Bündnis, Bund: per pactum cum daemonibus initum, th. I. II. 100. 7 ad 3; signum pacti, quod Deus habuit cum Abraham, ib. 102. 2 ad 1.
- Arten des pactum sind: 1. pactum cum daemone (Eph. 1. 4) = das Bündnis mit dem Teufel. 2. p. expressum & p. tacitum (th. II. II. 78. 2 c; 92. 2 c; 122. 2 ad 3) = das (in Worten) ausgedrückte oder ausdrückliche und das stillschweigend eingegangene oder stillschweigende Bündnis. 3. p. tacitum, → p. expressum.
tastbar.
gleichnisartig.
- Zu modus parabolicus → modus sub b; zu sensus p. → sensus sub h.
falscher Schluss, Fehlschluss, Trugschluss, synonym mit fallacia (← sub b) und sophisma (←): ille autem (syllogismus), qui peccat in forma, non est syllogismus, sed paralogismus, id est apparens syllogismus, 1 anal. 22 a; vgl. ib. 27 c.
- Arten des paralogismus sind: 1. paralogismus disciplinae (ib. 27 c) = der Fehlschluss einer bestimmten Wissenschaft (paralogismus disciplinae procedit ex propriis disciplinae, sed non ex veris, ib.). 2. p. extra dictionem & p. in dictione (ib. 22 d-f), der παραλογισμὸς ἔξω τῆς λέξεως und der παραλογισμὸς παρὰ τὴν λέξιν des Aristoteles (vgl. Soph. elench. 4, 165. b. 24) = der sachliche oder dialektische und der sprachliche oder grammatikalische Fehlschluss. 3. p. in dictione, → p. extra dictionem.
a) Teil, Stück, der Gegensatz zu totus (← sub a): pars est, in quam dividitur totum, nom. 4. 8; pars alicuius totius dicitur proprie illud, quod immediate venit ad constitutionem totius, non autem pars partis, 1 perih. 6 c; partes enim se habent ad totum secundum rationem materiae, 2 anal. 9 c; omnes partes comparantur ad totum, ut imperfectum ad perfectum, 2 phys. 5 d.
- Zu agere secundum partem → agere sub a; zu esse in p. → esse; zu generatio secundum p. → generatio sub a; zu incommunicabilitas p. → incommunicabilitas; zu esse in loco ut p. → locus sub b; zu motus secundum p. → motus sub a; zu movere secundum p. → movere; zu multum p. sive secundum p. → multus sub a; zu passio p. sensitivae → passio sub b; zu quaestio in p. → quaestio.
- Als Arten der pars gehören hierher: 1. pars accidentalis & p. essentialis (th. I. 23. 7 c; cg. I. 86; IV. 84; 4 sent. 44. 1. 1. 3 c; 1 cael. 13 e; 3 cael. 3 e) = der außerwesentliche oder unwesentliche und der wesentliche Teil. 2. p. affectiva sive appetitiva & p. apprehensiva sive cognitiva sive cognoscitiva sc. animae (th. I. 19. 1 ad 2; I. II. 22. 2 ob. 1; 1 sent. 34. 3. 1 c; 2 sent. 39. 2. 1 a; 4 sent. 14. 1. 3. 1 c; mal. 16. 11 ob. 1; virt. 1. 8 ad 13; verit. 10. 9 ad 7 & 1 c; 12. 1 ob. 6; 15. 3 c) = der einem Affekte zugängliche oder begehrende und der erfassende oder erkennende Seelenteil (cum in nobis sit duplex pars cognoscitiva, scilicet intellectiva et sensitiva, 1 sent. 34. 3. 1 c); vgl. p. animae. 3. p. animae (th. I. 77. 4 a; III. 46. 7 c; cg. I. 92; II. 58, 60 & 61; quodl. 10. 3. 5 c; 2 anim. 4 a & e & 5 a; somno 1 f), das μόριον ψυχῆς des Aristoteles (vgl. De anima I. 1, 402. b. 1 & 5, 411. b. 14; II. 2, 413. b. 14; III. 9, 432. a. 21) = der Seelenteil, d. i. eine Kraft der Seele oder eine Gattung von Seelenkräften, welche von andern Kräften der Seele getrennt gedacht werden oder auch getrennt von ihnen existieren können (diversae potentiae sunt diversae partes eius, sc. animae, secundum quod est quoddam totum potentiale, quodl. 10. 3. 5 c). 4. p. appetitiva, → p. affectiva. 5. p. apprehensiva, ≈ . 6. p. cognitiva sive cognoscitiva, ≈ . 7. p. completiva (verit. 5. 1 c; 1 perih. 8 b) = der vollendende oder etwas zum Abschluss bringende Teil. 8. p. consimilis sive similis sive similaris sive totius homogenei & p. dissimilis sive difformis sive totius heterogenei (th. I. 3. 7 c; 2 sent. 30. 2. 2 ob. 6; 4 sent. 8. 2. 1. 4 ob. 3; 44. 1. 1. 3 ad 1; 3 phys. 7 f; 1 cael. 13 e; 3 cael. 8 g; 1 gener. 1 f & 15 b) = der (einem andern) ähnliche oder gleichartige und der (ihm) unähnliche oder ungleichartige Teil. 9. p. continua sive continui & p. non continua sive decisa sive discerpta sive disiuncta (4 sent. 10. 3. 3 ad 1; 44. 1. 2. 4 c; 1 cael. 13 h; 5 met. 15 b) = der (mit andern) zusammenhängende (quae ante divisionem continui non habet esse actu, sed potentia tantum, 4 sent. 10. 3. 3 ad 1) und der (mit ihnen) nicht zusammenhängende oder (von ihnen) getrennte Teil. 10. p. decisa, → p. continua. 11. p. definitionis (1 perih. 8 c & 12 f; 2 phys. 5 b & d; 3 cael. 8 d; 5 met. 21 a) = der Teil einer Definition. 12. p. difformis, → p. consimilis. 13. p. discerpta, → p. continua. 14. p. disiuncta, ≈ . 15. p. dissimilis, → p. consimilis. 16. p. essentiae, p. quantitatis sive secundum quantitatem sive quantitativa & p. virtutis (th. I. 3. 7 c; 8. 2 ad 3; 76. 8 c; I. II. 50. 6 ad 3; II. II. 48. 1 c; III. 90. 2 c; cg. II. 72; 1 phys. 6 f; 5 phys. 1 a; 6 phys. 1 a & 5 n; 3 cael. 3 e; 5 met. 21 b) = der Teil der Wesenheit eines körperlichen Dinges (partes essentiae sunt naturaliter quidem forma et materia, logice autem genus et differentia, th. III. 90. 2 c; quarum est alia ratio et ab invicem et a toto, 3 cael. 3 e), der Teil einer körperlichen Größe (sicut duo aliquo modo sunt partes trium vel sicut duo sunt pars quattuor, quia bis duo sunt quattuor, 5 met. 21 b; quae [sc. partes] sunt eiusdem naturae et rationis et ad invicem et cum toto, 3 cael. 3 e) und der Teil einer Tugend; vgl. p. accidentalis & p. integralis. 17. p. essentialis, → p. accidentalis. 18. p. formalis sive secundum formam & p. materialis sive secundum materiam (th. I. 3. 3 c; II. II. 49. 6 ad 1; 4 sent. 44. 1. 2. 4 c; 1 perih. 8 b; 1 cael. pr.) = der formale und der materiale oder der nach Weise der Form und der nach Weise der Materie sich verhaltende Teil. 19. p. generis, p. speciei & p. habentis speciem sive individui (1 anal. 10 a; 2 phys. 5 b & d; 1 cael. pr.; 5 met. 21 a & b) = der Teil einer Gattung (species dicuntur esse partes generis, 5 met. 21 b), der Teil einer Wesenheit (partes quidem speciei dicuntur, a quibus dependet perfectio speciei et sine quibus esse non potest species, ib. a; pars autem speciei potest accipi dupliciter, aut secundum rationem aut secundum rem; secundum rationem, sicut bipes est pars hominis, quia est pars definitionis eius, quamvis secundum rem non sit pars, quia aliter non praedicaretur de toto, toti enim homini competit habere duos pedes; secundum rem vero, sicut syllaba est ex elemento id est ex littera sicut ex parte speciei, ib.) und der Teil eines Individuums. 20. p. habentis speciem, → p. generis. 21. p. incidentalis sive secundaria & p. praedominans sive principalis (th. II. II. 49. 6 ad 1; cg. III. 112; 1 cael. pr. & 3 a & b; somno 2 a, 3 a & 4 a) = der nebensächliche oder untergeordnete und der vorherrschende oder hauptsächliche Teil. 22. p. individui, → p. generis. 23. p. integralis sive totius integralis, p. subiectiva & p. potentialis sive secundum potentiam sive totius universalis (th. I. II. 17. 4 c; 50. 6 ad 3; 54. 4 ad 2; 57. 6 ad 4; II. II. 48. 1 c; 143. 1 c; III. 90. 3 a; cg. IV. 36; 3 sent. 33. 3. 1. 1 c; 1 perih. 12 f; 1 anal. 41 c; 4 phys. 4 a; 5 met. 21 b) = der integrierende oder die Vollständigkeit eines Dinges bedingende (illae dicuntur partes integrales, ex quibus perfectio totius integratur, th. III. 90. 