ad intellectum divinum, ib.; contingit falsitatem esse in sensu ex hoc, quod apprehendit vel iudicat res aliter, quam sint, ib. 2 c; falsitas in intellectu esse potest non solum, quia cognitio intellectus falsa est, sed quia intellectus eam cognoscit, ib. 3 c; vgl. ib. 16. 2 c; sicut veritas consistit in adaequatione rei et intellectus, ita falsitas consistit in eorum inaequalitate, verit. 1. 10 c.
b) Falschheit gegen Gott, Gottlosigkeit: ipsa peccata falsitates et mendacia dicuntur in Scripturis, th. I. 17. 1 c; falsitas contraria ei impietatis sibi nomen assumit, cg. I. 1.
falsch, unwahr, unrichtig, unecht, das Gegenteil von verus (← sub a): est enim falsum . . . ex eo, quod dicitur vel videtur aliquid esse, quod non est, vel non esse, quod est, th. I. 17. 4 c; vgl. ib. 1 c; 4 met. 16 a; 5 met. 22 c; 6 met. 4 c.
- Arten des falsus sind: 1. falsum absolute sive absolutum sive simpliciter sive secundum se & f. secundum quid sive ex suppositione (th. I. 17. 1 c; pot. 1. 3 ad 4; 1 cael. 26 b & c; 6 eth. 2 f) = das schlechtweg oder einfachhin oder an sich und das in gewisser Hinsicht oder bedingungsweise Falsche (res quidem simpliciter falsa dici posset per comparationem ad intellectum, a quo dependet, cui comparatur per se, in ordine autem ad alium intellectum, cui comparatur per accidens, non posset dici falsa, nisi secundum quid. Dependent autem ab intellectu divino res naturales, sicut ab intellectu humano res artificiales. Dicuntur igitur res artificiales falsae simpliciter et secundum se, inquantum deficiunt a forma artis; unde dicitur aliquis artifex opus falsum facere, quando deficit ab operatione artis. Sic autem in rebus dependentibus a Deo falsitas inveniri non potest per comparationem ad intellectum divinum, cum, quidquid in rebus accidit, ex ordinatione divini intellectus procedat, nisi forte in voluntariis agentibus tantum, in quorum potestate est, subducere se ab ordinatione divini intellectus, in quo malum culpae consistit . . . Sed per ordinem ad intellectum nostrum, ad quem comparantur res naturales per accidens, possunt dici falsae, non simpliciter, sed secundum quid. Et hoc dupliciter. Uno modo secundum rationem (mit Beziehung) significati, ut dicatur illud esse falsum in rebus, quod significatur vel repraesentatur oratione vel intellectu falso. Secundum quem modum quaelibet res potest dici esse falsa quantum ad id, quod ei non inest; sicut si dicamus, diametrum esse falsum commensurabile, . . . Sicut e contrario potest unumquodque dici verum secundum id, quod competit ei. Alio modo per modum causae, et sic dicitur res esse falsa, quae nata est facere de se opinionem falsam. Et quia innatum est nobis, per ea, quae exterius apparent, de rebus iudicare eo, quod nostra cognitio a sensu ortum habet, qui primo et per se est exteriorum accidentium, ideo ea, quae in exterioribus accidentibus habent similitudinem aliarum rerum, dicuntur esse falsa secundum illas res; sicut fel est falsum mel et stannum est falsum argentum . . . Et secundum hoc Philosophus in V. Metaph. (c. 9, 1024. b. 17 sqq.) dicit, quod falsa dicuntur, quaecumque apta nata sunt apparere, aut qualia non sunt, aut quae non sunt. Et per hunc modum etiam dicitur homo falsus, inquantum est amativus falsarum opinionum vel locutionum, non autem ex hoc, quod potest eas confingere, quia sic etiam sapientes et scientes falsi dicerentur, th. I. 17. 1 c). 2. f. absolutum, → f. absolute. 3. f. contingens & f. impossibile (5 met. 22 c) = das nichtnotwendig Falsche und das Falsche im Sinne des Unmöglichen oder das notwendig Falsche (si enim dicamus diametrum esse commensurabilem quadrati lateri, est falsum impossibile, quia impossibile est, commensurabile componi diametro, si autem dicatur te sedere te stante, est falsum contingens, quia praedicatum non inest subiecto, licet non sit impossibile inesse, ib.). 4. f. ex suppositione, → f. absolute. 5. f. formaliter & f. materialiter (th. II. II. 98. 1 ad 3) = der Form und der Materie nach falsch. 6. f. impossibile, → f. contingens. 7. f. in enuntiatione, f. in mente & f. in re sive in natura (pot. 1. 3 ad 4; 1 perih. 7 a) = das Falsche im Satze, das Falsche in Gedanken und das Falsche in der Sache oder in der Natur der Dinge (dicitur autem in enuntiatione esse verum vel falsum sicut in signo intellectus veri vel falsi, sed sicut in subiecto est verum vel falsum in mente, . . . in re autem sicut in causa, quia . . . ab eo, quod res est vel non est, oratio vera vel falsa est, 1 perih. 7 a). 8. f. in mente, → f. in enuntiatione. 9. f. in natura, ≈ . 10. f. in re, ≈ . 11. f. in se & f. quantum ad radicem (3 sent. 2. 1. 3. 1 c) = falsch in sich selbst und falsch in seiner Wurzel oder grundfalsch. 12. f. in se & f. respectu alicuius rei (th. I. 17. 3 c; 85. 6 c) = falsch in sich selbst und falsch mit Bezug auf etwas andres. 13. f. materialiter, → f. formaliter. 14. f. quantum ad radicem, → f. in se. 15. f. respectu alterius rei, ≈ . 16. f. secundum quid, → f. absolutum. 17. f. secundum se, ≈ . 18. f. simpliciter, ≈ .
Behexung oder Bezauberung durch bösen Blick: quod autem de fascinatione inducit, non ob hoc accidit, quia apprehensio unius immediate immutat corpus alterius, sed quia mediante motu cordis immutat corpus coniunctum (→ corpus), cuius immutatio pervenit ad oculum, a quo infici potest aliquid intrinsecum, praecipue si sit facile immutabile, sicut etiam oculus menstruatae inficit speculum, cg. III. 103.
das Schicksal betreffend, zum Schicksal gehörig.
- Zu causa fatalis → causa sub b.
Geschick, Schicksal, Verhängnis: fatum a fando dictum intelligimus, id est a loquendo, ut ea fato fieri dicantur, quae ab aliquo determinante sunt ante praelocuta, th. I. 116. 1 ob. 2; fatum dicitur a for, faris, vel quia est quoddam effatum divinae ordinationis, sicut verbum vocale est quoddam effatum interioris conceptus, vel ex eo, quod ex harum consideratione causarum fari solebant antiquitus de rebus futuris, sicut ex consideratione caeli praecipue, 1 sent. 39. 2. 1 ad 5; vgl. quodl. 12. 3. 4 c; fatum est in ipsis causis creatis, inquantum sunt ordinatae a Deo ad aliquos effectus producendos, th. I. 116. 2 c; dispositio secundarum causarum, quam fatum dicimus, ib. 3 c; fatum est ordinatio secundarum causarum ad effectus divinitus provisos, ib. 4 c; vgl. cg. III. 93; 1 perih. 14 f; 5 phys. 10 b; 2 cael. 1 k.
Glück, Glückseligkeit, synonym mit beatitudo (← sub a): beatitudo sive felicitas, th. I. 26. 1 ob. 2; vgl. cg. III. 25; beatitudo enim sive felicitas est praemium virtutis, th. I. II. 2. 2 ob. 1; vgl. cg. III. 148; beatitudo sive felicitas est in perfectissima operatione habentis rationem et intellectum, 2 sent. 4. 1. 1 c; sic ergo patet, quod felicitas maxime consistat in operatione contemplationis, 10 eth. 10 g; vgl. th. I. II. 2-5; cg. III. 26-48, 63 & 100; 2 phys. 10 b; 1 eth. 4-18; 10 eth. 9-13; sunt autem tres condiciones felicitatis secundum Philosophum in I. Ethic. (c. 8, 1098. b. 9 sqq.), scilicet quod sit quoddam perfectum bonum et per se sufficiens et cum delectatione, mal. 13. 3 c.