3 a; ut paries, tectum et fundamentum sunt partes domus, ib. II. II. 48. 1 c), der subjektive oder zu etwas als Art desselben gehörige (sicut bos et leo sunt partes animalis, ib.) und der potentielle oder zum Kraftgebiet eines Dinges rechnende Teil (sicut nutritivum et sensitivum sunt partes animae, ib.). 24. p. intellectiva, p. sensitiva & p. vegetativa sive vegetabilis sive nutritiva sc. animae (ib. I. 12. 3 c; 62. 6 c; 79. 2 ob. 3 & 3 ad 1; I. II. 80. 2 c; cg. I. 31 & 92; II. 60 & 82; 1 sent. 34. 3. 1 c; 39. 2. 1 a; 2 sent. 20. 1. 2 ad 3; 39. 2. 1 a; virt. 1. 11 c; verit. 25. 1 ad 9; 2 cael. 18 f; 3 anim. 15 d & 17 a; somno 1 e) = der übersinnliche (intellectiva autem continet intellectum et voluntatem, th. I. II. 80. 2 c), der sinnliche und der pflanzliche Seelenteil; vgl. p. animae. 25. p. interior sc. animae (ib.) = der innere Seelenteil, d. i. derjenige Teil der Seele, welcher die p. intellectiva und teilweise auch die p. sensitiva (←) umfasst; vgl. oben p. animae. 26. p. irrationabilis sive irrationalis & p. rationabilis sive rationalis sc. animae (ib. 56. 4 ob. 3 & a; 67. 1 ob. 3; cg. IV. 36; virt. 1. 11 c; 3 anim. 14 c & e; 3 eth. 19 a) = der unvernünftige und der vernünftige Seelenteil (rationalis autem pars sive intellectiva comprehendit et cognitivam et appetitivam, virt. 1. 11 c); vgl. oben p. animae. 27. p. logica (th. III. 90. 2 c) = der logische Teil (logicae autem [partes sunt] genus et differentia, ib.). 28. p. materiae (ib.; 1 anal. 10 a; 5 met. 21 a & b) = der Teil der Materie (quia quantitas se tenet ex parte materiae, partes quantitatis sunt partes materiae, th. III. 90. 2 c). 29. p. materialis, → p. formalis. 30. p. non continua, → p. continua. 31. p. nutritiva, → p. intellectiva. 32. p. obaudibilis (mal. 2. 11 c) = der gehörgebende oder gehorchende Teil. 33. p. opinativa & p. ratiocinativa sc. animae (th. I. II. 57. 4 ad 2; 3 anim. 14 k) = der meinende und schließende oder folgernde Seelenteil; vgl. oben p. animae. 34. p. organica (2 sent. 30. 2. 2 ob. 6) = der organische oder werkzeugliche Teil. 35. p. phantastica sc. animae (3 anim. 14 d) = der sinnlich vorstellende Seelenteil (vgl. oben p. animae) oder die Einbildungskraft. 36. p. potentialis, → p. integralis. 37. p. praedominans, → p. incidentalis. 38. p. principalis, ≈ . 39. p. propinqua (1 perih. 8 c) = der nahe oder nähere Teil (partes eius [sc. definitionis] sunt propinquae id est sine aliqua interpositione coniunctionis vel morae, ib.). 40. p. quantitatis, → p. essentiae. 41. p. quantitativa, ≈ . 42. p. ratiocinativa, → p. opinativa. 43. p. rationabilis sive rationalis, → p. irrationabilis. 44. p. rationis sive secundum rationem & p. rei sive secundum rem (th. I. 76. 8 c; III. 90. 1 c; 1 perih. 12 f; 1 phys. 6 f; 5 met. 21 b; 7 met. 9 a) = der Teil eines Begriffes und der einer Sache oder der begriffliche und der sachliche Teil (partes, quae ponuntur in definitione cuiuslibet rei, . . . sunt partes rationis, 5 met. 21 b; partes rei sunt, in quas materialiter totum dividitur, th. III. 90. 1 c). 45. p. rei, → p. rationis. 46. p. secundaria, → p. incidentalis. 47. p. secundum formam, → p. formalis. 48. p. secundum materiam, ≈ . 49. p. secundum potentiam, → p. integralis. 50. p. secundum rationem, → p. rationis. 51. p. secundum rem, ≈ . 52. p. sensitiva, → p. intellectiva. 53. p. signata (4 sent. 44. 1. 2. 4 c) = der bezeichnete oder bestimmte Teil. 54. p. similaris sive similis, → p. consimilis. 55. p. situalis (2 cael. 2 a & 3 a) = der Teil (eines Dinges) der örtlichen Lage nach. 56. p. speciei, → p. generis. 57. p. subiectiva, → p. integralis. 58. p. substantiae (3 sent. 8. 1. 2 ad 1; 5 met. 21 b) = der Teil einer Substanz (est duplex pars. Est enim pars substantiae secundum quantitatem, et hoc vel subsistit in potentia, ut in continuis, vel in actu, ut in his, quae per tactum iunguntur; unde tales partes possunt dici fieri vel nasci, et praecipue, quando adduntur toti praeexistenti, . . . sunt etiam partes substantiae, in quas dividitur totum secundum rationem, sicut materia et forma, et huiusmodi, cum non subsistant neque in actu neque in potentia, non dicuntur per se fieri, nisi forte forma sit subsistens, sicut est anima, 3 sent. 8. 1. 2 ad 1). 59. p. superior sc. animae (th. I. II. 15 pr.) = der obere oder höhere Seelenteil, m. a. W. die menschliche Vernunft, insofern sie sich göttlichen Dingen zuwendet. 60. p. totius heterogenei, → p. consimilis. 61. p. totius homogenei, ≈ . 62. p. totius integralis, → p. integralis. 63. p. totius universalis, ≈ . 64. p. vegetabilis sive vegetativa, → p. intellectiva. 65. p. virtutis (ib. 54. 4 ad 2; 57. 6 ad 4; II. II. 48. 1 c; 143. 1 c) = der Teil einer Tugend; vgl. virtus sub e.
- Bonum est totius finis cuiuslibet partium, → totus sub a. Omne totum est maius sua parte, ≈ . Posito toto necesse est poni partem, ≈ . Resoluto toto in partes incipiunt partes esse in actu, ≈ . Totum dicitur esse in partibus, ≈ . Totum est prius in consideratione quam partes, ≈ .
b) Seite: intellectus id, quod ponit (behauptet) ex parte subiecti, trahit ad partem suppositi, quod vero ponit ex parte praedicati, trahit ad naturam formae in supposito existentis, th. I. 13. 12 c; vgl. ib. ad 3; versus occidentalem partem, 4 sent. 6. 2. 1. 3 c.
- Zu infinitum ex parte formae, materiae & post → infinitus; zu se tenere ex p. → tenere sub a.
Teilweisigkeit: partim est in termino a quo et partim in termino ad quem, ut tamen partialitas non referatur ad substantiam angeli, th. I. 53. 1 ad 1.
a) teilhaft machen, mitteilen: aliquam virtutem ab illo intellectu superiori participatam, th. I. 79. 4 c; vgl. ib. ad 5.
b) teilnehmen, teilhaben: est autem participare quasi partem capere, et ideo, quando aliquid particulariter recipit id, quod ad alterum pertinet, universaliter dicitur participare illud, sicut homo dicitur participare animal, quia non habet rationem animalis secundum totam communitatem, hebd. 1; participare nihil aliud est, quam ab alio partialiter accipere, 2 cael. 18 g; omne participatum comparatur ad participans ut actus (Wirklichkeit) eius, th. I. 75. 5 ad 4; tripliciter enim aliquid potest ab alio participare. Uno modo accipiendo proprietatem naturae eius, alio modo ut recipiat ipsum per modum intentionis cognitivae (→ intentio sub d), alio modo ut deserviat aliqualiter eius virtuti, sicut aliquis medicinalem artem participat a medico, vel quia accipit in se medicinae artem, vel quia accipit cognitionem artis medicinalis vel quia deservit arti medicinae, Col. 1. 4; vgl. quodl. 2. 2. 3 c.
- Arten des participare in diesem Sinne sind: 1. participare indivisibiliter sive secundum rationem indivisibilitatis & p. secundum magis et minus (th. I. II. 52. 1 c) = an etwas ganz oder nach Weise des Ungeteilt-Seins und an etwas nach Weise des Mehr oder Weniger teilnehmen. 2. p. secundum magis et minus, → p. indivisibiliter. 3. p. secundum rationem indivisibilitatis, ≈ . 4. p. substantialiter (ib.) = an etwas seiner Substanz nach teilnehmen.
- Omne participans componitur ex participante et participato (8 phys. 21 c) = jedes Ding, welches an etwas teilnimmt, setzt sich aus dem teilnehmenden und dem teilgenommenen Ding zusammen. Omne participatum comparatur ad participans ut actus eius (th. I. 75. 5 ad 4) = jedes Teilgenommene verhält sich zu dem an ihm Teilnehmenden wie dessen Wirklichkeit. Omne participatum est in participante (4 phys. 3 f) = jedes teilgenommene Ding ist in dem an ihm teilnehmenden Dinge. Participans est in potentia ad participatum (8 phys. 21 c) = das teilnehmende Ding befindet sich im Zustande der Möglichkeit zu dem teilgenommenen.
c) Gemeinschaft haben, verkehren: cum omnibus ei participantibus, 4 sent. 18. 2. 4. 2 c; aut participat in aliis, sicut in verbo, ib.; vgl. ib. 3 c; participare cum excommunicato directe et indirecte, quodl. 11. 8. 9 c; vgl. ib. ad 3.
Teilnahme, Teilhabung: quod habet ignem et non est ignis, est ignitum per participationem, th. I. 3. 4 c; cognoscunt aliquas participationes suae bonitatis, ib. 6. 1 ad 2; eius participatione unumquodque dicitur ens vel unum, ib. 4 c; aliquem nominamus Deum secundum participationem, ib. 13. 10 c; sapientia creata est participatio quaedam Sapientiae increatae, ib. 41. 3 ad 4; omne, quod est per participationem, reducitur ad illud, quod est per essentiam, ib. 49. 3 ob. 4; vgl. regim. 3. 9; per modum assimilationis cuiusdam, quam participationem vocabat, th. I. 65. 4 c; sunt quaedam participationes eius, ib. 75. 5 ad 1; participatio autem ideae fit per aliquam similitudinem ipsius ideae in participante ipsam per modum, quo exemplar participatur ab exemplato, ib. 84. 4 c.
- Zu bonitas per participationem → bonitas sub a; zu bonum per p. → bonus sub b; zu commune secundum p. → communis sub a; zu dicere p. & per p. → dicere sub c; zu ens per p. → ens; zu esse per p. → esse; zu humanus per p. → humanus; zu infinitum p. & per p. → infinitus; zu malum per p. → malus sub b; zu praedicare per p. → praedicare sub b; zu ratio per p. → ratio sub c; zu rationale per p. → rationalis sub b; zu similitudo per p. eiusdem formae sive qualitatis → similitudo sub a; zu tale per p. → talis; zu verum per p. → verus sub a; zu voluntas per p. → voluntas sub b.
- Eine Art der participatio ist die participatio deficiens (th. I. 77. 7 c) = die nachlassende oder unvollkommene Teilnahme.
nach Weise der Teilnahme, im Sinne derselben, synonym mit per participationem (←), der Gegensatz zu essentialiter (←) sive per essentiam (← sub a): alio modo (aliqua natura potest attribui alicui rei) participative, sicut lignum ignitum participat naturam ignis, th. I. II. 62. 1 ad 1; secundum quod participative derivantur ad humanam naturam, ib. III. 16. 5 ad 3; omnia autem media habent utramque potentiam (sc. activam et passivam) participative, 1 sent. 3. 4. 2 ad 4.
a) Teilchen im allgemeinen Sinne des Wortes: quare alterius particulae animae (vgl. pars animae sub a), 6 eth. 10 i.
- Zu passio particulae sensitivae → passio sub b.
b) Teilchen im Sinne der Grammatik, Partikel: sive utamur negativa particula, 2 perih. 1 d; vgl. 1 perih. 1 a.
besonders machen, zu etwas Besonderm machen, besondern: quae sunt contracta (← sub b) et particulata, cg. I. 93; particulatur in ipso natura communis, 1 sent. 23. 1. 2 ad 4.
einen Teil betreffend, einen solchen ausmachend, besonderer, synonym mit singularis (← sub a) und specialis (← sub b), der Gegensatz zu universalis (← sub a): particulare dicitur eo, quod particulatur (←) in ipso natura communis, cuius partem accipit secundum virtutem, qua potest esse in pluribus, quamvis accipiat totam rationem (Wesenheit) eius, 1 sent. 23. 1. 2 ad 4; cum omne particulare habeat respectum ad naturam communem et ad proprietates, potest secundum utrumque respectum nominari, tum per nomen primae impositionis (→ nomen sub a), tum per nomen secundae intentionis, 3 sent. 6. 1. 1. 1 c; particularia vero dicuntur individua, inquantum nec materialiter nec formaliter ulterius dividuntur, 10 met. 10 c.
- Arten des particulare sind: particulare in genere substantiae & p. in quolibet genere (3 sent. 6. 1. 1. 1 c) = das Besondere in der Kategorie der Substanz und das Besondere überhaupt, von welchem auch in jeder andern Kategorie Rede sein kann (quaedam istorum significant communiter particulare in quolibet genere, sicut particulare, individuum, singulare, quaedam vero tantum particulare in genere substantiae, sicut res naturae, suppositum, hypostasis et persona, ib.). Actiones in particularibus sunt, → actio sub a. Actus circa singularia sunt, → actus sub a. In particularibus est actus, ≈ . In universali sunt in potentia particularia, → universalis sub a. Operatio est in particularibus, → operatio sub b. Operationes circa singularia sunt, ≈ . Particularium non est scientia nec definitio (th. I. 44. 3 ob. 3) = für die besondern Dinge als solche gibt es weder eine Wissenschaft, noch eine Definition. Universalia non movent, sed particularia, → universalis sub a.
teilweise, in besonderer Weise.
im Sinne der Teilung.
- Zu dicere partitive → dicere sub c.
teilend, eine Teilung ausdrückend: aliud partitivum est, unde requiritur aliquid, a quo dividatur, 3 sent. 6. 2. 1 ad 1.
- Zu nomen partitivum → nomen sub a; zu terminus p. → terminus sub e.
Knickerigkeit, Knauserigkeit, das Gegenteil von magnificentia, apirocalia, banausia (←), consumptio (← sub b) und prodigalitas (←): vitio parvificentiae, quo aliquis deficit a debita proportione expensarum ad opus, intendens minus expendere, quam dignitas operis requirat, th. II. II. 135. 2 c; vgl. 4 eth. 6 e.
knickerig, knauserig, der Gegensatz zu banausus und magnificus (←): parvificus deficit a proportione, quae debet esse secundum rationem inter sumptus et opus, th. II. II. 135. 1 c; parvificus principaliter quidem intendit parvitatem sumptus, ex consequenti autem intendit parvitatem operis, quam quidem non recusat, dummodo parvum sumptum faciat, ib.; vgl. 4 eth. 7 l.
Geringschätzung: sunt enim tres species parvipensionis, ut dicitur in II. Rhetoric. (c. 2), scilicet despectus, epireasmus (←), id est impedimentum voluntatis implendae, et contumeliatio (←), th. I. II. 47. 2 c.
klein, der Gegensatz zu magnus (←): ponebat magnum et parvum principia, 1 phys. 8 a; vgl. ib. 11 l; 3 phys. 6 e; 4 phys. 14 k; 7 phys. 8 q; 8 phys. 15 f; 1 sent. 19. 3. 1 ad 2.
- Arten des parvus sind: parvus absolute & p. secundum relationem (1 sent. 19. 3. 1 ad 2) = schlechthin und beziehungsweise klein.
- Ex multis parvis non possunt fieri magna continua, → continuus sub b.
leidensfähig, der Gegensatz zu impassibilis (←) .
a) Leidensfähigkeit, der Gegensatz zu impassibilitas (←): ratione passibilitatis corporis, th. I. 113. 4 ad 1; sed etiam ex passibilitate patientis, ib. I. II. 22. 3 ad 2; vgl. ib. 85. 5 ad 2; II. II. 18. 2 ad 1; 3 anim. 7 b.
b) Gemütsbewegung, Affekt, synonym mit passio (← sub c): contra concupiscentiam et alias passibilitates pugnans homo, th. III. 69. 3 c.
c) schmerzliches Leiden, ebenfalls synonym mit passio (← sub d): mors et aliae passibilitates vitae praesentis, cg. IV. 55.
a) Eigentümlichkeit, Eigenschaft, insbesondere diejenige, welche einer alteratio (← sub a) zugänglich ist, synonym mit affectus (← sub a): ponit ergo primo quattuor modos, quibus passio dicitur. Uno modo dicitur qualitas, secundum quam fit alteratio, sicut album et nigrum et huiusmodi, et haec est tertia species qualitatis, 5 met. 20 c; circa passiones aliquas, puta (nämlich) quae fiunt secundum alterationes huiusmodi accidentium, cg. IV. 66; passio id est passibilis qualitas, 3 phys. 6 a; vgl. 5 phys. 1 f & g; 1 cael. 7 b; 1 gener. 2 c, 6 c & g, 10 a & e; sensu 9 a; huiusmodi enim sunt quaedam passiones sub genere qualitatis contentae, et dicuntur passiones, quia passionem ingerunt sensibus vel quia ab aliquibus passionibus causantur, 7 phys. 4 b; vel per passiones intelligit proprietates, 1 cael. 1 a; est enim proprium uniuscuiusque scientiae, partes subiecti tradere et passiones, 1 perih. 1 a; vgl. 1 anal. 18 g; 1 cael. 1 a; nec naturalis circa lineam illas passiones considerat, quas geometra, cg. II. 4; visibilitas est quaedam passio, sicut simum est passio nasi, 2 anim. 14 b.