- Arten der felicitas sind: 1. felicitas activa & f. contemplativa sive speculativa (th. I. 26. 4 c; cg. I. 102; III. 25; trin. 2. 1. 1 ad 4; 1 sent. 15. 4. 1 ad 3; 2 sent. 19. 1. 1 c; 41. 1. 1 c; 3 sent. 26. 2. 1 ob. 2; 27. 2. 2 c; 34. 1. 4 c; virt. 1. 5 ad 8; 10 eth. 12 a-c) = die Glückseligkeit des tätigen und die des beschaulichen Lebens; vgl. vita sub c. 2. f. civilis sive politica (quodl. 10. 3. 6 c; regim. 4. 33) = die Glückseligkeit des bürgerlichen oder staatlichen Lebens. 3. f. contemplativa, → f. activa. 4. f. falsa sive secundum opinionem & f. vera sive secundum veritatem (th. I. 13. 10 ob. 2; cg. I. 102; III. 48) = die falsche oder vermeintliche und die wahre oder wirkliche Glückseligkeit. 5. f. futura (2 sent. 41. 1. 1 c) = die zukünftige Glückseligkeit. 6. f. imperfecta & f. perfecta (th. I. 64. 1 ad 1; I. II. 3. 6 ad 1; cg. III. 48; IV. 79; trin. 2. 2. 4 ad 3; 10 eth. 10 b & c) = die unvollkommene und die vollkommene Glückseligkeit, wovon jene in einer mittelbaren Erkenntnis und diese in der unmittelbaren Anschauung Gottes besteht. 7. f. perfecta, → f. imperfecta. 8. f. politica, → f. civilis. 9. f. secundum opinionem, → f. falsa. 10. f. secundum veritatem, ≈ . 11. f. speculativa, → f. activa. 12. f. terrena (th. I. 26. 4 c; cg. I. 102) = die irdische Glückseligkeit. 13. f. ultima (cg. I. 100; III. 25 & 48; IV. 79; 2 sent. 4. 1. 1 c; virt. 1. 7 ad 4) = die letzte oder höchste Glückseligkeit (in nobis ultima felicitas est in intelligendo altissimum intelligibile, cg. I. 100; tam Dei, quam angeli quam etiam hominis ultima felicitas et beatitudo Dei contemplatio est, 2 sent. 4. 1. 1 c).
a) tragen, führen: sed ferunt secum sua supposita, th. I. 40. 3 c.
b) abgeben, aufstellen: cum iudicium sit ferendum secundum leges scriptas, th. II. II. 60. 6 c; non peccat secundum allegata sententiam ferens, ib. 64. 6 ad 3; in testimonio ferendo distinguendum est, ib. 70. 1 c; secundum hoc legem ferentes, ib. 120. 1 c; vgl. 3 sent. 37. 1. 4 c.
c) vorwärts tragen, fortbewegen: illa enim sola dicuntur proprie ferri, quae sic moventur secundum locum, quod non est in potestate eorum, quod stent, et huiusmodi sunt illa, quae non moventur a seipsis secundum locum, sed ab aliis, 5 phys. 4 d; sicut igni ferri sursum, cg. II. 4; gravia nata (←) sunt deorsum ferri, 2 phys. 15 b; vgl. 5 phys. 7 d; 8 phys. 17 b; 1 gener. 11 c.
- Als Arten des ferre gehören hierher: ferre circulariter sive circulo & f. circulum sive secundum circulum (8 phys. 16 d), das aristotelische κύκλῳ φέρεσθαι καὶ κύκλον (Phys. VIII. 8, 262. a. 15-16) = kreisförmig oder im Kreise sich fortbewegen und nach Weise des Kreises zu sich selbst zurückkehren (contingit enim aliquando, quod secundum quandam continuationem sit motus eius, quod movetur, dum scilicet pertransit partem post partem secundum ordinem partium circuli, et hoc est ferri circulariter. Quandoque autem contingit quod pertransit circulum, quando redierit ad principium, unde incepit moveri, non pertransire ultra secundum ordinem partium circuli, sed redire retro, et hoc est reflecti, ib.).
d) hintragen, hinrichten, hinbeziehen: praesens intuitus Dei fertur in totum tempus et in omnia, quae sunt in quocumque tempore, th. I. 14. 9 c; ut libere feratur in ea, quae vult, ib. 62. 3 ad 2; qui fertur in unam partem contradictionis, ib. 79. 9 ad 4; cuiuslibet agentis creati actio fertur super aliquem determinatum actum (Wirklichkeit), ib. III. 75. 4 c; determinate in unum fertur, cg. I. 89; vgl. ib. III. 2, 26 & 85.
- Eine Art des ferre in diesem Sinne ist: ferre universaliter (th. I. II. 29. 6 c) = auf etwas im Allgemeinen hinrichten.
a) gläubig, religionsgläubig, christgläubig, der Gegensatz zu infidelis (← sub a): vita fidelium et iustorum, th. I. 58. 6 ad 1; alia et alia circa creaturas et philosophus et fidelis considerant, cg. II. 4; inter fideles tres differentiae sunt, incipientium, proficientium, perfectorum, altar. 10.
b) treu, getreu, ebenfalls der Gegensatz zu infidelis (← sub b): non erit fidelis in dispensatione, th. I. II. 97. 4 c; erit fidelior amor unius ad alterum, cg. III. 123.
a) Glaube im Sinne eines Aktes: quandoque vero (fides dicitur) ipsum credere, th. I. II. 55. 1 ad 1; fides autem (inter scientiam et opinionem) medio modo se habet, excedit enim opinionem in hoc, quod habet firmam inhaesionem, deficit vero a scientia in hoc, quod non habet visionem, ib. 67. 3 c; vgl. ib. II. II. 1. 2 a; trin. 1. 1. 1 c; alio modo intellectus assentit alicui, non quia sufficienter moveatur obiecto proprio, sed per quandam electionem voluntarie inclinans in unam partem magis, quam in aliam, et si quidem hoc sit cum dubitatione et formidine alterius partis, erit opinio, si autem sit cum certitudine absque tali formidine, erit fides, th. II. II. 1. 4 c; distinguitur virtus fidei a fide communiter sumpta, quae non ordinatur ad beatitudinem separatam, ib. 4. 1 c; fides dicitur etiam opinio vehemens, ib. 129. 6 c; conclusiones in speculativis ex principiis per se notis fidem habent, 4 sent. 33. 1. 1 c; si non fiat scientia, fit tamen fides vel opinio vel probabilitas, 1 anal. 1 a; vgl. 8 phys. 6 f & 16 d; 1 cael. 18 d.
b) Glaube im Sinne eines Habitus, synonym mit credulitas (← sub a), der Gegensatz zu incredulitas (←) und infidelitas (← sub a): quandoque autem (fides dicitur) ipse habitus, quo creditur, th. I. II. 55. 1 ad 1; si fides sumatur pro habitu, quo credimus, sic fides est una specie et differens numero in diversis, ib. II. II. 4. 6 c; vgl. ib. 5. 4 c; fides, cum sit habitus quidam, debet definiri per proprium actum in comparatione ad proprium obiectum, ib. 4. 1 c; fides est substantia sperandarum rerum, argumentum non apparentium, ib. ob. 1; vgl. ib. c & ad 1-5; omnes autem aliae definitiones, quaecumque de fide dantur, explicationes sunt huius, quam Apostolus ponit, ib. c; vgl. 3 sent. 23. 2. 1 c & ad 1-5; verit. 2 c & ad 1 & 9; fides, quae est certitudo de rebus invisibilibus, quae supponuntur ut principia in catholica doctrina, th. I. II. 111. 4 c; necesse est, quod fides, quae est proprium principium huius actus, sit in intellectu sicut in subiecto, ib. II. II. 4. 2 c; vgl. ib. I. II. 56. 3 c; verit. 14. 3 c; in fide, si consideremus formalem rationem obiecti, nihil est aliud, quam veritas prima. Non enim fides, de qua loquimur, assentit alicui, nisi quia est a Deo revelatum. Unde ipsi veritati divinae fides innititur tamquam medio. Si vero consideremus materialiter ea, quibus fides assentit, non solum est ipse Deus, sed etiam multa alia, quae tamen sub assensu fidei non cadunt, nisi secundum quod habent aliquem ordinem ad Deum, prout scilicet per aliquos Divinitatis effectus homo adiuvatur ad tendendum in divinam fruitionem, th. II. II. 1. 1 c; vgl. ib. 6 ad 1 & 2; 2. 2 c; 4. 1 c & 6 c; 8. 2 c; verit. 14. 8 c.
- Actus fidei (th. II. II. 2 pr.; Hebr. 11. 1) = die Tätigkeit des Glaubens (actus autem proprius fidei, etsi sit in ordine ad voluntatem, . . . tamen est in intellectu sicut in subiecto, quia obiectum eius est verum, quod proprie pertinet ad intellectum, Hebr. 11. 1).
- Als Arten der fides gehören hierher: 1. fides adquisita & f. infusa (1 sent. prol. 1. 3. 3 c) = der erworbene (quae est opinio fortificata rationibus, ib.) und der (von Gott) eingegossene Glaube. 2. f. communiter accepta & f. proprie accepta (Hebr. 11. 1) = der Glaube im weitern und der im engern und uneigentlichen Sinne des Wortes. 3. f. ficta (th. II. II. 44. 1 c) = der geheuchelte Glaube. 4. f. formata sive vivens & f. informis sive mortua (ib. 4. 4 c, 5 c & ad 3; 6. 2 c; 19. 5 ad 1; verit. 14. 5 ob. 10, a, c & ad 1-4, 6 c & 7 c) = der geformte oder von der Liebe durchwaltete oder lebendige und der ungeformte (weil der Liebe bare) oder tote Glaube (fides formata et informis non differunt secundum obiectum, utraque enim fides et credit Deo et credit Deum, sed differunt solum per aliquod extrinsecum, scilicet secundum praesentiam et absentiam caritatis, et ideo non differunt secundum substantiam, th. II. II. 19. 5 ad 1). 5. f. informis, → f. formata. 6. f. mortua, ≈ . 7. f. oculata (ib. III. 44. 2 ad 2) = der mit Augen versehene oder erleuchtete Glaube. 8. f. proprie accepta, → f. communiter accepta. 9. f. recta (cg. III. 118) = der richtige oder wahre Glaube. 10. f. vivens, → f. formata.
- Fides est fundamentum virtutum (Hebr. 6. 1) = der Glaube ist die Grundlage aller (übernatürlichen) Tugenden.
c) Glaube im Sinne des Geglaubten: fides dicitur quandoque id, quod creditur, th. I. II. 55. 1 ad 1; dicitur fides id, quod fide tenetur, ib. 94. 1 c.
- Arten der fides in diesem Sinne sind: 1. fides catholica sive christiana sive ecclesiae sive nostra (th. I. 79. 4 c; cg. I. 2; III. 45; verit. 14. 11 c; 8 phys. 2 i) = der katholische oder christliche oder unser Glaube oder der Glaube der katholischen Kirche. 2. f. christiana, → f. catholica. 3. f. ecclesiae, ≈ . 4. f. explicita & f. implicita (th. I. II. 106. 1 ad 3; II. II. 2. 6 ob. 3 & 7 ob. 3; 3 sent. 25. 2. 2. 2 ob. 1, 1 ad 3 & 2 c; verit. 14. 11 ad 7 s. c.) = der entfaltete oder auseinander gewickelte und der eingeschlossene oder nicht entfaltete Glaube. 5. f. implicita, → f. explicita. 6. f. nostra, → f. catholica.
d) Treue, ebenfalls der Gegensatz zu infidelitas (← sub b): ita debet esse firmissima fides, th. I. II. 105. 4 ob. 8; fides, prout unus vir uni uxori obligatur, cg. IV. 78; fides non accipitur hic, prout est virtus theologica, sed prout est pars iustitiae, secundum quod fides dicitur ex hoc, quod fiunt dicta in observatione promissorum, 4 sent. 31. 1. 2 ad 2; vgl. ib. ad 3; 35. 1. 1 c; quodl. 1. 8. 15 c.
- Die fides ist eine von den zwölf Früchten des h. Geistes; vgl. fructus sub b.
e) Versicherung, Versprechen: post fidem datam de contrahendo per verba de futuro, quodl. 6. 3. 5 a.
gemacht werden, getan werden, werden, entstehen, geschehen (vgl. facere sub a & b), synonym mit generari (←), der Gegensatz sowohl zu esse (←), als zu factum esse: est enim fieri via ad esse, cg. II. 43; fieri importat initium essendi, 1 phys. 12 h; fieri et facere aequivoce dicuntur in hac universali rerum productione et in aliis productionibus, 8 phys. 2 a; factum esse: est terminus eius, quod est fieri, 2 anal. 11 a; ipsum fieri vel moveri est quoddam continuum, ipsum autem, quod est motum esse vel factum esse, est quoddam indivisibile, quod potest accipi vel ut terminans totum motum vel ut dividens motum tanquam finis primae partis motus et principium secundae, sicut patet de puncto, quod dividit lineam. Sic igitur ipsum factum esse est causa praecedens ipsum fieri, cuius est principium, et est effectus consequens illud fieri, cuius est terminus, ib. 10 e; vgl. ib. a & d; 6 phys. 8 l; fieri dicitur dupliciter. Uno modo moveri ad esse, et sic illud, quod generatur, in toto tempore alterationis praecedentis dicitur fieri, et hoc modo loquitur Philosophus de fieri in VI. Physic. (c. 6, 237. b. 3 sqq.), ubi ostendit, quod omne factum esse praecedit fieri et omne fieri praecedit factum esse; et sic non est verum, quod aliquid fiat et factum sit, sed sic est verum, quod illud, quod fit, non est. Alio modo dicitur fieri res, quando introducitur forma, et sic fieri non est moveri, sed terminari motum; unde sicut simul motus terminatur et terminatus est, ita simul aliquid fit et factum est; sed hoc modo illud, quod fit, est, quia terminus factionis est esse, in quo ponitur esse illud esse, quod dicitur hoc modo moveri, quodl. 7. 4. 9 ad 4; vgl. th. I. 104. 1 c; III. 50. 6 c; 75. 7 ad 2.
- Zu causa fiendi → causa sub b; zu considerare ut in fieri et in facto esse → considerare; zu dicere sicut in fieri et in facto esse → dicere sub c; zu ignorantia facti → ignorantia sub a; zu lex factorum → lex sub a; zu principium fiendi et facti → principium; zu rixa factorum → rixa; zu significare ut in fieri → significare; zu tentare factis → tentare.
- Arten des fieri sind: 1. fieri ab arte, f. a fortuna, f. a casu & f. a natura (2 phys. 10 e; 7 met. 6 a-h) = durch die Kunst, durch Glück, durch Zufall und durch die Natur entstehen; vgl. f. naturale. 2. f. abstractione, f. alteratione, f. appositione, f. compositione & f. transfiguratione (1 phys. 12 i; 5 phys. 3 a-l) = durch Abziehung oder Wegnahme, durch Veränderung, durch Zusetzung, durch Zusammensetzung und durch Umgestaltung entstehen (eorum, quae fiunt, quaedam fiunt transfiguratione, sicut statua fit ex aere; quaedam vero fiunt appositione, ut patet in omnibus augmentatis, sicut fluvius fit ex multis rivis; alia vero fiunt abstractione, sicut ex lapide fit per sculpturam imago Mercurii; quaedam vero fiunt compositione, sicut domus; quaedam vero fiunt alteratione, sicut ea, quorum materia alteratur, sive fiant secundum naturam sive secundum artem, 1 phys. 12 i). 3. f. a casu, → f. ab arte. 4. f. a fortuna, ≈ . 5. f. aliud & f. alterum (1 phys. 12 b) = der Substanz nach und der Beschaffenheit nach ein andres werden. 6. f. alteratione, → f. abstractione. 7. f. alterum, → f. aliud. 8. f. a natura, → f. ab arte. 9. f. appositione, → f. abstractione. 10. f. circulariter sive secundum generationem circularem & f. in directum sive in rectum (2 anal. 10 c & 12 a) = kreislaufartig und geradlinig entstehen, m. a. W. so entstehen, dass der Prozess des Werdens gewissermaßen einen Kreis beschreibt, insofern nämlich ein Ding bei seiner fortgesetzten Umwandlung schließlich wieder dasjenige wird, was es anfänglich war, und so entstehen, dass der Prozess des Werdens von einem Produkt zum andern, wie eine gerade Linie von einem Punkt zum andern, weiter und weiter geht. 11. f. compositione, → f. abstractione. 12. f. ex alio & f. ex altero (1 phys. 12 b) = aus einer andern Substanz und aus einer andern Beschaffenheit werden. 13. f. ex aliquo & f. ex nihilo (cg. II. 16; 5 met. 21 a; 7 met. 6 m & n) = aus etwas und aus nichts werden. 14. f. ex altero, → f. ex alio. 15. f. ex contrario sive opposito & f. ex medio (th. I. 45. 5 ad 2; 1 phys. 10 b) = aus dem Entgegengesetzten und aus einem Mittleren (zwischen zwei Gegensätzen) werden (omnia, quae fiunt vel corrumpuntur, fiunt ex contrariis vel mediis vel corrumpuntur in ea, media autem fiunt ex contrariis, sicut colores medii ex albo et nigro, 1 phys. 10 b). 16. f. ex medio, → f. ex contrario. 17. f. ex nihilo, → f. ex aliquo. 18. f. ex opposito, → f. ex contrario. 19. f. ex permanente & f. ex permutato (ib. 12 f & g & 15 f) = aus einem Bleibenden und aus einem Veränderten werden, m. a. W. aus etwas werden, was im Prozess des Werdens und nach demselben bleibt, und aus etwas, was in diesem Prozess und durch ihn verändert wird und insofern vergeht. 20. f. ex permutato, → f. ex permanente. 21. f. ex privatione & f. ex subiecto (ib. 12 h & 13 a; 7 met. 6 n) = aus einer Privation oder aus einem Mangel, welcher einem Dinge zukommt, und aus dem Subjekte dieser Privation werden (dupliciter dicitur aliquid fieri ex aliquo, scilicet ex privatione et ex subiecto, quod dicitur materia, sicut dicitur, quod homo fit sanus, et quod laborans fit sanus. Dicitur autem magis aliquid fieri ex privatione, quam ex subiecto, sicut magis dicitur aliquis fieri sanus ex laborante, quam ex homine, 7 met. 6 n). 22. f. ex subiecto, → f. ex privatione. 23. f. in directum sive in rectum, → f. circulariter. 24. f. naturale sive naturaliter sive secundum naturam & f. secundum artem (cg. III. 85; 1 phys. 12 a & e & 13 a; 1 meteor. 1 c; 7 met. 6 e) = das natürliche und das künstliche Werden oder das Werden gemäß der Natur und das gemäß der Kunst; vgl. f. ab arte. 25. f. per accidens sive secundum accidens & f. per se (cg. II. 87; 1 phys. 10 b) = gemäß einem nebenbei Seienden und gemäß seiner selbst oder seiner eigenen Natur und Wesenheit werden. 26. f. per modum inhaerentiae (verit. 3. 3 c) = nach Weise der Anhaftung werden. 27. f. per se, → f. per accidens. 28. f. secundum accidens, ≈ . 29. f. secundum artem, → f. naturale. 30. f. secundum esse accidentale & f. secundum esse substantiale sive substantialiter (1 phys. 12 b & h) = nach Weise des akzidentellen und nach derjenigen des substanziellen Seins werden. 31. f. secundum esse substantiale, → f. secundum esse accidentale. 32. f. secundum quid & f. simpliciter (cg. IV. 48; 1 phys. 12 h; 1 gener. 1 c) = beziehungsweise oder in gewisser Hinsicht und einfachhin oder schlechtweg werden (fieri simpliciter est solum fieri substantiarum, sed alia dicuntur fieri secundum quid, 1 phys. 12 h). 33. f. simpliciter, → f. secundum quid. 34. f. substantialiter, → f. secundum esse accidentale. 35. f. transfiguratione, → f. abstractione. 36. f. ut compositum & f. ut simplex (1 phys. 12 b) = als etwas Zusammengesetztes und als etwas Einfaches werden. 37. f. ut simplex, → f. ut compositum.