- Zu transmutatio circa sive secundum passiones → transmutatio sub a.
- Als Arten der passio gehören hierher: 1. passio composita sive divisibilis & p. simplex (3 cael. 3 d) = die zusammengesetzte (vgl. p. composita sub c) oder teilbare und die einfache oder unteilbare Eigenschaft. 2. p. divisibilis, → p. composita. 3. p. generis & p. speciei (ente 7 f) = die Eigentümlichkeit der Gattung und die der Art. 4. p. harmoniae (1 met. 7 d) = die Eigenschaft der Harmonie. 5. p. muliebris (4 sent. 4. 1. 1 c) = die weibliche Eigenschaft. 6. p. numeri (pot. 9. 5 ob. 9; 4 phys. 20 b) = die Eigenschaft der Zahl (ut perfectum et diminutum, multiplicatio et divisio, pot. 9. 5 ob. 9; par et impar sunt numeri passiones, 4 phys. 20 b). 7. p. perpetua & p. transiens (th. II. II. 171. 2 c; verit. 13. 2 c; 8 phys. 3 e) = die immer währende oder bleibende und die vorübergehende Eigenschaft. 8. p. per se sive propria (cg. I. 65; 1 anal. 2 a, 14 a & 18 g; 3 cael. 3 d; 1 gener. 13 c; somniis 1 f; 10 met. 11 b & c) = die einem Dinge durch sich selbst und seine eigene Natur oder die ihm als solchem zukommende und deshalb ihm eigentümliche (vgl. p. propria sub b) Eigenschaft (quando ex principiis speciei accidens causatur, et tale accidens dicitur per se passio vel proprium, 1 anal. 14 a; masculus et femina sunt propriae passiones animalis, quia animal ponitur in definitione utriusque, 10 met. 11 c). 9. p. propria, → p. per se. 10. p. quantitatis (th. I. 7. 3 ob. 2) = die Eigenschaft der Größe (z. B. finitum et infinitum, ib.). 11. p. sensibilis sive sensibilium corporum (4 phys. 13 b; 7 phys. 4 b; 1 gener. 13 b) = die sinnlich wahrnehmbare Eigenschaft (vgl. p. sensibilis sub b) oder die Eigenschaft der sinnlich wahrnehmbaren Körper. 12. p. sensibilium corporum, → p. sensibilis. 13. p. simplex, → p. composita. 14. p. speciei, → p. generis. 15. p. transiens, → p. perpetua.
b) Leiden, Affiziert-Werden, Affiziert-Sein, Affektion, der Gegensatz zu actio (← sub a): secundus modus (quo passio dicitur) est, secundum quod huiusmodi (vgl. sub a) actiones qualitatis et alterationis, quae fiunt secundum eas, dicuntur passiones, et sic passio est unum praedicamentorum, ut calefieri et infrigidari et huiusmodi, 5 met. 20 c; ut per passiones intelligantur alterationes et alii motus consequentes, secundum quos alteratur aliquid in substantia rei, 1 cael. 1 a; in nomine passionis importatur (wird angedeutet), quod patiens trahatur ad id, quod est agentis, th. I. II. 22. 2 c; cum dicit Damascenus, quod passio est motus ab uno in aliud, non quilibet motus est passio, sed solum alteratio proprie loquendo, ut dicit Philosophus in I. de Generatione (c. 4, 319. b. 33), quia in hoc solo motu aliquid a re abicitur et aliquid imprimitur, quod est de ratione passionis, 3 sent. 15. 2. 1. 1 c; passio est ex impressione alicuius agentis, 1 perih. 2 a; eius autem propria et naturalis operatio est intelligere, quae non completur sine passione quadam, inquantum scilicet intellectus patitur ab intelligibili, cg. II. 76; verbum, quod significat actionem vel passionem, significat cum tempore, 1 perih. 4 a; vgl. ib. 5 d; 1 phys. 10 b; de passionibus lunae, videlicet de eclipsi eius et de mutatione figurae eius, 1 met. 3 a.
- Über den Unterschied zwischen passio und actio (← sub a) heißt es: sicut enim motus, prout est in mobili ab aliquo, dicitur passio, ita origo ipsius motus, secundum quod incipit ab alio et terminatur in id, quod movetur, vocatur actio, th. I. 41. 1 ad 2; haec enim est differentia inter actiones et passiones, quod actiones denominantur a principiis, passiones vero a terminis; unumquodque enim denominatur ab actu (Wirklichkeit), qui est principium actionis et terminus passionis, 2 phys. 2 d; actus (Wirklichkeit) quidem activi vocatur actio, actus vero passivi vocatur passio, 3 phys. 5 a; motus autem dicitur actio, secundum quod est actus agentis ut ab hoc (ausgehend), dicitur autem passio, secundum quod est actus patientis ut in hoc (endigend), ib. i; vgl. 5 phys. 3 d.
- Zu affectus passionis sive secundum p. → affectus sub b; zu potentia p. → potentia sub a; zu voluntarium secundum p. → voluntarius sub c; zu voluntas praecedens p. → voluntas sub c.
- Arten der passio in diesem Sinne sind: 1. passio affectiva sive affectus sive secundum affectionem (cg. I. 89) = die von einer (körperlichen) Erregung begleitete Affektion, der Gegensatz zu simplex affectus (→ affectus sub b). 2. p. affectus, → p. affectiva. 3. p. animae sive in anima sive animi sive animalis sive interior, p. carnis sive corporis sive corporalis sive corporea & p. naturae (th. I. 20 pr.; 85. 2 ob. 3; 95. 2 c; I. II. 22. 2 a; 25. 4 ob. 2; 35. 1 c; III. 15. 4 c; cg. II. 79, 80 & 82; III. 65 & 103; IV. 55 & 70; 1 sent. 8. exp. 2; 2 sent. 19. 1. 3 ad 1; 3 sent. 15. 2. 1. 3 ad 2; 4 sent. 44. 3. 1. 3 c; 49. 5. 3. 2 c; pot. 7. 6 c; verit. 26. 2 c, 3 c & ad 10 & 9 c; 1 perih. 2 a & c; 7 phys. 6 g; 1 anim. 2 a-g; mem. 3 c, 8 b, e & g; somno 1 a) = die Seelen- oder seelische oder innere (vgl. p. intrinseca sub d) Affektion, unter welcher gewöhnlich und im eigentlichsten Sinne des Wortes eine Erregung des sinnlichen Begehrungsvermögens (passiones animae communiter dici solent appetitus sensibilis affectiones, sicut ira, gaudium et alia huiusmodi, 1 perih. 2 a; propriissime dicuntur passiones animae affectiones appetitus sensitivi, th. III. 15. 4 c), zuweilen aber auch die Aufnahme des sinnlichen oder übersinnlichen Erkenntnisbildes eines Dinges in das entsprechende Erkenntnisvermögen (oportet passiones animae hic intelligere intellectus conceptiones, quas nomina et verba et orationes significant immediate, 1 perih. 2 a; passione autem animali pati dicitur anima secundum operationem, quae vel est propria animae, vel participalius est animae, quam corporis, th. III. 15. 4 c), ja auch jede andere Tätigkeit der Seele zu verstehen ist (passiones animae vocat omnes animae operationes, 1 perih. 2 a), die fleischliche oder körperliche Affektion, unter welcher gewöhnlich ein Schmerz oder eine Krankheit des Körpers (passione quidem corporali patitur per corporis laesionem, th. III. 15. 4 c; ad quam [sc. ad passionem corporalem] pertinet dolor, verit. 26. 9 c), zuweilen aber auch eine Erregung des sinnlichen Begehrungsvermögens gemeint ist (virtutis autem perfectio consistit in hoc, quod homo corporis passiones non sequatur, sed eas secundum rationem temperet et refrenet, cg. II. 79), und die Affektion der Natur und Wesenheit oder die materielle Affektion (duplex est modus passionis, secundum quod aliquid in aliquo recipi potest. Potest enim aliqua forma recipi in altero aliquo secundum esse naturale materialiter, sicut calor recipitur ab igne in aere, et secundum hunc modum receptionis est unus modus passionis, qui dicitur passio naturae. Alio modo aliquid recipitur in altero spiritualiter per modum intentionis cuiusdam, sicut similitudo albedinis recipitur in aere et in pupilla, et haec receptio similatur illi receptioni, qua anima recipit similitudines rerum, unde secundum hunc modum receptionis est alius modus passionis, qui vocatur passio animae, 4 sent. 44. 3. 1. 3 c). 4. p. animae nutritivae & p. partis sensitivae sive particulae sensitivae sive p. sensibilis (cg. II. 60; III. 147; 7 phys. 6 g; somno 1 f) = die Affektion des vegetativen oder pflanzlichen (vgl. 2 eth. 5 b) und die des animalischen oder sinnlichen Seelenteils. 5. p. animae tantum & p. compositi sive coniuncti (th. I. 3. 2 ob. 2; 1 sent. 8. exp. 2; 1 anim. 2 b & d; somno 1 e) = die Affektion der Seele allein und die des (aus Seele und Leib) Zusammengesetzten. 6. p. animalis, → p. animae. 7. p. animi sive appetitus sensitivi sive p. irrationalis (th. I. 20. 1 ad 2; I. II. 77. 1 c; verit. 26. 8 c; 3 eth. 4 g) = die Affektion des Gemütes oder des sinnlichen Begehrungsvermögens oder die unvernünftige, weil dem vernunftlosen Seelenteil angehörende Affektion. 8. p. appetitus sensitivi, → p. animi. 9. p. carnis, → p. animae. 10. p. communis & p. propria (th. I. 85. 2 c; 1 anim. 2 a & b) = die (einem Dinge mit einem andern) gemeinsame und die (ihm) eigentümliche (vgl. p. propria sub a) Affektion. 11. p. communiter dicta sive sumpta sive large sive improprie accepta sive transumptive sumpta & p. proprie dicta sive sumpta (th. I. 97. 2 c; II. II. 171. 2 ad 1; 1 sent. 17. 2. 1 ad 5; 3 sent. 15. 2. 1. 1 c & 2 c; 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; 49. 3. 1. 1 c; verit. 26. 1 c; 1 anim. 11 d; 2 eth. 5 b) = das Leiden im allgemeinen oder weitern oder uneigentlichen und das im eigentlichen Sinne des Wortes (passio dupliciter dicitur. Uno modo proprie, et sic pati dicitur, quod a sua naturali dispositione removetur; passio enim est effectus actionis . . . Alio modo dicitur passio communiter secundum quamcumque mutationem, etiamsi pertineat ad perfectionem naturae, sicut intelligere vel sentire dicitur pati quoddam, th. I. 97. 2 c; passio dupliciter dicitur, uno modo communiter, et sic omnis receptio passio dicitur, sive illud, quod recipitur, sit conveniens recipienti et perfectivum ipsius, sive contrarium et corruptivum, . . . Alio modo passio dicitur proprie, quam sic definit Damascenus, . . . passio est motus praeter naturam, unde immoderatus motus cordis passio eius dicitur, sed moderatus dicitur eius operatio, 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; nomen passionis dupliciter sumitur, communiter et proprie. Communiter quidem dicitur passio receptio alicuius quocumque modo et hoc sequendo significationem vocabuli; nam passio dicitur a πάσχειν Graece, quod est recipere. Proprie vero dicitur passio, secundum quod actio et passio in motu consistunt, prout scilicet aliquid recipitur in patiente per viam motus. Et quia omnis motus est inter contraria, oportet illud, quod recipitur in patiente, esse contrarium alicui, quod a patiente abicitur, verit. 26. 1 c). 12. p. compositi, → p. animae tantum. 13. p. coniuncti, ≈ . 14. p. conservativa & p. laesiva (th. I. II. 28. 5 ob. 1 & 3 & a) = die (ein Ding) erhaltende und die (es) verletzende oder schädigende Affektion. 15. p. corporalis sive corporea, → p. animae. 16. p. corporis, ≈ . 17. p. corruptiva & p. perfectiva sive perfectionis (ib. I. 95. 2 ad 2; 97. 2 c; I. II. 28. 5 ob. 3 & a; 31. 1 ad 3; cg. II. 55; 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; 2 cael. 1 e) = die (ein Ding) verderbende oder zerstörende und die (es) vervollkommnende Affektion. 18. p. determinata (1 perih. 5 d) = die bestimmte Affektion. 19. p. divinorum (th. I. II. 22. 3 ad 1) = die Affektion für Gott und die göttlichen Dinge. 20. p. improprie accepta, → p. communiter dicta. 21. p. in anima, → p. animae. 22. p. intellectus sive intellectus possibilis & p. sensus (ib. I. 85. 2 c & ad 3; cg. II. 82; somniis 1 f) = die Affektion der (möglichen) Vernunft und die des Sinnes; vgl. p. sensitivi. 23. p. intellectus possibilis, → p. intellectus. 24. p. interior, → p. animae. 25. p. irrationalis, → p. animi. 26. p. laesiva, → p. conservativa. 27. p. large accepta, → p. communiter dicta. 28. p. naturae, → p. animae. 29. p. naturalis (somno 4 b) = die natürliche oder naturgemäße Affektion; vgl. p. naturalis sub d. 30. p. particulae sensitivae, → p. animae nutritivae. 31. p. partis sensitivae, ≈ . 32. p. perfectionis, → p. corruptiva. 33. p. perfectiva, ≈ . 34. p. phantastici & p. sensitivi (spir. 11 a) = die Affektion der Einbildungskraft und die des sinnlichen Wahrnehmungsvermögens; vgl. p. sensus. 35. p. primi sensitivi (th. I. 78. 4 ob. 3 & ad 3; cg. II. 60; qu. anim. 13 ob. 18; mem. 1 a, 2 d, 3 b & 8 b) = die Affektion des ersten sinnlichen Erkenntnisvermögens oder des Gemeinsinnes. 36. p. propria, → p. communis. 37. p. proprie dicta sive sumpta, → p. communiter dicta. 38. p. pura (2 sent. 36. 1. 2 c) = das reine oder lautere Leiden (sunt enim quaedam passiones, quae sunt passiones tantum, sicut praecipue patet in passionibus corporalibus, quae ab exteriori infliguntur, ut sectio et adustio, vel ab aliquo etiam principio interius agente etiam naturali, ut febris vel aliquid huiusmodi, ib.), der Gegensatz zu den passiones, quae non sunt purae passiones, sed sunt simul et passiones et operationes quaedam, sicut patet in passionibus, quae dicuntur operationes animae, ib. 39. p. secundum affectionem, → p. affectiva. 40. p. sensibilis, → p. animae nutritivae. 41. p. sensitivi, → p. phantastici. 42. p. sensus, → p. intellectus. 43. p. transumptive sumpta, → p. communiter dicta.