- Ad id, quod potest fieri per unum, superfluum est plura ponere (th. II. II. 45. 2 ob. 3), oder: non est faciendum per plura, quod bene potest fieri per unum (7 pol. 9 i), oder: quod fieri potest per pauciora, superfluum est, si fiat per plura (1 phys. 11 m), oder: quod potest compleri per pauciora principia, non fit per plura (th. I. 2. 3 ob. 2), oder: quod potest fieri per unum, superflue fit per multos (ib. III. 82. 2 ob. 2), oder: quod potest sufficienter fieri per unum, superfluum est, quod fiat per multa (ib. I. 108. 3 ob. 2; cg. III. 70), oder: quod sufficienter fit uno posito, melius est per unum fieri, quam per multa (cg. I. 42), oder: quod sufficienter potest fieri per unum, non oportet, quod per aliquid aliud inducatur (th. II. II. 22. 1 ob. 1) = wo eine einzige Ursache zum Entstehen von etwas ausreicht, da ist eine Mehrheit von Ursachen überflüssig; vgl. existere, natura und plus. Ex nihilo nihil fit, → nihil. Factum esse est indivisibile (2 anal. 11 a) = das Geschehen-Sein ist etwas Unteilbares. Fieri non potest esse consequenter se habens et contiguum cum hoc, quod est factum esse (2 anal. 11 a) = das Werden und das Geworden-Sein können nicht unmittelbar nacheinander folgen und sich auch nicht berühren. Impossibile est fieri illud, quod non potest esse factum (1 cael. 13 g) = was nicht ein Geworden-Seiendes sein kann, kann unmöglich werden. In omni factione, in qua est successio, fieri est ante factum esse (cg. II. 19; vgl. th. I. 45. 2 ad 3; 6 phys. 8 l) = bei jeder sukzessiven Hervorbringung eines Werkes ist das Werden früher, als das Geworden-Sein. In omni factione naturali oportet esse subiectum (1 phys. 12 h) = jedes Werden in der Natur unterstellt ein Subjekt des Werdens. In quolibet fieri sunt tria, scilicet subiectum et terminus factionis et oppositum eius (ib. k; vgl. ib. b-g) = bei jedem Werden sind drei Dinge zu unterscheiden, nämlich das Subjekt und Resultat des Werdens und der Gegensatz des letztern (sicut, cum homo fit musicus, oppositum est non musicum et subiectum est homo et musicus est terminus factionis, ib. k). Non est faciendum per plura, quod bene potest fieri per unum, ↑: Ad id, quod potest fieri etc. Non est fieri, nisi aliquid factum sit prius, neque est aliquid factum esse, nisi fiat prius (6 phys. 8 l) = es gibt nur dann ein Werden, wenn ein Geworden-Sein, und nur dann ein Geworden-Sein, wenn ein Werden vorausging. Omne, quod fit, ad hoc fit, ut sit (cg. II. 43) = der Zweck alles Werdens ist das Sein. Omnia, quae fiunt, fiunt ab aliquo agente et ex aliquo sicut ex materia et iterum fiunt aliquid, quod est terminus (7 met. 6 b; vgl. ib. c-f) = alles, was wird, wird durch, aus und zu etwas. Quod fieri potest per pauciora, superfluum est, si fiat per plura; quod potest compleri per pauciora principia, non fit per plura; quod potest fieri per unum, superflue fit per multos; quod potest sufficienter fieri per unum, superfluum est, quod fiat per multa; quod sufficienter fit uno posito, melius est per unum fieri, quam per multa; quod sufficienter potest fieri per unum, non oportet, quod per aliquid aliud inducatur, ↑: Ad id, quod potest fieri etc.
a) Figur, Gestalt im engern und eigentlichen Sinne des Wortes, synonym mit forma (← sub a): uno modo (figura) dicitur qualitas resultans ex terminatione (Begrenzung) quantitatis, 3 sent. 16. 2 ad 1; cum figura sit qualitas circa quantitatem, th. I. 3. 1 ob. 2; figura, quae consistit in terminatione quantitatis, est quaedam forma circa quantitatem, ib. 7. 1 ad 2; vgl. ib. 3 c; III. 63. 2 ad 1; cg. IV. 84; 7 phys. 5 c; 1 cael. 11 a; 3 anim. 1 e; figura est in quarta specie qualitatis, th. III. 45. 1 ob. 2; figura est quaedam forma, quae per abscissionem materiae et condensationem vel rarefactionem vel ductionem aut aliquem motum huiusmodi potest fieri in materia, pot. 6. 7 ad 13; figura abstrahit secundum suam rationem ab omni materia et forma sensibili, cum sit quoddam mathematicum, cg. III. 105; vgl. 2 cael. 14 f; figurae maxime consequuntur et demonstrant speciem rerum, quod maxime in plantis et animalibus patet, in quibus nullo certiori iudicio diversitas specierum diiudicari potest, quam diversitate figurarum, et hoc ideo, quia, sicut quantitas propinquissime se habet ad substantiam rei inter alia accidentia, ita figura, quae est qualitas circa quantitatem, propinquissime se habet ad formam substantiae, 7 phys. 5 d; vgl. th. I. 35. 1 c; accid. 1; 1 sent. 28. 2. 1 c; 2 sent. 16. 1. 1 c; Hebr. 1. 2.
- Über den Unterschied zwischen figura & forma → forma sub b.
- Als Arten der figura gehören hierher: 1. figura acuta (4 phys. 12 h) = die spitze Figur. 2. f. circularis sive rotunda & f. rectilinea (4 sent. 49. 5. 1 c; 2 cael. 5 d, 6 a & 13 a; 1 meteor. 16 g; vgl. 8 met. 2 b & e) = die runde und die geradlinige Figur. 3. f. corporalis sive corporea sive solida & f. plana sive superficialis (cg. IV. 83; 1 cael. 11 a; 2 cael. 5 b-g; 5 met. 22 a) = die körperliche oder räumliche und die ebene oder Flächen-Figur (dicitur autem superficialis figura, qua figuratur superficies, corporalis autem figura, qua figuratur corpus, 2 cael. 5 a). 4. f. helica (ib. 13 a) = die schraubenförmige Figur. 5. f. lenticularis & f. ovalis (ib. 6 a) = die linsenförmige und die eiförmige Figur. 6. f. ovalis, → f. lenticularis. 7. f. perfecta (th. I. II. 3. 7 ob. 2) = die vollkommene Figur, nämlich der Kreis oder die Kugel. 8. f. plana, → f. corporalis. 9. f. rectilinea, → f. circularis. 10. f. rotunda, ≈ . 11. f. solida, → f. corporalis. 12. f. sphaerica (cg. IV. 84; 2 cael. 5 a, d & f, 6 a & 13 a) = die Kugelgestalt. 13. f. superficialis, → f. corporalis. 14. f. triangularis (cg. II. 29) = die Dreieckfigur.
b) Figur, Gestalt im weitern Sinne des Wortes.
- Arten der figura in diesem Sinne sind: 1. figura dictionis (th. I. 36. 4 ad 4; III. 3. 6 ad 3; 1 sent. 41. 1. 5 a) = die Redefigur. 2. f. praedicamenti (5 phys. 6 a) = die Gestalt der Aussage. 3. f. syllogismi (1 anal. 4 a, 8 e & 26 a; syll.) = die Schlussfigur (figura enim est dispositio medii secundum subiectionem et praedicationem, syll.).
c) Figur im uneigentlichen Sinne, Bild, Sinnbild, Vorbild: quia figura alicuius rei signum ipsius ponitur, sicut patet de imaginibus, quae praecipue fiunt secundum repraesentationem figurae, inde translatum est nomen figurae, ut ponatur pro quolibet signo, quod instituitur ad aliquid significandum secundum assimilationem ad illud, 3 sent. 16. 2. 1 ad 1; in figuram futurae claritatis, ib.; occultatio figurarum utilis est, th. I. 1. 9 ad 2; lex vetus figura est novae legis, ib. 10 c; non per aenigmata et figuras, ib. 12. 11 ob. 2; vgl. ib. I. II. 101. 2 ad 1; II. II. 8. 1 c; III. 61. 4 ad 1; 83. 5 ob. 11; cg. IV. 62 & 78.
- Arten der figura in diesem Sinne sind: 1. figura legalis (th. I. 43. 7 ob. 2) = das alttestamentliche Vorbild. 2. f. sensibilis (ib. 1. 9 ad 2) = das sinnfällige Bild.
a) bildlich: per quandam figuralem descriptionem, 2 perih. 2 e.
b) sinnbildlich, vorbildlich.
a) bildlicherweise, mit Wahrscheinlichkeit: ostendere veritatem figuraliter id est verosimiliter, 1 eth. 3 a; figuraliter id est superficialiter vel similitudinarie, ib. 17 b; vgl. 3 eth. 18 h; 5 eth. 1 b & c.
b) sinnbildlicherweise, vorbildlicherweise: in ventre mentis potest figuraliter intelligi, th. I. II. 68. 6 ad 2; intelligendum est ea figuraliter et prophetice dicta esse, ib. II. II. 110. 3 ad 3.
a) gestalten, formen, bilden: sicut aes infiguratum convertitur in aes figuratum, pot. 3. 1 ob. 15; corpus aliquod figurari, ib. 6. 7 ob. 13.
- Zu ars figurandi → ars sub b; zu corpus f. → corpus.
b) bildlich in der Sprache ausdrücken.
- Zu locutio figurata → locutio sub d.
c) sinnbilden, vorbilden: figuratur enim per hoc, th. I. 92. 2 c; in lege veteri figurabatur, ib. I. II. 91. 5 c; ordinabantur ad figurandum Christum, ib. 102. 3 c; sub similitudinibus et figuris latet veritas figurata, ib. II. II. 8. 1 c.
bildlicherweise.
- Zu dicere figurate → dicere sub c.
Gestaltung, Gestalt, Bild: et figurationibus atque figmentis, th. I. 115. 5 ob. 3; figurationibus atque figmentis quibusdam, pot. 6. 10 c; quae est in figuratione Canis apud femur eius, 1 meteor. 10 f; quod figuratio Orionis in suo ortu, 2 meteor. 9 c.
sinnbildlicherweise, vorbildlicherweise: quae figurative aliquid significant, th. I. II. 99. 3 ob. 3.
a) gestaltend, bildend.
b) bildlich.
c) sinnbildlich, vorbildlich: non solum esse figurativum futurae veritatis, th. I. II. 101. 2 c.
Sohnschaft, Kindschaft: requiritur ad rationem (Wesen) talis generationis (sc. filiationis), quod procedat (aliquid ab aliquo principio vivente coniuncto) secundum rationem (Beziehung) similitudinis in natura eiusdem speciei, sicut homo procedit ab homine et equus ab equo, th. I. 27. 2 c; vgl. ib. 28. 4 c; 32. 3 c; 33. 3 c; III. 32. 3 c; cg. IV. 2 & 7. vgl. genitus.
- Arten der filiatio sind: 1. filiatio adoptionis sive adoptiva & f. naturalis (th. III. 3. 5 ob. 2; 23. 2 ad 3 & 3 c; verit. 29. 1 ob. 4) = die auf Adoption beruhende oder adoptive und die natürliche oder auf dem Lauf der Natur beruhende Kindschaft. 2. f. adoptiva, → f. adoptionis. 3. f. aeterna & f. temporalis (th. III. 3. 5 ad 1; 23. 2 ad 3; quodl. 1. 2. 2 ad 2) = die ewige oder von Ewigkeit her bestehende und die zeitliche oder in der Zeit entstehende Kindschaft. 4. f. naturalis, → f. adoptionis. 5. f. rationis tantum & f. realis (quodl. 1. 2. 2 c; 9. 2. 4 ad 1) = die bloß in Gedanken bestehende und die sachliche Kindschaft. 6. f. realis, → f. rationis tantum. 7. f. subsistens (th. I. 41. 6 c) = die subsistierende oder für sich existierende Kindschaft. 8. f. temporalis, → f. aeterna.
a) Sohn, Tochter, Kind im eigentlichen Sinne des Wortes (vgl. filiatio), synonym mit genitus und natus (←), der Gegensatz zu pater (←) .
- Arten des filius sind: 1. filius adoptatus sive adoptionis sive adoptivus sive per gratiam adoptionis & f. naturalis sive per naturam (th. I. 33. 3; III. 23. 2 c & 3 a; 24. 3 ob. 3; 32. 3 c; cg. IV. 7 & 34; verit. 29. 1 ad 4; 4 sent. 41. 1. 3. 1 c; 2 Cant. 5; Hebr. 1. 1) = der Adoptiv- oder an Kindes Statt angenommene und der natürliche oder durch Zeugung entstandene Sohn. 2. f. adoptionis, → f. adoptatus. 3. f. adoptivus, ≈ . 4. f. caelestis & f. terrenus (th. I. 39. 8 c) = der himmlische und der irdische Sohn. 5. f. connaturalis (ib. 93. 1 ad 2) = der Sohn von gleicher Natur. 6. f. corporalis & f. spiritualis (th. II. II. 26. 8 ad 2; 1 Cant. 6) = der körperliche und der geistige Sohn oder der Sohn dem Körper und der dem Geiste nach. 7. f. illegitimus & f. legitimus (4 sent. 41. 1. 3. 1 c 3 c) = der unrechtmäßige oder uneheliche und der rechtmäßige oder eheliche Sohn. 8. f. legitimus, → f. illegitimus. 9. f. per gratiam adoptionis, → f. adoptatus. 10. f. per naturam, ≈ . 11. f. spiritualis, → f. corporalis. 12. f. spurius (ib. 1 c) = der unnatürliche Sohn oder Bastard (spurii nati de adulterio vel de stupro, . . . nascuntur et contra legem positivam et expresse contra legem naturae, ib.). 13. f. terrenus, → f. caelestis.
b) Sohn, Tochter, Kind im uneigentlichen Sinne des Wortes, d. i. Abkömmling, Sprosse: illa vitia, quae de se nata sunt (→ natus) ordinari ad finem alicuius vitii capitalis, dicuntur filiae eius, th. II. II. 132. 5 c.
a) das Ende betreffend, endlich, bis ans Ende gehend, schließlich.
b) den Zweck betreffend, zwecklich.
a) am Ende, zum Schlusse, schließlicherweise: dicit, quod finaliter dicendum sit, 3 phys. 5 i.
b) bis ans Ende, bis zum Schlusse: non posset perseverare finaliter in igne sine corruptione, 4 sent. 44. 3. 1. 3 ad 3; qui in fide catholica finaliter perseverant, ib. 46. 2. 3. 3 c.
a) Ende, Grenze, Schluss, synonym mit extremitas (← sub a), extremum (← sub b), terminus (← sub a) und ultimum (←): finis habet rationem (Beziehung) ultimi, ut ipsum nomen sonat, th. I. II. 1. 1 ob. 1; finis est id, quod est ultimum in omni re et quod continet rem, unde nihil est extra finem, 10 met. 5 c; quod igitur est in fine nobilitatis omnium entium, oportet esse in fine simplicitatis, cg. I. 18; anima humana finem essendi non habet, ib. II. 83; ut potentia uniuscuiusque denominetur per respectum ad finem, id est per ultimum et per maximum, ad quod potest, 1 cael. 25 c; vgl. 2 cael. 20 g; Vercell. 42.
- Als Arten des finis gehören hierher: 1. finis intentionis (pot. 1. 2 ob. 8) = die Grenze der Absicht. 2. f. magnitudinis sive quantitatis (1 sent. 43. 1. 1 c; pot. 1. 2 ob. 8) = die Grenze der Größe (sicut punctus lineae, 1 sent. 43. 1. 1 c). 3. f. motus (th. III. 2. 7 ad 2) = die Grenze der Bewegung. 4. f. perfectionis (pot. 1. 2 ob. 8; 7 phys. 5 d) = die Grenze der Vollkommenheit. 5. f. quantitatis, → f. magnitudinis. 6. f. quantum ad essentiam (1 sent. 43. 1. 1 c) = die Grenze der Wesenheit (sicut ultima differentia constitutiva est, ad quam finitur essentia speciei, ib.). 7. f. relationis (th. III. 2. 7 ad 2) = das Endglied einer Beziehung.