c) Seelenaffekt, Gemütsbewegung, Gemütserregung, Gemütsaufwallung, d. i. die Tätigkeit des sinnlichen Begehrungsvermögens, synonym mit affectio (←), affectus (← sub b), concitatio animi (th. I. 82. 5 ad 1), infirmitas animae (→ infirmitas sub a), motus animi (→ motus sub b) und passibilitas (← sub b): Augustinus dicit in IX. de Civ. Dei (c. 4), quod motus animi, quos Graeci πάθη, nostri autem quidam, sicut Cicero, perturbationes, quidam affectiones vel affectus, quidam vero, sicut in Graeco habetur, expressius passiones vocant. Ex quo patet, quod passiones animae sunt idem, quod affectiones. Sed affectiones manifeste pertinent ad partem appetitivam et non ad apprehensivam. Ergo et passiones magis sunt in appetitiva, quam in apprehensiva, ib. I. II. 22. 2 c; vgl. ib. 24. 2 c; passio proprie invenitur, ubi est transmutatio corporalis. Quae quidem invenitur in actibus appetitus sensitivi, et non solum spiritualis (→ transmutatio sub a), sicut est in apprehensione sensitiva, sed etiam naturalis (≈). In actu autem appetitus intellectivi non requiritur aliqua transmutatio corporalis, quia huiusmodi appetitus non est virtus alicuius organi. Unde patet, quod ratio (Wesen) passionis magis proprie invenitur in actu appetitus sensitivi, quam intellectivi, ib. 22. 3 c; relinquitur ergo, quod passiones proprie dicantur operationes appetitus sensitivi, quae sunt secundum transmutationem organi corporalis et quibus homo quodammodo ducitur, 2 eth. 5 b; semper actum appetitus sensitivi concomitatur aliqua transmutatio corporis, et maxime circa cor, quod est primum principium motus in animali. Sic igitur actus appetitus sensitivi, inquantum habent transmutationem corporalem annexam, passiones dicuntur, th. I. 20. 1 ad 1; Peripatetici vero omnes motus appetitus sensitivi passiones vocant, ib. I. II. 24. 2 c; vgl. ib. 59. 2 c; si vero passiones dicamus omnes motus appetitus sensitivi, ib. 59. 5 c; omnia enim huiusmodi affectionum nomina, secundum quidem quod sunt actus appetitus sensitivi, passiones quaedam sunt, mal. 11. 1 c; passio enim est quidam vehemens motus appetitus sensitivi, th. I. II. 77. 3 ob. 1; vgl. ib. 1 c; proprie dicuntur passiones illae affectiones sensitivae, quae sunt cum vehementia, 3 sent. 15. 2. 1. 2 c; immoderatus motus cordis passio eius dicitur, sed moderatus dicitur eius operatio, 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; in passionibus animae duplex contrarietas invenitur, una quidem secundum contrarietatem obiectorum, scilicet boni et mali, alia vero secundum accessum et recessum ab eodem termino. In passionibus quidem concupiscibilis (← sub b) invenitur prima contrarietas tantum, quae scilicet est secundum obiecta, in passionibus autem irascibilis (←) invenitur utraque. Cuius ratio (Grund) est, quia obiectum concupiscibilis . . . est bonum vel malum sensibile absolute (← sub b). Bonum autem inquantum bonum non potest esse terminus ut (als) a quo, sed solum ut (als) ad quem, quia nihil refugit bonum inquantum bonum, sed omnia appetunt ipsum. Similiter nihil appetit malum inquantum huiusmodi, sed omnia fugiunt ipsum, et propter hoc malum non habet rationem (Beziehung) termini ad quem, sed solum termini a quo. Sic igitur omnis passio concupiscibilis respectu boni est ut in ipsum, sicut amor, desiderium et gaudium, omnis vero passio eius respectu mali est ut ab ipso, sicut odium, fuga seu abominatio et tristitia. Unde in passionibus concupiscibilis non potest esse contrarietas secundum accessum et recessum ab eodem obiecto. Sed obiectum irascibilis est sensibile bonum vel malum non quidem absolute, sed sub ratione (Beziehung) difficultatis vel arduitatis, . . . Bonum autem arduum sive difficile habet rationem (Beziehung), ut in ipsum tendatur, inquantum est bonum, quod pertinet ad passionem spei, et ut ab ipso recedatur, inquantum est arduum et difficile, quod pertinet ad passionem desperationis. Similiter malum arduum habet rationem, ut vitetur, inquantum est malum, et hoc pertinet ad passionem timoris; habet etiam rationem, ut in ipsum tendatur sicut in quoddam arduum, per quod scilicet aliquid evadit subiectionem mali, et sic tendit in ipsum audacia. Invenitur ergo in passionibus irascibilis contrarietas secundum contrarietatem boni et mali, sicut inter spem et timorem, et iterum secundum accessum et recessum ab eodem termino, sicut inter audaciam et timorem, th. I. II. 23. 2 c; vgl. verit. 26. 4 c.
- Arten der passio in der Bedeutung von Seelenaffekt sind: 1. passio bona & p. mala sive defectiva sive vitiosa (th. I. II. 24. 2 c; II. II. 127. 1 c; 158. 2 c; cg. I. 91) = der sittlich gute (inquantum ratione regulatur, th. II. II. 158. 2 c) und der sittlich schlechte oder fehlerhafte Affekt. 2. p. completa sive perfecta & p. inchoata (ib. III. 15. 4 c & 6 ad 1; 46. 7 ob. 3 & ad 3; verit. 26. 8 c) = der vollständige oder vollendete und der angefangene Affekt (ut passio perfecta intelligatur, quando animo id est rationi dominatur, propassio autem, quando est inchoata in appetitu sensitivo, sed ulterius non se extendit, th. III. 15. 4 c). 3. p. completiva in genere sive finalis in genere & p. completiva sive finalis simpliciter (ib. I. II. 25. 4 c) = der vollendende oder abschließende Affekt in einer bestimmten Gattung und der einfachhin oder schlechtweg vollendende oder abschließende Affekt (gaudium et tristitia principales dicuntur, quia sunt completivae et finales simpliciter respectu omnium passionum, unde ad omnes passiones consequuntur . . . Timor autem et spes sunt principales non quidem quasi completivae simpliciter, sed quia sunt completivae in genere motus appetitivi ad aliquid; nam respectu boni incipit motus in amore et procedit in desiderium et terminatur in spe, respectu vero mali incipit in odio et procedit ad fugam et terminatur in timore, ib.). 4. p. completiva simpliciter, → p. completiva in genere. 5. p. composita (2 eth. 5 b) = der zusammengesetzte (vgl. p. composita sub a) Affekt, nämlich der Zorn (ira dicitur componi ex tristitia et desiderio, non sicut ex partibus, sed sicut ex causis, th. I. II. 46. 3 ad 3). 6. p. concupiscibilis & p. irascibilis (ib. 23. 2 c & 4 c; 25. 3 c; 40. 4 c; 45. 1 ad 2; 84. 4 ad 2) = der Affekt (nämlich amor und odium, desiderium oder concupiscentia und fuga vel abominatio, gaudium oder delectatio und dolor oder tristitia, ←), welcher zur vis concupiscibilis (←), und derjenige (nämlich spes und desperatio, timor und audacia, ira, ←), welcher zur vis irascibilis (←) gehört. 7. p. consequens & p. praecedens sive praeveniens (ib. I. 95. 2 c; I. II. 24. 3 ad 3; 77. 6 ad 2; verit. 26. 7 c) = der (einem Urteil der Vernunft oder einem Akt des Willens) nachfolgende und der (ihm) vorausgehende Affekt. 8. p. debilis sive parva & p. dura sive fortis sive intensa (verit. 26. 8 c & ad 2; 1 anim. 2 d) = der schwache oder kleine und der harte oder starke Affekt. 9. p. defectiva, → p. bona. 10. p. dura, → p. debilis. 11. p. finalis in genere, → p. completiva in genere. 12. p. finalis simpliciter, ≈ . 13. p. fortis, → p. debilis. 14. p. generalis & p. specialis (th. I. II. 41. 2 ob. 1-3 & c) = der allgemeine und der besondere Affekt (specialis passio est, quae habet speciale obiectum, ib. c). 15. p. immunditiae (nom. 12. 1) = der Affekt der Unreinheit. 16. p. inchoata, → p. completa. 17. p. inordinata & p. moderata (th. I. II. 24. 2 c; 59. 2 ad 1 & 5 ad 1 & 2; II. II. 127. 1 c; verit. 26. 8 ad 2) = der ungeordnete und der (von der Vernunft) gemäßigte oder geordnete Affekt. 18. p. intensa, → p. debilis. 19. p. irascibilis, → p. concupiscibilis. 20. p. laudabilis & p. vituperabilis (mal. 12. 2 ad 1) = der lobenswerte und der tadelnswerte Affekt. 21. p. mala, → p. bona. 22. p. manifesta (1 anim. 2 d) = der offenkundige Affekt. 23. p. moderata, → p. inordinata. 24. p. parva, → p. debilis. 25. p. perfecta, → p. completa. 26. p. praecedens, → p. consequens. 27. p. praeveniens, ≈ . 28. p. praevisa & p. subita (verit. 26. 8 c) = der vorausgesehene und der plötzliche Affekt. 29. p. principalis, p. principalissima & p. secundaria (th. I. II. 25. 4 c & ad 2; 84. 4 ad 2; 3 sent. 26. 1. 4 c; 33. 2. 1. 4 ad 1; verit. 26. 5 c) = der Haupt- oder Grundaffekt (nämlich gaudium et tristitia, timor et spes), der hauptsächlichste Affekt (nämlich gaudium et tristitia) und der untergeordnete oder abgeleitete Affekt. 30. p. secundaria, → p. principalis. 31. p. specialis, → p. generalis. 32. p. subita, → p. praevisa. 33. p. virilitatis (th. II. II. 30. 2 ad 3) = der männliche oder mannhafte Affekt. 34. p. vitiosa, → p. bona. 35. p. vituperabilis, → p. laudabilis.
d) Leiden im eigentlichsten Sinne, schädliche Affektion, schmerzliches Leiden, synonym mit passibilitas (← sub c): Tertio modo dicuntur passiones non quaelibet alterationes, sed quae sunt nocivae et ad malum terminatae et quae sunt lamentabiles sive tristes. Non enim dicitur aliquid pati secundum hunc modum, quod sanatur, sed quod infirmatur, vel etiam cuicumque aliquod nocumentum accidit; et hoc rationabiliter. Patiens enim per actionem agentis sibi contrarii trahitur a sua dispositione naturali in dispositionem similem agenti. Et ideo magis proprie dicitur pati, cum subtrahitur aliquid de eo, quod sibi congruebat, et dum agitur in ipso contraria dispositio, quam quando fit e contrario; tunc enim magis dicitur perfici, quando fit e contrario. Et quia illa, quae sunt modica, quasi nulla reputantur, ideo quarto modo dicuntur passiones non quaecumque nocivae alterationes, sed quae habent magnitudinem nocumenti, sicut magnae calamitates et magnae tristitiae. Quia etiam excedens laetitia fit nociva, cum quandocumque propter excessum laetitiae aliqui mortui sunt et infirmati, et similiter superabundantia prosperitatis in nocumentum vertitur his, qui ea bene uti nesciunt, ideo alia littera habet magnitudines lamentationum et exsultationum passiones dicuntur, 5 met. 20 c; aegrotare dicitur pati, quia recipitur infirmitas sanitate abiecta, et hic est propriissimus modus passionis, th. I. II. 22. 1 c; quamvis nomen passionis magis proprie conveniat passionibus corruptivis et in malum tendentibus, sicut sunt aegritudines corporales, ib. 31. 1 ad 3; propriissime illi motus passiones dicuntur, qui important aliquod nocumentum, ib. 41. 1 c; alterationes, quae contingunt praeter naturam alterati, magis proprie dicuntur passiones, sicut aegrotationes magis, quam sanationes, 3 sent. 15. 2. 1. 1 c.