- Finis honorabilius est, quam finitum (2 cael. 20 g) = die Grenze ist ehrenwerter als das Begrenzte.
b) Ziel, Zweck, synonym mit causa finalis (→ causa sub a) und terminus (← sub b & c): cuius causa fit (est) de ratione finis, 2 phys. 4 e; vgl. ib. 5 b; 2 cael. 18 f; finis nihil aliud est, quam illud, cuius gratia alia fiunt, 1 eth. 9 a; hoc dicimus esse finem, in quod tendit impetus agentis, cg. III. 2; finis est, in quo quiescit appetitus agentis vel moventis et eius, quod movetur, ib. 3; vgl. ib. 16; duo autem sunt de ratione finis, ut scilicet sit appetitum vel desideratum ab his, quae finem nondum attingunt, aut sit dilectum et quasi delectabile ab his, quae finem participant, cum eiusdem rationis sit tendere in finem et in fine quodammodo quiescere, sicut per eandem naturam lapis movetur ad medium et quiescit in medio, verit. 21. 2 c; causalitas finis in hoc consistit, quod propter ipsum alia desiderantur, cg. I. 75; sicut autem influere causae efficientis est agere, ita influere causae finalis est appeti et desiderari, verit. 22. 2 c; finis dicitur trahere, 7 phys. 3 g; finis inter alias causas primatum obtinet, cg. III. 17 & 18; finis est causa causarum, th. I. 5. 2 ad 1; vgl. ib. 4 c; 105. 5 c; I. II. 1. 2 c; cg. III. 17 & 97; 1 sent. 8. 1. 3 c; 2 anal. 8 a; 2 phys. 5 d; 3 met. 4 f; 5 met. 2 a; impossibile est in finibus procedere in infinitum, th. I. II. 1. 4 c; 2 met. 4 a-d; 1 eth. 2 a.
- Zu bonitas ex fine → bonitas sub a; zu bonum ex f. → bonus sub b; zu cognitio f. imperfecta & perfecta → cognitio sub b; zu movere per modum f. → movere; zu necessarium ex necessitate sive ex suppositione sive respectu f. → necessarius sub a; zu necessitas f. sive ex f. → necessitas sub a; zu operatio adquisitiva sive factiva & operatio meritoria f. → operatio sub b; zu ordo f. → ordo sub a; zu perfectio f. sive ex ratione f. → perfectio sub b; zu ratio f. → ratio sub n.
- Propter finem agere sive operari sive moveri (th. I. 103. 1 ad 1; I. II. 1. 2 c; cg. III. 24) = um eines Zweckes willen tätig sein oder bewegt werden (aliquid movetur vel operatur propter finem dupliciter. Uno modo, sicut agens [treibend] seipsum in finem, ut homo et aliae creaturae rationales, et talium est cognoscere rationem (Beziehung) finis et eorum, quae sunt ad finem. Aliquid autem dicitur moveri vel operari propter finem quasi ab alio actum vel directum in finem, sicut sagitta movetur ad signum directa a sagittante, qui cognoscit finem, non autem sagitta. Unde sicut motus sagittae ad determinatum finem demonstrat aperte, quod sagitta dirigitur ab aliquo cognoscente, ita certus cursus naturalium rerum cognitione carentium manifeste declarat mundum ratione [Vernunft] aliqua gubernari, th. I. 103. 1 ad 1).
- Arten des finis in diesem Sinne sind: 1. finis agentis sive operantis sive intentionis & f. operis sive operationis (ib. II. II. 141. 6 ad 1; 1 sent. 1. 1. 1 c; 2 sent. 1. 2. 1 c; 4 sent. 16. 3. 1. 2 ad 3; 49. 1. 1. 1 ad 4; 1 eth. 10 b) = der Zweck des Wirkenden oder der seiner Absicht und der Zweck des Werkes oder der Tätigkeit (quandoque aliud est finis operantis et finis operis, sicut patet, quod aedificationis finis est domus, sed aedificatoris finis quandoque est lucrum, th. II. II. 141. 6 ad 1); vgl. f. exterior. 2. f. alteri applicatus & f. in se consideratus (ib. I. II. 11. 3 ad 3) = der auf etwas hinbezogene und der an sich betrachtete Zweck. 3. f. bonus & f. malus (ib. II. II. 49. 7 c; 2 sent. 38. 1. 5 c; 1 eth. 2 a) = der gute und der schlechte Zweck. 4. f. communis sive universalis & f. proprius sive particularis (th. I. 82. 4 c; 103. 2 c; I. II. 60. 1 ob. 3; cg. I. 1; III. 39; 2 sent. 38. 1. 1 c & 2 c; 41. 1. 1 c; mal. 8. 1 ad 1) = der allgemeine oder gemeinsame und der besondere oder eigene Zweck. 5. f. conveniens (usur. 3) = der passende Zweck (finem autem convenientem dicimus utile vel necessarium vitae humanae, ib.). 6. f. cuius sive ut cuius & f. quo sive ut quo (th. I. 26. 3 ad 2; I. II. 1. 8 c; 2. 7 c; 3. 1 c; 2 phys. 4 e; 2 anim. 7 b), das οὗ ἕνεκα οὗ und οὗ ἕνεκα ᾧ des Aristoteles (De anima II. 4, 415. b. 20-21) = der Zweck Wonach und der Zweck Wodurch, wovon jener in der begehrten Sache selbst und dieser entweder in dem Besitz und Genuss der Sache oder in dem Mittel, sie zu erlangen, besteht. 7. f. debitus (th. I. 49. 1 c; II. II. 23. 2 c; cg. II. 23; 2 sent. 34. 1. 3 c; quodl. 5. 10. 19 c) = der sein sollende oder sich gehörende Zweck. 8. f. deliberatus sive per rationem praestitutus & f. imaginatus (th. I. II. 1. 1 ad 3; 2 phys. 8 b) = der überlegte und der eingebildete oder der von der Vernunft und der von der Phantasie gesetzte Zweck. 9. f. dispositivus (quodl. 5. 10. 19 c) = der vorbereitende Zweck. 10. f. exterior sive extrinsecus & f. interior (th. I. 65. 2 c; I. II. 1. 6 ad 1; 4 sent. 49. 1. 1. 2 c) = der äußere und der innere oder der einer Tätigkeit äußerlich gegenüberstehende und der in ihr selbst gelegene Zweck; vgl. f. agentis. 11. f. extrinsecus, → f. exterior. 12. f. imaginatus, → f. deliberatus. 13. f. in se consideratus, → f. alteri applicatus. 14. f. intelligibilis & f. sensibilis (th. I. II. 3. 4 c) = der übersinnliche und der sinnfällige Zweck. 15. f. intentionis, → f. agentis. 16. f. interior, → f. exterior. 17. f. malus, → f. bonus. 18. f. moralis & f. naturalis (ib. 1. 3 ad 3) = der sittliche und der Naturzweck. 19. f. naturalis & f. supernaturalis (ib. I. 75. 7 ad 1; 94. 3 c) = der natürliche (vgl. f. moralis) und der übernatürliche Zweck. 20. f. operantis, → f. agentis. 21. f. operationis, ≈ . 22. f. operis, ≈ . 23. f. particularis, → f. communis. 24. f. per rationem praestitutus, → f. deliberatus. 25. f. posterior & f. praecedens (cg. III. 17 & 18) = der spätere oder nachfolgende und der vorangehende Zweck. 26. f. postremus sive remotus sive ultimus & f. propinquus sive proximus (th. I. 65. 2 ad 2; 75. 7 ad 1; I. II. 1. 3 ad 3; 12. 2 c; 21. 1 ad 2; 60. 1 ob. 3 & ad 3; II. II. 23. 7 c; 123. 7 c; 2 sent. 38. 1. 1 c; 41. 1. 1 c; 4 sent. 16. 3. 1. 2 ad 3; 3 eth. 15 d) = der letzte oder entfernte und der nähere oder nächste Zweck, von der auf den Zweck hingerichteten Tätigkeit aus gerechnet. 27. f. praecedens, → f. posterior. 28. f. praeexistens (cg. III. 18; 12 met. 7 c) = der vor einer Tätigkeit schon in der Wirklichkeit der Dinge existierende Zweck. 29. f. principalis & f. secundarius (cg. III. 109; virt. 2. 11 ad 2; quodl. 5. 10. 19 c) = der hauptsächliche und der untergeordnete Zweck. 30. f. propinquus, → f. postremus. 31. f. proprius, → f. communis. 32. f. proximus, → f. postremus. 33. f. quo, → f. cuius. 34. f. remotus, → f. postremus. 35. f. secundarius, → f. principalis. 36. f. sensibilis, → f. intelligibilis. 37. f. spiritualis (quodl. 5. 10. 19 c) = der geistige oder geistliche Zweck. 38. f. supernaturalis, → f. naturalis. 39. f. ultimus, → f. postremus. 40. f. ultimus quoad aliquem sive hunc & f. ultimus simpliciter (th. I. II. 16. 3 c; vgl. ib. 1. 8 c; 2. 7 c; 5. 2 c) = der letzte Zweck mit Bezug auf irgendeinen oder diesen und jenen, welcher nach demselben strebt, und der letzte Zweck einfachhin oder schlechtweg, welcher für alle Menschen derselbe ist. 41. f. ultimus secundum rationem ultimi finis sive f. ultimus simpliciter & f. ultimus secundum id, in quo finis ultimi ratio invenitur (ib. 1. 7 c; 11. 2 ad 2) = der letzte Zweck, wie er nach seinem Wesen betrachtet wird, oder der letzte Zweck einfachhin und der letzte Zweck mit Bezug auf dasjenige, worin das Wesen des letzten Zweckes verwirklicht erscheint (quod habetur ab unoquoque pro ultimo fine, ib. 11. 2 ad 2); vgl. f. ultimus quoad aliquem. 42. f. ultimus secundum id, in quo finis ultimi ratio invenitur, → f. ultimus secundum rationem ultimi finis. 43. f. ultimus simpliciter, ≈ & → f. ultimus quoad aliquem. 44. f. universalis, → f. communis. 45. f. ut cuius, → f. cuius. 46. f. ut quo, ≈ .