- Hierher gehören als Arten: 1. passio ab extrinseco illata sive exterius illata sive exterior & p. ab intrinseco causata sive intrinseca (th. III. 46. 5 c; cg. III. 34 & 37; 4 sent. 49. 5. 3. 2 c; verit. 26. 8 c) = das äußere und das innere (vgl. p. interior sub b) Leiden (magis tamen salvatur ratio passionis, quando est ab extrinseco, quam quando est ab intrinseco, verit. 26. 8 c). 2. p. ab intrinseco causata, → p. ab extrinseco illata. 3. p. Christi (th. III. 46. 1 ad 3; cg. IV. 79; verit. 26. 9 c) = das Leiden Christi. 4. p. exterior, → p. ab extrinseco illata. 5. p. exterius illata, ≈ . 6. p. humana (th. III. 46. 5 c) = das menschliche Leiden. 7. p. indetractibilis (3 sent. 15. 1. 2 c) = das keinen Eintrag tuende Leiden (indetractibiles autem passiones sunt, quae defectum gratiae non important, ib.). 8. p. intrinseca, → p. ab extrinseco illata. 9. p. involuntaria sive violenta & p. naturalis (th. III. 50. 6 c; 2 sent. 30. 1. 1 ob. 6; 3 sent. 15. 1. 2 c) = das unfreiwillige oder gewaltsame und das natürliche oder naturgemäße (vgl. p. naturalis sub b) Leiden (dicuntur autem passiones naturales, quaecumque universaliter humanam naturam consequuntur, sive ex condicione naturae, sicut indigentia cibi et potus, sive quae pro peccato primi parentis in totam naturam devenerunt ex principiis naturae sibi relictae causata, sicut fames, sitis, labor, dolor et huiusmodi, 3 sent. 15. 1. 2 c). 10. p. naturalis, → p. involuntaria. 11. p. violenta, ≈ .
nach Weise des Leidens, im Sinne desselben (vgl. passio sub b), synonym mit receptive (←), der Gegensatz zu active (←): executio providentiae, quae gubernatio dicitur, passive quidem est in gubernatis, th. I. 23. 2 c; per amorem passive quodammodo ab ipso Deo attractus, ib. I. II. 26. 3 ad 4.
leidend, leidensfähig, einem Leiden zugänglich (vgl. passio sub b), synonym mit receptivus (←), der Gegensatz zu activus (←): ut activi ad passivum, th. I. 88. 1 ad 3; multae calefactiones passivae, cg. II. 73; mente rationabilia, animo passiva, ib. 90; vgl. ib. III. 109.
- Passiva recipiunt actionem activorum secundum proprium modum (7 phys. 4 a) = das Leidende nimmt die Tätigkeit des Tätigen nach der ihm eigentümlichen Weise in sich auf; vgl. recipere.
a) gelitten habend: recompensare iniuriam passo, th. II. II. 62. 6 c; passus est omnem passionem humanam, ib. III. 46. 5 c; esuriem passus est, cg. IV. 4; aequalitas constituitur iniustum passo, 4 sent. 15. 1. 1. 2 c.
- Factum et passum consequitur dispositionem facientis et agentis (cg. II. 20) = die Wirkung richtet sich nach der Beschaffenheit der Ursache.
b) leidend: non autem transiens in aliquod passum, cg. I. 73; oportet igitur ad hoc, quod sequatur effectus, quod in passo sit potentia ad recipiendum et in agente sit victoria supra passum, ut possit ipsum transmutare ad contrariam dispositionem, ib. II. 30; passum autem movetur, ib. III. 84.
- Violentum est, cuius principium est extra, nihil conferente vim passo, → violentus.
Vater, der Gegensatz zu filius (← sub a): non solum dicitur aliquis pater ratione carnalis generationis, sed quibusdam aliis rationibus aliqui dicuntur patres et cuilibet eorum debetur aliqua reverentia. Dicuntur enim patres apostoli et alii sancti per doctrinam et exemplum fidei . . . Dicuntur etiam praelati patres, et isti venerandi sunt, sunt enim Dei ministri. Omnes igitur isti venerandi sunt, quia omnes portant quodammodo similitudinem Patris, qui in caelis est, praec. 4; vgl. orat. prol.; requiruntur ad condicionem patris, . . . quod ex sua substantia et similem sibi in specie filium producat, et alia huiusmodi, 3 sent. 4. 2. 1 ad 4; ut illi, qui praesunt monasteriis, abbates id est patres vocarentur, relig. 2.
- Arten des pater sind: 1. pater adoptans (4 sent. 42. 2. 1 ob. 1 & 2 & 3 ob. 1) = der jemanden an Kindes Statt annehmende Vater. 2. p. caelestis & p. terrenus (th. I. 39. 8 c) = der himmlische und der irdische Vater. 3. p. carnalis & p. spiritualis (ib. III. 56. 2 ad 9; 4 sent. 42. 1. 3. 3 ob. 1 & c) = der leibliche und der geistige oder geistliche Vater. 4. p. spiritualis, → p. carnalis. 5. p. terrenus, → p. caelestis.
väterlich: combinatio patris et filii non habebat proprium nomen, sed ipse vocat eam paternam, 1 pol. 2 b.
a) leiden, erleiden (vgl. passus), synonym mit recipere (←), der Gegensatz zu agere (← sub a): pati recipere quoddam est, cg. II. 55; pati nihil est aliud, quam suscipere aliquid ab agente, 3 phys. 5 i.
- Als Arten des pati gehören hierher: 1. pati communiter, p. proprie & p. propriissime (th. I. 79. 2 c; I. II. 22. 1 c; 2 sent. 19. 1. 3 c; quodl. 2. 7. 13 c; 5 met. 14 b) = leiden im allgemeinen oder weitern, leiden im eigentlichen oder engern und leiden im eigentlichsten oder engsten Sinne des Wortes (pati dicitur tripliciter. Uno modo communiter, secundum quod omne recipere est pati, etiamsi nihil abiciatur a re, sicut si dicatur aerem pati, quando illuminatur; hoc autem magis proprie est perfici, quam pati. Alio modo dicitur pati proprie, quando aliquid recipitur cum alterius abiectione. Sed hoc contingit dupliciter. Quandoque enim abicitur id, quod non est conveniens rei, sicut cum corpus animalis sanatur, dicitur pati, quia recipit sanitatem aegritudine abiecta. Alio modo, quando e converso contingit, sicut aegrotare dicitur pati, quia recipitur infirmitas sanitate abiecta. Et hic est propriissimus modus passionis. Nam pati dicitur ex eo, quod aliquid trahitur ad agentem, quod autem recedit ab eo, quod est sibi conveniens, maxime videtur ad aliud trahi, th. I. II. 22. 1 c; uno modo [pati dicitur] propriissime, scilicet quando aliquid removetur ab eo, quod convenit sibi secundum naturam aut secundum propriam inclinationem, sicut cum aqua frigiditatem amittit per calefactionem et cum homo aegrotat aut tristatur, ib. 1. 79. 2 c). 2. p. improprie (5 met. 14 b) = leiden im uneigentlichen oder übertragenen Sinne des Wortes d. i. etwas in sich aufnehmen, ohne was anders zu verlieren (improprie enim dicitur pati, quidquid recipit aliquam perfectionem ab aliquo, sicut intelligere dicitur quoddam pati, 5 met. 14 b). 3. p. per accidens & p. per se (3 sent. 15. 2. 1. 2 c; verit. 26. 2 c) = nebenbei und für sich oder als solches leiden. 4. p. per se, → p. per accidens. 5. p. proprie, → p. communiter. 6. p. propriissime, ≈ . 7. p. secundum quid & p. simpliciter (1 perih. 5 e) = beziehungsweise oder in gewisser Hinsicht und einfachhin oder schlechtweg leiden (hoc est proprie verbum, quod significat agere vel pati in actu, quod est agere vel pati simpliciter; sed agere vel pati in praeterito vel futuro est secundum quid, ib.). 8. p. simpliciter, → p. secundum quid.