- Agens omne propter finem agit, → agens. Cessante fine cessare debet id, quod est ad finem (4 sent. 48. 2. 5 a) = mit dem Wegfall des Zweckes muss auch das Mittel zum Zweck wegfallen. Denominatio rei maxime debet fieri a perfectione et fine, → denominatio. Ex fine sumitur ratio eorum, quae sunt ad finem (3 eth. 15 d; vgl. th. II. II. 27. 6 c) = vom Zwecke wird der Begriff der Mittel zum Zwecke hergenommen. Finis est prior in intentione, sed est posterior in executione (th. I. II. 20. 1 ad 2), oder: Finis, etsi sit postremus in executione, est tamen primus in intentione (ib. 1. 1 ad 1; vgl. ib. 18. 7 ad 2), oder: Finis, qui est ultimus in consecutione, est primus in intentione (trin. pr. 1. 3 ob. 4) = auf dem Gebiete der Ausführung oder Erreichung ist der Zweck das Letzte (und die Mittel zum Zweck das Erste), auf dem Gebiete der Absicht hingegen ist der Zweck das Erste (und die Mittel zum Zwecke das Letzte). Iustum est, quod omnia definiantur et denominentur a fine, → denominare. Principium intentionis est ultimus finis, principium autem executionis est primum eorum, quae sunt ad finem (th. I. II. 1. 4 c) = Anfang der Absicht ist der letzte Zweck, Anfang der Ausführung aber das erste Mittel zum Zweck. Qualis unusquisque est, talis finis videtur ei (ib. I. 83. 1 ob. 5 & ad 5; I. II. 9. 2 c; cg. IV. 95; 2 sent. 7. 1. 2 c; 15. 1. 3 c; 25. 1. 1 ob. 5; mal. 2. 3 ad 9; 6. 1 c; Hebr. 5. 2; 3 eth. 13 a), die Übersetzung des aristotelischen Ausspruchs: ὁποῖός ποθ᾽ ἕκαστός ἐστι, τοιοῦτο καὶ τὸ τέλος φαίνεται αὐτῷ (Eth. Nic. III. 7, 1114. a. 32-33) = wie jemand beschaffen (und gesinnt) ist, so erscheint ihm auch der Zweck seines Strebens, id est tale aliquid videtur ei appetendum quasi bonum et finis (3 eth. 13 a), oder, wie Goethe (Xenien IV.) sagt: Wie einer ist, so ist sein Gott. Quod est optimum in unoquoque, est finis eius (somno 4 e) = das Beste bei jedwedem Dinge ist sein Zweck. Ratio cuiuslibet rei factae sumitur ex fine, quem faciens intendit (cg. III. 59; vgl. ib. 78; th. II. II. 27. 6 c) = vom Zwecke, den der Wirkende anstrebt, wird der Begriff des Werkes hergenommen. Remoto fine frustra reparatur illud, quod est ad finem (4 sent. 44. 1. 2. 1 ob. 1) = wenn der Zweck beseitigt ist, so ist die Wiederherstellung eines Mittels zum Zweck überflüssig. Res denominatur a fine; unumquodque denominatur a fine, → denominare.
Endlichkeit, Begrenztheit, der Gegensatz zu infinitas (←): omnem finitatem effectuum transcendit, cg. II. 26.
endlich, begrenzt, synonym mit determinatus (← sub a) und terminatus (→ terminare sub a), das Gegenteil von indefinitus, indeterminatus, infinitus und interminatus (←): si autem finita finities accipiantur, necesse est totum esse finitum, 1 anal. 32 h; inquantum aliqua sunt finita, intantum sunt scibilia, ib. 38 c; oportet, quod omne finitum includatur ab aliquo altero, 3 phys. 7 a; vgl. ib. 8 b; omne finitum consumitur quocumque finito semper accepto, ib. 10 g; vgl. 8 phys. 3 c; 1 gener. 7 b.
a) Zunder, Funke im allgemeinen Sinne des Wortes.
- Eine Art des fomes in diesem Sinne ist: fomes concupiscentiae (th. I. II. 89. 5 ad 1) = der Zunder der bösen Begierlichkeit.
b) Zunder der bösen Begierlichkeit: quantum ad fomitem, qui est inordinatio inferiorum partium animae et ipsius corporis, th. I. II. 81. 3 ad 2; ad rationem (Wesen) fomitis pertinet inclinatio sensualis appetitus in id, quod est contra rationem (Vernunft), ib. III. 15. 2 c; fomes nihil est aliud, quam inordinata concupiscentia sensibilis appetitus, habitualis tamen, quia actualis concupiscentia est motus peccati (sündhafte Bewegung). Dicitur autem concupiscentia sensualitatis (sinnliches Begehrungsvermögen) esse inordinata, inquantum repugnat rationi, quod fit, inquantum inclinat ad malum vel difficultatem facit in bono, et ideo ad ipsam rationem fomitis pertinet, quod inclinet ad malum vel difficultatem faciat in bono, ib. 27. 3 c; fomes dicitur lex carnis vel membrorum, ib.; vgl. ib. 79. 6 ad 3; I. II. 91. 6 c; 2 sent. 32. 1. 1 c; 3 sent. 3. 1. 2. 3 ad 3.
- Incendium fomitis (4 sent. 43. 1. 4. 2 ad 2) = der Brand oder der intensive Akt der bösen Begierlichkeit.
quellenhaft, Ursprung verleihend, synonym mit fontanus (←): vel importat universalem auctoritatem (Urheberschaft) vel etiam fontalem plenitudinem, th. I. 33. 4 ad 1; in quo fuit fontalis plenitudo sapientiae, praec. 5.
Quellenhaftigkeit, Ursprungschaft: fontalitas et auctoritas nihil aliud significant in divinis (Gott), quam principium originis, th. I. 33. 4 ad 1.
quellenhaft, Ursprung verleihend, synonym mit fontalis (←) .
a) Form, Gestalt, synonym mit figura (← sub a): forma sumitur hic communiter pro figura, 4 sent. 1. 1. 1. 3 ad 2; saepe in sacra Scriptura angeli in forma hominum describuntur, cg. III. 57; qualitas circa quantitatem, scilicet forma et figura, 7 met. 5 b; vgl. ib. c.
- Als eine Art der forma gehört hierher: forma syllogismi (1 anal. 4 a & 26 a) = die Schlussfigur; vgl. forma syllogismi unten sub b.
b) Form, formale Ursache, formgebendes Prinzip, synonym mit causa formalis (→ causa sub a) und principium formale (→ principium), essentia (← sub a), natura (← sub e), quod quid erat esse (→ quis sub a), quidditas (←), species (← sub f) und substantia (← sub h), exemplar (← sub b) und imago (← sub a), der Gegensatz zu materia (← sub c): unumquodque sit id, quod est, per suam formam, th. I. 5. 5 c; per formam unumquodque in specie constituitur, ib.; cum de ratione formae sit, quod sit in eo, cuius est forma, ib. 40. 1 c; forma, inquantum forma, est actus, ib. 75. 5 c; forma est, quo aliquid est, ib. 76. 1 ob. 5; forma autem per seipsam facit rem esse in actu, ib. 7 c; forma nihil aliud est, quam actus (Wirklichkeit, Verwirklichung) materiae, ib. 105. 1 c; si est aliqua forma vel natura, ib. III. 17. 2 c; per modum formae significatur essentia, cg. I. 21; forma est, qua aliquid est, est enim actus, ib. II. 43; forma tamen potest dici quo est, secundum quod est essendi principium, ib. 54; species autem aut formae, ib. 75; per formam enim collocatur unumquodque in genere vel in specie, ib. III. 7; forma igitur rei naturalis est eius natura, ib. IV. 35; omnis forma actus dicitur, etiam ipsae formae separatae, 1 sent. 42. 1. 1 ad 1; forma inquantum huiusmodi est, secundum quam aliquid formatur, pot. 6. 6 ob. 5; omne, quod fit, est et fit ex subiecto et forma, 1 phys. 13 a; vgl. ib. b; quod forma sit magis natura, 2 phys. 2 b; propter hoc (formam) nominavit speciem, ib. 5 b; forma vero vel finis est actus vel perfectio, ib. 11 b; reducendo in quod quid est id est in formam, ib. d; forma est actus primus, operatio autem est actus secundus, tamquam perfectio et finis operantis. Et hoc est verum tam in corporalibus, quam in spiritualibus, puta in habitibus animae, et tam in naturalibus, quam in artificialibus, 2 cael. 4 c; formae, quae est substantia totius consistentiae rerum, ib. 20 g; vgl. 1 cael. 23 c; 3 cael. 6 b; exemplar rei dicitur forma, 5 met. 2 a; illud, per quod res constituitur in proprio genere vel specie, . . . dicitur etiam forma, secundum quod per formam significatur perfectio vel certitudo uniuscuiusque rei, sicut dicit Avicenna, ente 1 c; forma est quoddam divinum et optimum et appetibile. Divinum quidem est, quia omnis forma est quaedam participatio similitudinis divini esse, quod est actus purus; unumquodque enim intantum est actu, inquantum habet formam. Optimum autem est, quia actus est perfectio potentiae et bonum eius; et per consequens sequitur, quod sit appetibile, quia unumquodque appetit suam perfectionem, 1 phys. 15 d; vgl. 1 perih. 3 b; 3 cael. 2 b; forma vel est ipsa natura rei, sicut in simplicibus, vel est constituens ipsam rei naturam, in his scilicet, quae sunt composita ex materia et forma, th. III. 13. 1 c; vgl. 2 anal. 7 b; inter formam autem et materiam non cadit aliquod medium, quia forma per seipsam informat materiam vel subiectum, ib. I. II. 110. 1 ad 2; vgl. ib. I. 76. 7 c; 1 perih. 8 c; 8 met. 5 a-g; in definitione formarum ponuntur propriae materiae loco differentiae, sicut cum dicitur, quod anima est actus corporis physici organici, pot. 7. 2 ad 9; in definitionibus formarum aliquando ponitur subiectum ut informe, sicut cum dicitur motus est actus existentis in potentia, aliquando autem ponitur subiectum formatum, sicut cum dicitur motus est actus mobilis, lumen est actus lucidi, qu. anim. 1 ad 15.