- Agens et patiens oportet esse simul; → agens. Mitis non patitur (th. I. II. 59. 2 ad 1), die Übersetzung der aristotelischen Stelle πρᾶος ὁ ἀπαθὴς λέγεται (Top. IV. 5, 125. b. 23) = der Sanftmütige hat keine (ungeordneten) Affekte. Omne agens assimilat sibi patiens, → agens. Omne agens est nobilius sive honorabilius sive praestantius patiente, ≈ .
b) zulassen, gestatten: consortium in compari non patiuntur, cg. III. 124; neque plenitudo dati hoc patitur, ib. IV. 8.
Geduld: necesse est habere aliquam virtutem, per quam bonum rationis conservetur contra tristitiam, ne scilicet ratio tristitiae succumbat, hoc autem facit patientia, th. II. II. 136. 1 c; vgl. ib. I. 19. 9 ad 1; 22. 2 ad 2; cg. III. 71. Die Tugend der patientia wird auch patientia sufferens (th. I. 48. 2 ad 3) d. i. ertragende Geduld genannt, um sie von dem Akte der patientia, welcher ein fructus Spiritus sancti (→ fructus sub b) ist, zu unterscheiden: patientia quantum ad habitum ponitur virtus, quantum autem ad delectationem, quam habet in actu, ponitur fructus, ib. II. II. 136. 1 ad 3; actus patientiae in patria (Himmel) non erit in sustinendo aliqua, sed in fruitione bonorum, in quae pervenire volebamus patiendo, ib. ad 1.
a) Vaterland: ipse fugit de patria, th. I. II. 38. 1 ob. 3; pietas est, per quam redditur debitum parentibus vel patriae, ib. 60. 3 c; statum caelestis patriae, 4 sent. 1. 1. 2. 5 ad 1.
- Zu bonum patriae → bonus sub c.
b) himmlisches Vaterland, Himmel, der Gegensatz zu via (← sub b): in patria non erunt volubiles nostrae cogitationes, th. I. 58. 2 c; sancti, qui sunt in patria, ib. 93. 8 ob. 4.
zum Erbvermögen gehörend.
- Zu bonum patrimoniale → bonus sub c.
a) Armut: sicut paupertas et luctus, th. I. II. 69. 1 a; inter omnia autem, quae hominem in hoc mundo despectum faciunt, praecipuum est paupertas, 4 sent. 47. 1. 2. 2 c.
- Als Arten der paupertas gehören hierher: 1. paupertas coacta sive involuntaria & p. voluntaria (th. II. II. 186. 3 c; cg. III. 135/136; relig. 6 ad 1; Hebr. 6. 1) = die gezwungene oder unfreiwillige und die freiwillige Armut. 2. p. evangelica (relig. 6 c) = die evangelische Armut. 3. p. involuntaria, → p. coacta. 4. p. spiritus (th. II. II. 19. 12 c) = die Armut des Geistes oder dem Geiste nach (paupertas spiritus intelligi potest vel exinanitio inflati et superbi spiritus, . . . vel etiam abiectio temporalium rerum, quae fit spiritu id est propria voluntate per instinctum Spiritus sancti, ib.). 5. p. voluntaria, → p. coacta.
b) freiwillige Armut: eadem ratio (Bewandtnis) est de virginitate et paupertate, quae est de magnanimitate, th. I. II. 64. 1 ad 3; divitiae abdicantur per paupertatem, ib. 108. 4 c; utrum paupertas requiratur ad perfectionem religionis, ib. II. II. 186. 3 t; paupertati debetur iudiciaria potestas specialiter, 4 sent. 47. 1. 2. 2 c.
- Zu consilium paupertatis perpetuae → consilium sub b; zu votum p. → votum sub a.
- Arten der paupertas in diesem Sinne sind: paupertas actualis & p. habitualis (relig. 6 c) = die dem (Willens-) Akte nach da seiende und die zuständlich gewordene Armut.
a) Friede: haec autem duo importat (schließt ein) pax, scilicet ut neque ab exterioribus perturbemur et ut desideria nostra conquiescant in uno, th. I. II. 70. 3 c; duplex unio est de ratione (Wesen) pacis, . . . quarum una est secundum ordinationem propriorum appetituum in unum, alia vero est secundum unionem appetitus proprii cum appetitu alterius, ib. II. II. 29. 3 c; vgl. nom. 11. 1-3; 4 sent. 49. 1. 2. 4 c.
- Über den Unterschied zwischen pax und concordia (←) heißt es: Pax includit concordiam et aliquid addit; unde ubicumque est pax, ibi est concordia, non tamen ubicumque est concordia, ibi est pax, si nomen pacis proprie sumatur . . . Concordia importat (bedeutet) unionem appetituum diversorum appetentium, pax autem supra hanc unionem importat etiam appetituum unius appetentis unionem, th. II. II. 29. 1 c. Die pax ist eine von den beatitudines (← sub b) und ebenso auch eine von den fructus Spiritus sancti (→ fructus sub b), beides freilich nach verschiedenen Beziehungen: ponitur inter beatitudines, quae sunt actus virtutis perfectae (sc. caritatis), . . . ponitur etiam inter fructus, inquantum est quoddam finale bonum, spiritualem dulcedinem habens, ib. 4 ad 1; vgl. ib. c & s. c.; I. II. 70. 3 c; II. II. 28 pr.; 3 sent. 27. 1. 3 ad 5.
- Als Arten der pax gehören hierher: 1. pax apparens & p. vera (th. II. II. 29. 2 ad 3) = der scheinbare und der wahre Friede (pax vera non potest esse, nisi in bonis et bonorum, pax autem, quae malorum est, est pax apparens et non vera, ib.). 2. p. imperfecta & p. perfecta (ib. ad 4) = der unvollkommene und der vollkommene (wahre) Friede (una quidem perfecta, quae consistit in perfecta fruitione summi boni, per quam omnes appetitus uniuntur, quietati in uno, et haec est ultimus finis creaturae rationalis, . . . alia vero est pax imperfecta, quae habetur in hoc mundo, quia etsi principalis animae motus quiescat in Deo, sunt tamen aliqua repugnantia et intus et extra, quae perturbant hanc pacem, ib.). 3. p. perfecta, → p. imperfecta. 4. p. vera, → p. apparens.
b) Friedensgruß, Friedenskuss: praeparatur per pacem, quae datur dicendo Agnus Dei, th. III. 83. 4 c; in missis tamen defunctorum, . . . pax intermittitur, ib.
a) fehlen, einen Fehler begehen, im allgemeinen Sinne dieser Wörter: peccare nihil est aliud, quam declinare a rectitudine actus, quam debet habere, sive accipiatur (als) peccatum in naturalibus, sive in artificialibus, sive in moralibus, th. I. 63. 1 c; peccare nihil aliud est, quam deficere a bono, quod convenit alicui secundum suam naturam, ib. I. II. 109. 2 ad 2; vgl. ib. 8 c; contra rectitudinem scientiae dupliciter peccari, ib. II. II. 55. 3 c; hanc distinctionem antiqui non percipientes intantum (insofern) peccaverunt, 1 phys. 14 b.
b) fehlen im moralischen Sinne, sündigen: voluntate averti a Deo, quod est peccare, th. I. 94. 1 c; peccare nihil est aliud, quam transgredi rectitudinem rationis vel legis divinae, mal. 2. 9 ob. 4; peccare est facile, quia multipliciter hoc contingit, sed recte agere est difficile, quia non contingit nisi uno modo, 2 eth. 7 a.
- Arten des peccare in diesem Sinne sind: 1. peccare ex certa malitia sive scientia sive ex industria sive ex electione, p. ex passione sive ex infirmitate & p. ex ignorantia (th. I. II. 71. 1 ad 3; 77. 3 a; 78. 1 a & c, 3 c & 4 ad 3; II. II. 14. 1 c; 2 sent. 43. 1. 1 c & 2 c; mal. 2. 8 ad 4; 3. 12 ob. 1 & c) = aus reiner Bosheit oder mit vollem Wissen oder mit Absicht oder aus freier Wahl, zufolge einer Gemütsaufregung oder aus Schwachheit und aus Unwissenheit sündigen. 2. p. ex certa scientia, → p. ex certa malitia. 3. p. ex electione, ≈ . 4. p. ex ignorantia, ≈ . 5. p. ex industria, ≈ . 6. p. ex infirmitate, ≈ . 7. p. ex passione, ≈ . 8. p. mortaliter & p. venialiter (th. I. II. 88. 1 ad 1 & 2; 109. 8 c) = nach Weise einer Todsünde und nach der einer lässlichen Sünde fehlen; vgl. peccatum mortale unter peccatum sub b. 8. p. venialiter, →