- Über den Unterschied zwischen forma im Sinne eines Akzidenz und figura heißt es: forma et figura in hoc ab invicem differunt, quod figura importat terminationem quantitatis, est enim figura, quae termino vel terminis comprehenditur; forma vero dicitur, quae dat esse specificum artificiato, formae enim artificiatorum sunt accidentia, 7 phys. 5 c; vgl. 1 gener. 8 c; 2 anim. 1 c; 8 met. 3 h.
- Dator formarum (3 sent. 33. 1. 2. 2 c; pot. 6. 3 c; virt. 11. 1 c) = der Geber der Formen der sichtbaren Dinge, nämlich eine der Intelligenzen, welche Avicenna annahm. Intensio f. & remissio f. (th. I. 50. 4 ad 2; 76. 4 ad 4; 93. 3 ad 3; 118. 2 ad 2; I. II. 52. 1 c & 2 c; 53. 2 ad 3; 66. 1 c; cg. II. 19) = die Steigerung oder Zunahme (augmentum) und das Nachlassen oder Abnehmen (diminutio) der Form: omnis forma, quae substantialiter participatur in subiecto, caret intensione et remissione, unde in genere (höchste Gattung, Kategorie) substantiae nihil dicitur secundum magis et minus. Et quia quantitas propinqua est substantiae et figura etiam consequitur quantitatem, inde est, quod neque etiam in istis dicitur aliquid secundum magis aut minus . . . Aliae vero qualitates, quae sunt magis distantes a substantia et coniunguntur passionibus et actionibus, recipiunt magis et minus secundum participationem subiecti (an ihnen), th. I. II. 52. 1 c. Perfectio sive quantitas f.(ib. I. 42. 1 ad 1; I. II. 52. 1 c; 66. 1 c; mal. 7. 2 c; virt. 5. 3 c) = die Vollkommenheit oder die Größe der Form: perfectio autem formae dupliciter potest considerari, uno modo secundum ipsam formam, alio modo, secundum quod subiectum participat formam. Inquantum igitur attenditur (wird in Betracht gezogen) perfectio formae secundum ipsam formam, sic dicitur ipsa esse parva vel magna, puta (z. B.) magna vel parva sanitas vel scientia. Inquantum vero attenditur perfectio formae secundum participationem subiecti (an ihr), dicitur magis et minus, puta magis vel minus album et sanum, th. I. II. 52. 1 c; quantitas autem formae quaedam est per accidens, quaedam per se. Per accidens quidem, sicut dicitur quanta ratione subiecti, ut albedo ratione superficiei . . . Quantitas autem per se alicuius formae attenditur tripliciter. Uno modo ex parte causae agentis; quanto enim fuerit fortior virtus activa tanto inducit perfectiorem formam, perfectius reducens (hinüberführend) subiectum de potentia in actum, sicut magnus calor magis calefacit, quam parvus. Alio modo ex parte subiecti, quod quidem perfectius recipit formam ex actione agentis, quanto melius fuerit dispositum, sicut lignum siccum magis calefit, quam viride, et aer, quam aqua ab eodem igne. Tertio modo consideratur quantitas alicuius formae, inquantum est virtus vel habitus ex parte obiecti, virtus enim dicitur magna, quae potest in aliquid magnum; omnis etiam habitus ex obiecto et speciem et quantitatem habet, mal. 7. 2 c.
- Zu abstractio formae a materia → abstractio sub c; zu abstrahere f. a materia → abstrahere sub I c); zu actus f. → actus sub a; zu contraria secundum f. → contrarius sub a; zu differre secundum f. → differre sub b; zu distinctio f. sive secundum f. → distinctio sub b; zu diversitas f. → diversitas; zu divisio secundum f. → divisio; zu educere f. de potentia materiae → educere; zu idem secundum f. → idem; zu inchoatio f. → inchoatio sub a; zu infinitum ex parte f. sive secundum f. sive secundum rationem f. → infinitus; zu intensio f. ↑; zu magnitudo f. ↑; zu motus ad f. → motus sub b; zu necessitas f. → necessitas sub a; zu ordo f. → ordo sub a; zu pars secundum f. → pars sub a; zu quantitas f. ↑; zu remissio f. ↑; zu significare per modum f. sive ut f. suppositi → significare; zu similitudo per participationem eiusdem f. → similitudo sub a; zu substantia f. sacramentalis → substantia sub h; zu transmutatio secundum f. → transmutatio sub a.
- Arten der forma in diesem zweiten Sinne sind: 1. forma absoluta & f. relativa (th. I. 75. 5 c & ad 1; I. II. 35. 4 c; 1 sent. 8. 5. 2 ad 1; 25. 1. 4 c; virt. 5. 3 c) = die in Gedanken oder in Wirklichkeit von der Materie abgelöste (vgl. f. abstracta & f. separata) oder die einem Dinge ein Sein ohne Rücksicht auf etwas Anders und die ihm ein Sein mit Rücksicht auf etwas Anders verleihende Form. 2. f. absolute sive absolute accepta sive per se sive secundum se considerata sive abstracta & f. concreta sive in materia (th. I. 12. 4 ad 3; 39. 2 ad 4 & 5 c; 75. 5 c; 84. 4 c; I. II. 52. 1 c; 2 phys. 4 g & 5 b) = die an und für sich genommene oder betrachtete oder die in Wirklichkeit oder in Gedanken aus der Materie herausgezogene (vgl. f. absoluta & f. separata) und die mit der Materie verwachsene oder in ihr seiende Form. 3. f. abstracta, → f. absolute. 4. f. accidentalis & f. essentialis sive substantialis (th. I. 3. 6 ob. 1; 7. 2 c; 44. 2 c; 76. 4 c; 77. 6 c; II. II. 23. 8 ob. 1; cg. II. 49, 55, 63, 68 & 89; 4 sent. 44. 1. 1. 2 ad 3; qu. anim. 9 c; 2 anal. 13 d; 7 phys. 5 d; 2 cael. 10 f; 1 gener. 8 f & 10 e; 2 anim. 1 d; ente 7 a) = die akzidentelle und die substanzielle oder Wesensform, m. a. W. die Form, welche einem Dinge eine nichtwesentliche Seinsbestimmung verleiht, und diejenige, welche in Verbindung mit der Materie die Substanz und Wesenheit des Dinges konstituiert (forma substantialis et accidentalis partim conveniunt et partim differunt. Conveniunt quidem in hoc, quod utraque est actus [Wirklichkeit] et secundum utramque est aliquid quodammodo in actu. Differunt autem in duobus. Primo quidem, quia forma substantialis facit esse simpliciter [das Sein einfachhin oder schlechtweg], et eius subiectum est ens in potentia tantum [ein bloß im Zustand der Möglichkeit befindliches Seiende]. Forma autem accidentalis non facit esse simpliciter, sed esse tale aut tantum aut aliquo modo se habens [ein so und so beschaffenes oder ein so und so großes oder ein auf sonst irgendeine Weise sich verhaltendes Sein]; subiectum enim eius est ens in actu [ein im Zustande der Wirklichkeit befindliches Seiende]. Unde patet, quod actualitas [Wirklichkeit] per prius [nach Weise des Frühern] invenitur in forma substantiali, quam in eius subiecto; et quia primum est causa in quolibet genere, forma substantialis causat esse in actu in suo subiecto. Sed e converso actualitas per prius invenitur in subiecto formae accidentalis, quam in forma accidentali; unde actualitas formae accidentalis causatur ab actualitate subiecti, ita quod subiectum, inquantum est in potentia, est susceptivum formae accidentalis, inquantum autem est in actu, est eius productivum. Et hoc dico de proprio et per se accidente (← sub b); nam respectu accidentis extranei (≈) subiectum est susceptivum tantum, productivum vero talis accidentis est agens extrinsecum. Secundo autem differunt substantialis forma et accidentalis, quia, cum minus principale sit propter principalius, materia est propter formam sub